दग्धपक्षाव् उभौ श्रान्तौ पतितौ गिरिमूर्धनि बान्धवौ पतितौ दृष्ट्वा निश्चेष्टौ गतचेतसौ
दोघांचेही पंख जळाले होते आणि ते थकून गेले होते. दोघेही डोंगराच्या शिखरावर पडले होते. आपले दोन बंधू असे पडलेले, हालचालही न करता शुद्ध हरपलेले पाहून,
तावद् दुःखाभिभूतो ऽसाव् अरुणः प्राह भास्करम् तौ दृष्ट्वा त्व् अरुणः सूर्य्.अम् प्राहेदं पतितौ भुवि आश्वासयैतौ तिग्मांशो यावन् नैतौ मरिष्यतः
अरुण दुःखाने व्याकुळ झाला आणि त्याने भास्कराला म्हटले, "हे तेजस्वी सूर्य, हे दोघे मरायच्या आधी त्यांना धीर दे."
तथेत्य् उक्त्वा दिनकरो जीवयाम् आस तौ खगौ गरुडो ऽपि तयोः श्रुत्वा अवस्थां सह विष्णुना
सूर्याने 'ठीक आहे' असे म्हणून त्या दोन्ही पक्ष्यांना पुन्हा जिवंत केले. गरुडानेही त्यांच्या अवस्थेची बातमी ऐकून, विष्णूसह तेथे आला.
आगत्याश्वासयाम् आस सुखं चक्रे च नारद सर्व एव तदा जग्मुर् गङ्गां तापापनुत्तये
तो येऊन त्यांना धीर दिला आणि सुख दिले. नारद आणि इतर सर्व जणही त्यांच्या दुःखाचा नाश करण्यासाठी गंगेकडे गेले.
जटायुश् चारुणश् चैव संपातिर् गरुडस् तथा सूर्यो विष्णुस् तत् प्रययौ तत् तीर्थं बहुपुण्यदम्
जटायू, अरुण, संपाति, गरुड, सूर्य आणि विष्णू हे सर्वजण त्या पुण्यदायी तीर्थस्थळी गेले.
पतत्रितीर्थम् आख्यातं विषघ्नं सर्वकामदम् स्वयं सूर्यस् तथा विष्णुः सुपर्णेनारुणेन च
त्या ठिकाणाला 'पतत्री तीर्थ' असे म्हणतात, ते विषाचा नाश करणारे आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणारे आहे. तिथे सूर्य, विष्णू, गरुड आणि अरुण स्वतः वास करतात.
आसते गौतमीतीरे तथैव वृषभध्वजः त्रयाणाम् अपि देवानां स्थितेस् तत् तीर्थम् उत्तमम्
ते सर्व गौतमीच्या काठावर राहतात, तसेच वृषभध्वज देवही तिथे आहे. हे तिघेही देव तिथे असल्याने ते तीर्थ अत्यंत श्रेष्ठ आहे.
तत्र स्नात्वा शुचिर् भूत्वा नमस्कुर्यात् सुरान् इमान् आधिव्याधिविनिर्मुक्तः स परं सौख्यम् आप्नुयात्
त्या ठिकाणी स्नान करून शुद्ध होऊन या देवांना नमस्कार करावा. मग सर्व दुःख व आजार दूर होतात आणि परम सुख प्राप्त होते.
विप्रतीर्थम् इति ख्यातं तथा नारायणं विदुः तस्याख्यानं प्रवक्ष्यामि शृणु विस्मयकारकम्
त्याला 'विप्रतीर्थ' असेही म्हणतात आणि 'नारायण' म्हणूनही ओळखतात. त्याची कथा मी सांगतो, ऐक, ती फार अद्भुत आहे.
अन्तर्वेद्यां द्विजः कश्चिद् ब्राह्मणो वेदपारगः तस्य पुत्रा महाप्राज्ञा गुणरूपदयान्विताः
अंतर्वेदीत एक ब्राह्मण होता, जो वेदांचा पारंगत होता. त्याचे पुत्र अत्यंत बुद्धिमान, गुणी, रूपवान आणि दयाळू होते.
तेषां कनीयान् यो भ्राता शान्तो गुणगणैर् वृतः आसन्दिव इति ख्यातः सर्वज्ञानो महामतिः
त्यांच्यातील सर्वात लहान भाऊ, अनेक गुणांनी युक्त, 'आसंदिव' म्हणून प्रसिद्ध होता. तो सर्वज्ञ आणि अत्यंत बुद्धिमान होता.
