स प्राह का त्वं द्विजपुंगवो ऽपि सोवाच तं राक्षसी कामरूपा विश्वासयन्ती शपथैर् अनेकैस् तं भ्रान्तचित्तं मुनिराजपुत्रम्
त्याने विचारले, 'तू कोण आहेस?' तो ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठ असला तरी, ती इच्छेप्रमाणे रूप बदलणारी राक्षसी, अनेक शपथे देत त्या भ्रमित मनाच्या ऋषिपुत्राचा विश्वास संपादन करू लागली.
कङ्कालिनी नाम जगत्प्रसिद्धा विप्रो ऽपि ताम् आह निवेदितं यत् तद् एव कर्तास्मि न संशयो ऽत्र यत् तत् प्रियं वच्मि करोमि चैव
'माझे नाव कंकाळिनी, सर्व जगात प्रसिद्ध आहे.' त्या ब्राह्मणाने उत्तर दिले, 'तू जे सांगितलेस, ते मी नक्की करीन—यात शंका नाही. तुला जे आवडेल ते मी बोलतो आणि करतो.'
तद् विप्रवचनं श्रुत्वा राक्षसी कामरूपिणी वृद्धा तथापि चार्वङ्गी दिव्यालंकारभूषणा
त्या ब्राह्मणाचे बोल ऐकून, ती रूप बदलणारी राक्षसी, जरी वयस्कर असली तरी देखणी होती आणि दिव्य दागिन्यांनी सजलेली होती.
द्विजम् आदाय सर्वत्र मत्सुतो ऽयं गुणाकरः एवं वदन्ती सर्वत्र याति वक्ति करोति च
ती सर्वत्र त्या ब्राह्मणाला घेऊन जायची आणि म्हणायची, 'हा माझा मुलगा आहे, गुणांचा खजिना आहे.' असे सांगत ती सगळीकडे फिरायची, बोलायची आणि वागत असे.
तं विप्रं रूपसौभाग्यवयोविद्याविभूषितम् तां च वृद्धां गुणोपेताम् अस्य मातेति मेनिरे
तो ब्राह्मण रूप, सौभाग्य, तारुण्य, विद्या आणि कीर्तीने युक्त होता आणि ती वृद्धा गुणांनी संपन्न होती, म्हणून लोकांना वाटे की तीच त्याची आई आहे.
तत्र द्विजवरः कश्चित् स्वां कन्यां भूषणान्विताम् राक्षसीं तां पुरस्कृत्य प्रादात् तस्मै द्विजातये
तेथे एका श्रेष्ठ ब्राह्मणाने, आपल्या दागिन्यांनी सजलेल्या कन्येला, त्या राक्षसीला पुढे करून त्या ब्राह्मणाला दिले.
सा कन्या तं पतिं प्राप्य कृतार्थास्मीत्य् अचिन्तयत् स द्विजो ऽपि गुणैर् युक्तां पत्नीं दृष्ट्वा सुदुःखितः
ती कन्या, त्याला पती मिळाल्यावर, 'माझे जीवन सफल झाले,' असे समजली. पण ब्राह्मण, गुणांनी युक्त पत्नीला पाहून फारच दुःखी झाला.
माम् इयं भक्षयेद् एव राक्षसी पापरूपिणी किं करोमि क्व गच्छामि कस्यैतत् कथयामि वा
'ही पापरूपी राक्षसी मला नक्कीच खाईल. मी काय करू? कुठे जाऊ? हे कोणाला सांगू?'
महत् संकटम् आपन्नं रक्षयिष्यति को ऽत्र माम् भार्या ममेयं कल्याणी गुणरूपवयोयुता एनाम् अप्य् अशुभाकस्माद् भक्षयिष्यति राक्षसी
'या मोठ्या संकटातून मला कोण वाचवेल? माझी ही पत्नी शुभ, गुणी, सुंदर आणि तरुण आहे, तरीही वाईट नशिबामुळे राक्षसी तिलाही खाईल.'
एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र भार्या सा गुणशालिनी वृद्धाप्य् अतिदुराधर्षा सा गता कुत्रचित् तदा
इतक्यात, ती गुणी पत्नी, जरी वृद्ध असली तरी फारच भयंकर होती आणि त्या वेळी कुठेतरी गेली होती.
प्रश्रयावनता भूत्वा बाला चापि पतिव्रता भर्तारं दुःखितं ज्ञात्वा पतिं प्राह रहः शनैः
ती तरुण, पतिव्रता पत्नी, नम्रपणे वागून, पती दुःखी आहे हे ओळखून, हळूच एकांतात त्याच्याशी बोलली.
कस्मात् ते दुःखम् आपन्नं स्वामिंस् तत्त्वं वदस्व मे
'स्वामी, तुम्ही का दुःखी झाला आहात? मला खरी गोष्ट सांगा.'
शनैः प्रोवाच तां भार्यां यथावत् पूर्वविस्तरम् किम् अकथ्यं प्रिये मित्रे कुलीनायां च योषिति
त्याने हळूच पत्नीला सगळा पूर्वीचा प्रसंग सांगितला, 'प्रिय मैत्रिणीला किंवा सुसंस्कृत स्त्रीला काय लपवायचे आहे?'
भर्तृवाक्यं निशम्येदं प्रोवाच वदतां वरा
पतीचे बोल ऐकून, ती उत्तम बोलणारी पत्नी उत्तर देऊ लागली.
अनात्मनः सर्वतो ऽपि भयम् अस्ति गृहेष्व् अपि कुतो भयं ह्य् आत्मवतां किं पुनर् गौतमीतटे
'ज्याला स्वतःवर नियंत्रण नाही, त्याला सर्वत्र—even घरी—भीती असते. पण ज्यांना आत्मसंयम आहे, त्यांना कसली भीती? मग गौतमीच्या काठी तर नाहीच.'
वसतां विष्णुभक्तानां विरक्तानां विवेकिनाम् अत्र स्नात्वा शुचिर् भूत्वा स्तुहि देवम् अनामयम्
'इथे जे राहतात—विष्णूभक्त, विरक्त आणि विवेकी—त्यांच्यात स्नान करून, शुद्ध होऊन, निर्दोष देवाची स्तुती कर.'
एतद् आकर्ण्य गङ्गायां स्नात्वा विगतकल्मषः तुष्टाव गौतमीतीरे द्विजो नारायणं तथा
हे ऐकून, त्या द्विजाने गंगेच्या पवित्र स्नानाने सर्व पापांपासून मुक्त होऊन, गौतमीच्या काठी नारायणाचे भक्तिभावाने स्तवन केले.
त्वम् अन्तरात्मा जगतो ऽस्य नाथ त्वम् एव कर्तास्य मुकुन्द हर्ता त्वं पालकः पालयसे न दीनम् अनाथबन्धो नरसिंह कस्मात्
तूच या जगाचा अंतरात्मा आणि स्वामी आहेस. तूच या सृष्टीचा कर्ता, मुकुंदा, तूच संहार करणारा आणि रक्षण करणारा आहेस. अनाथांचा तूच आधार आहेस, नरसिंहा, मग दीनांची रक्षा का करत नाहीस?
श्रुत्वैतत् प्रार्थनं तस्य जगच्छोकनिवारणः नारायणो ऽपि तां पापां निजघान स राक्षसीम्
त्याची प्रार्थना ऐकून, जगाचा शोक दूर करणाऱ्या नारायणाने त्या पापी राक्षसीचा संहार केला.
सुदर्शनेन चक्रेण सहस्रारेण भास्वता तस्मै प्रादाद् वरान् इष्टान् प्रापयच् च गुरुं प्रभुः
प्रभूंनी तेजस्वी, हजार काट्यांच्या सुदर्शन चक्राने त्याला हवे ते वर दिले आणि त्याला गुरूकडे पोहोचवले.
