तं पश्येयम् अहं पापं पूजाकर्तारम् ईश्वरे एतस्मिन्न् अन्तरे प्रायाद् व्याधो देवं यथा पुरा
मी त्या पाप्याला, जो देवाची पूजा करतो, पाहावं असं वाटतं. एवढ्यात, तो व्याध नेहमीप्रमाणे देवाजवळ आला.
नित्यवत् पूजयन्तं तम् आदिकेशस् तदाब्रवीत्
नेहमीप्रमाणे पूजा करत असताना त्याला पाहून, आदिकेशवाने त्याच्याशी बोलायला सुरुवात केली.
भो भो व्याध महाबुद्धे श्रान्तो ऽसीति पुनः पुनः चिराय कथम् आयातस् त्वां विना तात दुःखितः न विन्दामि सुखं किंचित् समाश्वसिहि पुत्रक
'अरे व्याधा, तुझं मोठं बुद्धिमान मन आहे, तू पुन्हा पुन्हा दमलेला दिसतोस. इतक्या दिवसांनी कसा आलास? तुझ्याशिवाय मला काहीच सुख मिळत नाही, बाळा, जरा विश्रांती घे.'
तम् एवंवादिनं देवं वेदः श्रुत्वा विलोक्य तु चुकोप विस्मयाविष्टो न च किंचिद् उवाच ह
देव असं बोलताना ऐकून, वेदाने आश्चर्य आणि रागाने त्याच्याकडे पाहिलं, पण काहीच बोलला नाही.
व्याधश् च नित्यवत् पूजां कृत्वा स्वभवनं ययौ वेदश् च कुपितो भूत्वा आगत्येशम् उवाच ह
व्याध नेहमीप्रमाणे पूजा करून आपल्या घरी गेला; पण वेद रागावून देवाजवळ आला आणि त्याला म्हणाला.
अयं व्याधः पापरतः क्रियाज्ञानविवर्जितः प्राणिहिंसारतः क्रूरो निर्दयः सर्वजन्तुषु
'हा व्याध नेहमी पापाचाच विचार करणारा, विधीचं ज्ञान नसलेला, क्रूर, प्राण्यांना मारण्यात दंग, आणि सर्व सजीवांवर निर्दयी आहे.'
हीनजातिर् अकिंचिज्ज्ञो गुरुक्रमविवर्जितः सदानुचितकारी चानिर्जिताखिलगोगणः
'हा नीच जातीचा, काहीच ज्ञान नसलेला, गुरूच्या मार्गदर्शनाशिवाय, नेहमी चुकीचं वागणारा आणि एकही गायीला वश न करू शकलेला आहे.'
तस्यात्मानं दर्शितवान् न मां किंचन वक्ष्यसि पूजां मन्त्रविधानेन करोमीश यतव्रतः
'त्याने स्वतःला तुला दाखवलं, पण मला काहीच सांगत नाहीस का? प्रभो, मी तर मंत्रांनी आणि व्रताने पूजा करतो.'
त्वदेकशरणो नित्यं भार्यापुत्रविवर्जितः व्याधो मांसेन दुष्टेन पूजां तव करोत्य् असौ
जो व्याध नेहमी तुझ्या आश्रयाला आहे, ज्याचं घरात बायको किंवा मुलं नाहीत, तो अपवित्र मांस घेऊन तुझी पूजा करतो.
तस्य प्रसन्नो भगवान् न ममेति महाद्भुतम् शास्तिम् अस्य करिष्यामि भिल्लस्य ह्य् अपकारिणः
हे खरंच आश्चर्य आहे की, भगवंत त्याच्यावर प्रसन्न आहेत, माझ्यावर नाहीत; या भिल्लाने चुकीचं केलं म्हणून मी त्याला शिक्षा करीन.
मृदोः कोपि भवेत् प्रीतः कोपि तद्वद् दुरात्मनः तस्माद् अहं मूर्ध्नि शिलां पातयेयम् असंशयम्
कुणाला मातीवर प्रेम असू शकतं, तर कुणाला वाईट माणसावरही; म्हणून मी नक्कीच माझ्या डोक्यावर दगड टाकायला पाहिजे.
इत्य् उक्तवति वै वेदे विहस्येशो ऽब्रवीद् इदम्
वेदाने असं म्हटल्यावर प्रभू हसले आणि म्हणाले—
श्वः प्रतीक्षस्व पश्चान् मे शिलां पातय मूर्धनि
उद्या थांब, मग माझ्या डोक्यावर दगड टाक.
तथेत्य् उक्त्वा स वेदो ऽपि शिलां संत्यज्य बाहुना उपसंहृत्य तं कोपं श्वः करोमीत्य् उवाच ह
'तसं होईल' असं म्हणून वेदानेही हाताने दगड बाजूला ठेवला, राग आवरला आणि 'मी उद्या करीन' असं सांगितलं.
ततः प्रातः समागत्य कृत्वा स्नानादिकर्म च वेदो ऽपि नित्यवत् पूजां कुर्वन् पश्यति मस्तके
मग सकाळी येऊन, स्नान वगैरे विधी करून, वेदाने नेहमीप्रमाणे पूजा सुरू केली आणि डोक्यावर पाहिलं—
लिङ्गस्य सव्रणां भीमां धारां च रुधिरप्लुताम् वेदः स विस्मितो भूत्वा किम् इदं लिङ्गमूर्धनि
लिंगाच्या डोक्यावर भयंकर, जखमी, रक्ताने माखलेली धार दिसली; वेदाला आश्चर्य वाटलं, 'हे काय आहे?' असं त्याने विचारलं.
