प्रश्रयावनता भूत्वा बाला चापि पतिव्रता भर्तारं दुःखितं ज्ञात्वा पतिं प्राह रहः शनैः
ती तरुण, पतिव्रता पत्नी, नम्रपणे वागून, पती दुःखी आहे हे ओळखून, हळूच एकांतात त्याच्याशी बोलली.
कस्मात् ते दुःखम् आपन्नं स्वामिंस् तत्त्वं वदस्व मे
'स्वामी, तुम्ही का दुःखी झाला आहात? मला खरी गोष्ट सांगा.'
शनैः प्रोवाच तां भार्यां यथावत् पूर्वविस्तरम् किम् अकथ्यं प्रिये मित्रे कुलीनायां च योषिति
त्याने हळूच पत्नीला सगळा पूर्वीचा प्रसंग सांगितला, 'प्रिय मैत्रिणीला किंवा सुसंस्कृत स्त्रीला काय लपवायचे आहे?'
भर्तृवाक्यं निशम्येदं प्रोवाच वदतां वरा
पतीचे बोल ऐकून, ती उत्तम बोलणारी पत्नी उत्तर देऊ लागली.
अनात्मनः सर्वतो ऽपि भयम् अस्ति गृहेष्व् अपि कुतो भयं ह्य् आत्मवतां किं पुनर् गौतमीतटे
'ज्याला स्वतःवर नियंत्रण नाही, त्याला सर्वत्र—even घरी—भीती असते. पण ज्यांना आत्मसंयम आहे, त्यांना कसली भीती? मग गौतमीच्या काठी तर नाहीच.'
वसतां विष्णुभक्तानां विरक्तानां विवेकिनाम् अत्र स्नात्वा शुचिर् भूत्वा स्तुहि देवम् अनामयम्
'इथे जे राहतात—विष्णूभक्त, विरक्त आणि विवेकी—त्यांच्यात स्नान करून, शुद्ध होऊन, निर्दोष देवाची स्तुती कर.'
एतद् आकर्ण्य गङ्गायां स्नात्वा विगतकल्मषः तुष्टाव गौतमीतीरे द्विजो नारायणं तथा
हे ऐकून, त्या द्विजाने गंगेच्या पवित्र स्नानाने सर्व पापांपासून मुक्त होऊन, गौतमीच्या काठी नारायणाचे भक्तिभावाने स्तवन केले.
त्वम् अन्तरात्मा जगतो ऽस्य नाथ त्वम् एव कर्तास्य मुकुन्द हर्ता त्वं पालकः पालयसे न दीनम् अनाथबन्धो नरसिंह कस्मात्
तूच या जगाचा अंतरात्मा आणि स्वामी आहेस. तूच या सृष्टीचा कर्ता, मुकुंदा, तूच संहार करणारा आणि रक्षण करणारा आहेस. अनाथांचा तूच आधार आहेस, नरसिंहा, मग दीनांची रक्षा का करत नाहीस?
श्रुत्वैतत् प्रार्थनं तस्य जगच्छोकनिवारणः नारायणो ऽपि तां पापां निजघान स राक्षसीम्
त्याची प्रार्थना ऐकून, जगाचा शोक दूर करणाऱ्या नारायणाने त्या पापी राक्षसीचा संहार केला.
सुदर्शनेन चक्रेण सहस्रारेण भास्वता तस्मै प्रादाद् वरान् इष्टान् प्रापयच् च गुरुं प्रभुः
प्रभूंनी तेजस्वी, हजार काट्यांच्या सुदर्शन चक्राने त्याला हवे ते वर दिले आणि त्याला गुरूकडे पोहोचवले.
ततः प्रभृति तत् तीर्थं विप्रं नारायणं विदुः स्नानदानेन पूजाद्यैर् यत्र सिध्यति वाञ्छितम्
त्या वेळेपासून ते तीर्थ नारायण आणि त्या ब्राह्मणाच्या नावाने प्रसिद्ध झाले, जिथे स्नान, दान, पूजा आणि इतर विधी केल्याने सर्व इच्छा पूर्ण होतात.
भानुतीर्थम् इति ख्यातं त्वाष्ट्रं माहेश्वरं तथा ऐन्द्रं याम्यं तथाग्नेयं सर्वपापप्रणाशनम्
भानुतीर्थ, तसेच त्वष्ट, माहेश्वर, ऐंद्र, याम्य आणि आग्नेय ही तीर्थे सर्व पापांचा नाश करणारी म्हणून प्रसिद्ध आहेत.
अभिष्टुत इति ख्यातो राजासीत् प्रियदर्शनः हयमेधेन पुण्येन यष्टुम् आरब्धवान् सुरान्
अभिष्टुत नावाचा प्रियदर्शन नावाचा राजा होता, ज्याने पुण्य मिळवण्यासाठी अश्वमेध यज्ञ सुरू केला.
तत्रर्त्विजः षोडश स्युर् वसिष्ठात्रिपुरोगमाः क्षत्रिये यजमाने तु यज्ञभूमिः कथं भवेत्
तेथे वसिष्ठ, अत्रि यांच्यासह सोळा ऋत्विज असत. क्षत्रिय यजमान असताना यज्ञभूमी कशी असावी, असा प्रश्न उपस्थित झाला.
ब्राह्मणे दीक्षिते राजा भुवं दास्यति यज्ञियाम् भूपतौ दीक्षिते दाता को भवेत् को नु याचते
ब्राह्मण दीक्षित झाला असता, राजा यज्ञासाठी भूमी देतो; पण राजा दीक्षित झाला तर देणारा कोण आणि घेणारा कोण, असा प्रश्न पडतो.