ततः प्रभृति तत् तीर्थं विप्रं नारायणं विदुः स्नानदानेन पूजाद्यैर् यत्र सिध्यति वाञ्छितम्
त्या वेळेपासून ते तीर्थ नारायण आणि त्या ब्राह्मणाच्या नावाने प्रसिद्ध झाले, जिथे स्नान, दान, पूजा आणि इतर विधी केल्याने सर्व इच्छा पूर्ण होतात.
भानुतीर्थम् इति ख्यातं त्वाष्ट्रं माहेश्वरं तथा ऐन्द्रं याम्यं तथाग्नेयं सर्वपापप्रणाशनम्
भानुतीर्थ, तसेच त्वष्ट, माहेश्वर, ऐंद्र, याम्य आणि आग्नेय ही तीर्थे सर्व पापांचा नाश करणारी म्हणून प्रसिद्ध आहेत.
अभिष्टुत इति ख्यातो राजासीत् प्रियदर्शनः हयमेधेन पुण्येन यष्टुम् आरब्धवान् सुरान्
अभिष्टुत नावाचा प्रियदर्शन नावाचा राजा होता, ज्याने पुण्य मिळवण्यासाठी अश्वमेध यज्ञ सुरू केला.
तत्रर्त्विजः षोडश स्युर् वसिष्ठात्रिपुरोगमाः क्षत्रिये यजमाने तु यज्ञभूमिः कथं भवेत्
तेथे वसिष्ठ, अत्रि यांच्यासह सोळा ऋत्विज असत. क्षत्रिय यजमान असताना यज्ञभूमी कशी असावी, असा प्रश्न उपस्थित झाला.
ब्राह्मणे दीक्षिते राजा भुवं दास्यति यज्ञियाम् भूपतौ दीक्षिते दाता को भवेत् को नु याचते
ब्राह्मण दीक्षित झाला असता, राजा यज्ञासाठी भूमी देतो; पण राजा दीक्षित झाला तर देणारा कोण आणि घेणारा कोण, असा प्रश्न पडतो.
याच्ञेयम् अखिलाशर्मजननी पापरूपिणी केनाप्य् अतो न कार्यैव क्षत्रियेण विशेषतः
मागणी करणे हे सर्व सुखांचे कारण असले तरी ते पापरूप आहे; म्हणून क्षत्रियाने, विशेषतः, असे करणे योग्य नाही.
एवं मीमांसमानेषु ब्राह्मणेषु परस्परम् तत्र प्राह महाप्राज्ञो वसिष्ठो धर्मवित्तमः
अशा प्रकारे ब्राह्मण परस्पर चर्चा करत असताना, तेथे धर्मज्ञ आणि अत्यंत बुद्धिमान वसिष्ठ बोलले.
राज्ञि दीक्षायमाणे तु सूर्यो याच्यो भुवं प्रति देहि मे देव सवितर् यजनं देवतोचितम्
राजा दीक्षा घेत असताना, सूर्यदेवाकडे यज्ञभूमीसाठी विनंती करावी – 'देवा सविता, मला देवपूजेसाठी योग्य अशी भूमी दे.'
दैवं क्षत्रम् असि ब्रह्मन् भूतनाथ नमो ऽस्तु ते याचितः सविता राज्ञा देवानां यजनं शुभम्
ब्राह्मणा, तूच दैवी आणि क्षत्रिय आहेस, भूतांचा स्वामी, तुला नमस्कार. राजा सविताकडे देवांच्या शुभ यजनासाठी मागणी करतो.
ददात्य् एव ततो राजन् प्रार्थयेशं दिवाकरम्
मग राजा भूमी देतो आणि प्रभू सूर्यदेवाची प्रार्थना करतो.