महोत्पातो भवेत् कस्य सूचयेद् इत्य् अचिन्तयत् मृद्भिश् च गोमयेनापि कुशैस् तं गाङ्गवारिभिः
'हे मोठं अपशकुन कोणासाठी आहे? कोणासाठी हे सूचित करतं?' असं तो मनात विचार करू लागला आणि माती, शेण, कुशा आणि गंगाजल यांनी ते धुवू लागला.
प्रक्षालयित्वा तां पूजां कृतवान् नित्यवत् तदा एतस्मिन्न् अन्तरे प्रायाद् व्याधो विगतकल्मषः
ते धुवून झाल्यावर त्याने नेहमीप्रमाणे पूजा केली; तेवढ्यात पापमुक्त झालेला व्याध तिथे आला.
मूर्धानं व्रणसंयुक्तं सरक्तं लिङ्गमस्तके शंकरस्यादिकेशस्य ददृशे ऽन्तर्गतस् तदा
मग लिंगाच्या आत त्याने शंकराच्या, आदिकेशाच्या, डोक्यावर जखम आणि रक्त पाहिलं.
दृष्ट्वैव किम् इदं चित्रम् इत्य् उक्त्वा निशितैः शरैः आत्मानं भेदयाम् आस शतधा च सहस्रधा
हे विचित्र दृश्य पाहून, 'हे काय आश्चर्य आहे?' असं म्हणून, त्याने तीक्ष्ण बाणांनी स्वतःला शंभर वेळा, हजार वेळा भोसकलं.
स्वामिनो वैकृतं दृष्ट्वा कः क्षमेतोत्तमाशयः मुहुर् निनिन्द चात्मानं मयि जीवत्य् अभूद् इदम्
स्वामीचं असं रूप बघून, कोण उदार मनाने ते सहन करील? तो पुन्हा पुन्हा स्वतःला दोष देऊ लागला, 'हे माझ्या जिवंतपणी घडलं.'
कष्टम् आपतितं कीदृग् अहो दुर्विधिवैशसात् तत् कर्म तस्य संवीक्ष्य महादेवो ऽतिविस्मितः ततः प्रोवाच भगवान् वेदं वेदविदां वरम्
'अरे, माझ्यावर किती मोठं संकट आलं, वाईट नशिबामुळे!' असं म्हणून, त्याचं कृत्य पाहून महादेव फारच आश्चर्यचकित झाले; मग भगवंतांनी वेदाला, वेदज्ञात श्रेष्ठ, असे सांगितले—
पश्य व्याधं महाबुद्धे भक्तं भावेन संयुतम् त्वं तु मृद्भिः कुशैर् वार्भिर् मूर्धानं स्पृष्टवान् असि
'पहा, या व्याधाकडे, महाबुद्धीमान, जो भक्तिभावाने पूर्ण आहे; पण तू फक्त माती, कुशा किंवा पाण्याने डोक्याला स्पर्श केलास.'
अनेन सहसा ब्रह्मन् ममात्मापि निवेदितः भक्तिः प्रेमाथवा शक्तिर् विचारो यत्र विद्यते तस्माद् अस्मै वरान् दास्ये पश्चात् तुभ्यं द्विजोत्तम
'या कृतीने, ब्राह्मण, माझं स्वतःचं अस्तित्वही अर्पण झालं; जिथे भक्ती, प्रेम, शक्ती किंवा विवेक आहे, तिथे मी आधी त्याला वर देईन, मग तुला, श्रेष्ठ द्विजा.'
वरेण च्छन्दयाम् आस व्याधं देवो महेश्वरः व्याधः प्रोवाच देवेशं निर्माल्यं तव यद् भवेत्
मग महेश्वराने व्याधाला वर मागायला सांगितलं; व्याध म्हणाला, 'देवेश, मला तुझं निर्माल्य मिळू दे.'
तद् अस्माकं भवेन् नाथ मन्नाम्ना तीर्थम् उच्यताम् सर्वक्रतुफलं तीर्थं स्मरणाद् एव जायताम्
'हे प्रभो, ते आमचं होऊ दे; माझ्या नावाने तीर्थ असावं; त्या तीर्थाचं स्मरण केल्याने सर्व यज्ञांचे फळ मिळू दे.'
तथेत्य् उवाच देवेशस् ततस् तत् तीर्थम् उत्तमम् भिल्लतीर्थं समस्ताघसंघविच्छेदकारणम्
देवांच्या अधिपतीने 'तसेच होवो' असे उत्तर दिले. मग ते उत्तम तीर्थ, भिल्लतीर्थ, सर्व पापांचा नाश करणारे ठरले.
श्रीमहादेवचरणमहाभक्तिविधायकम् अभवत् स्नानदानाद्यैर् भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् वेदस्यापि वरान् प्रादाच् छिवो नानाविधान् बहून्
तेथे श्रीमहादेवांच्या चरणांवर मोठी भक्ती मिळते, स्नान, दान वगैरे कर्मांनी भोग आणि मोक्ष दोन्ही मिळतात. शंकराने तिथे वेदांनाही अनेक प्रकारचे वर दिले.
चक्षुस्तीर्थम् इति ख्यातं रूपसौभाग्यदायकम् यत्र योगेश्वरो देवो गौतम्या दक्षिणे तटे
ते तीर्थ 'चक्षुस्तीर्थ' म्हणून प्रसिद्ध आहे, जे रूप आणि सौभाग्य देते. तिथे योगेश्वर देव गौतमीच्या दक्षिण काठी वास करतो.
पुरं भौवनम् आख्यातं गिरिमूर्ध्न्य् अभिधीयते यत्रासौ भौवनो राजा क्षत्रधर्मपरायणः
'भौवन' नावाचे नगर पर्वताच्या शिखरावर आहे, जिथे भौवन नावाचा राजा क्षत्रिय धर्माला वाहून राज्य करत होता.