याच्ञेयम् अखिलाशर्मजननी पापरूपिणी केनाप्य् अतो न कार्यैव क्षत्रियेण विशेषतः
मागणी करणे हे सर्व सुखांचे कारण असले तरी ते पापरूप आहे; म्हणून क्षत्रियाने, विशेषतः, असे करणे योग्य नाही.
एवं मीमांसमानेषु ब्राह्मणेषु परस्परम् तत्र प्राह महाप्राज्ञो वसिष्ठो धर्मवित्तमः
अशा प्रकारे ब्राह्मण परस्पर चर्चा करत असताना, तेथे धर्मज्ञ आणि अत्यंत बुद्धिमान वसिष्ठ बोलले.
राज्ञि दीक्षायमाणे तु सूर्यो याच्यो भुवं प्रति देहि मे देव सवितर् यजनं देवतोचितम्
राजा दीक्षा घेत असताना, सूर्यदेवाकडे यज्ञभूमीसाठी विनंती करावी – 'देवा सविता, मला देवपूजेसाठी योग्य अशी भूमी दे.'
दैवं क्षत्रम् असि ब्रह्मन् भूतनाथ नमो ऽस्तु ते याचितः सविता राज्ञा देवानां यजनं शुभम्
ब्राह्मणा, तूच दैवी आणि क्षत्रिय आहेस, भूतांचा स्वामी, तुला नमस्कार. राजा सविताकडे देवांच्या शुभ यजनासाठी मागणी करतो.
ददात्य् एव ततो राजन् प्रार्थयेशं दिवाकरम्
मग राजा भूमी देतो आणि प्रभू सूर्यदेवाची प्रार्थना करतो.
तथेत्य् उक्त्वाभिष्टुतो ऽपि देवदेवं दिवाकरम् श्रद्धया प्रार्थयाम् आस हरीशाजात्मकं रविम्
'तसेच होवो' असे म्हणून, अभिष्टुत राजानेही श्रद्धेने हरि-शिवस्वरूप सूर्यदेवाची भक्तिपूर्वक प्रार्थना केली.
देवानां यजनं देहि सवितस् ते नमो ऽस्तु ते
'देवा सविता, मला देवपूजेची भूमी दे; तुला नमस्कार.'
क्षत्रं दैवं यतः सूर्यो दत्ता भूर् भूपतेस् ततः सविता देवदेवेशो ददामीत्य् अभ्यभाषत
सूर्य हा दैवी आणि क्षत्रिय दोन्ही आहे, आणि भूमी राजाने दिल्यामुळे, देवांचा स्वामी सविता म्हणाला, 'मी देतो.'
एवं करोति यो यज्ञं तस्य रिष्टिर् न काचन तथा वाजिमखे सत्त्रे ब्राह्मणैर् वेदपारगैः
जो या पद्धतीने यज्ञ करतो, त्याला कधीही कुठलेही संकट येत नाही; तसेच, वेदपारंगत ब्राह्मणांनी केलेल्या अश्वमेध यज्ञातही हेच खरे आहे.
प्रारब्धे ऽभिष्टुता राज्ञा यत्रागाद् भूपतिं रविः देवानां यजनं दातुं भानुतीर्थं तद् उच्यते
राजाच्या आज्ञेने सूर्यदेव पृथ्वीच्या राजाकडे आले आणि देवांसाठी यज्ञ केला, त्या जागेला 'भानुतीर्थ' असे म्हणतात.
तं देवक्रतुम् उत्कृष्टं हयमेधं सुरैर् युतम् दैत्याश् च दनुजाश् चैव तथान्ये यज्ञघातकाः
तो देवांचा उत्तम अश्वमेध यज्ञ, देवतांसह झाला, आणि त्या यज्ञात दैत्य, दानव आणि इतर यज्ञ बिघडवणारेही सामील झाले.
ब्रह्मवेषधराः सर्वे गायन्तः सामगा इव ते ऽपि तत्र महाप्राज्ञाः प्राविशन्न् अनिवारिताः
सर्वजण ब्राह्मणांचा वेष घेऊन, सामगायन करणाऱ्यांसारखे गात होते; ते सर्व मोठ्या बुद्धीचे होते आणि त्यांना कोणीही थांबवले नाही.
चमसानि च पात्राणि सोमं चषालम् एव च सोमपानं हविस् त्यागम् ऋत्विजो भूपतिं तथा
त्यांनी चमसे, पात्रे, सोमरस, सोम काढायचे उपकरण, सोमपान, हवनासाठीचे द्रव्य, ऋत्विज आणि राजाही पकडले.
निन्दन्ति निक्षिपन्त्य् अन्ये हसन्त्य् अन्ये तथासुराः तेषां चेष्टां न जानन्ति विश्वरूपं विना मुने
काही असुर त्या यज्ञाची निंदा करत होते, काही वस्तू खाली फेकत होते, तर काही हसत होते; त्यांच्या या वागण्याचे गुपित फक्त विश्वरूपालाच माहीत होते, हे ऋषी.
विश्वरूपो ऽपि पितरं प्राह दैत्या इमे इति तत् पुत्रवचनं श्रुत्वा त्वष्टा प्राह सुरान् इदम्
विश्वरूपाने आपल्या वडिलांना सांगितले, 'हे दैत्य आहेत.' मुलाचे हे बोल ऐकून त्वष्टा देवांना असे म्हणाले.