विवाहाय पिता तस्माऐ आसन्दिवाय यत्नवान् एतस्मिन्न् अन्तरे रात्रौ सुप्तं तं द्विजपुत्रकम्
त्याच्या विवाहासाठी वडील प्रयत्न करत होते. त्याच दरम्यान, रात्री ब्राह्मणपुत्र झोपला होता.
अविष्णुस्मरणं सौम्यशिरस्कम् असमाहितम् आसन्दिवं क्रूररूपा राक्षसी कामरूपिणी
आसंदिव, ज्याच्या मनात विष्णूचे स्मरण नव्हते, शांत आणि असावधान होता, त्याला एक क्रूर आणि रूप बदलणारी राक्षसी पकडून नेली.
तम् आदायागमच् छीघ्रं गौतम्या दक्षिणे तटे श्रीगिरेर् उत्तरे पारे बहुब्राह्मणसेवितम्
तिने त्याला घेऊन पटकन गौतमीच्या दक्षिण काठावर, श्रीगिरीच्या उत्तरेकडील तीरावर नेले, जिथे अनेक ब्राह्मण वावरतात.
नगरं धर्मनिलयं लक्ष्म्या निलयम् एव च तत्र राजा बृहत्कीर्तिः सर्वक्षत्रगुणान्वितः
तेथे एक नगर होते, जे धर्माचे आणि लक्ष्मीचे निवासस्थान होते. तिथला राजा बृहद्कीर्ती सर्व क्षत्रियगुणांनी युक्त होता.
तस्यामितक्षेमसुभिक्षयुक्तं निशावसाने द्विजपुत्रयुक्ता सा राक्षसी तत् पुरम् आससाद मनोज्ञरूपाणि बिभर्ति नित्यम्
रात्र संपता-संपता, ब्राह्मणपुत्रासह ती राक्षसी त्या नगरात पोहोचली, जे नेहमीच सुरक्षिततेने आणि समृद्धीने परिपूर्ण होते, आणि ती नेहमीच मनोहारी रूपे धारण करत असे.
सा कामरूपेण चरत्य् अशेषां महीम् इमां तेन समं द्विजेन गोदावरीदक्षिणतीरभागे वृद्धाकृतिस् तं द्विजम् आह भीमा
ती राक्षसी, इच्छेनुसार रूप बदलत संपूर्ण पृथ्वीवर भटकत असे. त्या ब्राह्मणासह, गोदावरीच्या दक्षिण काठावर, वृद्ध स्त्रीच्या रूपात तिने त्याला भीतीदायक शब्दांत संबोधले.
एषा तु गङ्गा द्विजमुख्य संध्या उपास्यतां विप्रवरैः समेत्य यथोचितं विप्रवरास् तु काले नोपासते यत्नत एव संध्याम्
"हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, ही गंगा आहे. संध्याकाळी उत्तम ब्राह्मणांनी एकत्र येऊन योग्य प्रकारे तिची पूजा करावी. पण योग्य वेळी उत्तम ब्राह्मण संध्याकाळी नीट पूजा करत नाहीत."
नीचास् त एवाभिहिताः सुरेशैर् अन्त्यावसायिप्रवरास् त एते अहं जनित्री तव चेति वाच्यं नो चेद् इदानीं त्वम् उपैषि नाशम्
देवतांच्या मते जे नीच जन्माचे आहेत, तेच या जातीबाहेरच्यांमध्ये सर्वात खालचे आणि सर्वात चांगले आहेत. त्यांना असे सांग, 'मी तुझी आई आहे, आणि तू माझे मूल आहेस.' जर तू असे केले नाहीस, तर आता तुझे नाश होईल.
मद्वाक्यकर्तासि यदि द्विजेन्द्र सुखं करिष्ये तव यत् प्रियं च पुनश् च देशं निलयं गुरूंश् च संप्रापयिष्ये ननु सत्यम् एतत्
माझ्या सांगण्याप्रमाणे वागशील, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, तर मी तुला सुखी करीन आणि तुला जे आवडते ते करीन. पुन्हा तुला तुझ्या देशात, घरी आणि गुरूकडे परत पाठवीन. हे खरे आहे.
स प्राह का त्वं द्विजपुंगवो ऽपि सोवाच तं राक्षसी कामरूपा विश्वासयन्ती शपथैर् अनेकैस् तं भ्रान्तचित्तं मुनिराजपुत्रम्
त्याने विचारले, 'तू कोण आहेस?' तो ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठ असला तरी, ती इच्छेप्रमाणे रूप बदलणारी राक्षसी, अनेक शपथे देत त्या भ्रमित मनाच्या ऋषिपुत्राचा विश्वास संपादन करू लागली.
कङ्कालिनी नाम जगत्प्रसिद्धा विप्रो ऽपि ताम् आह निवेदितं यत् तद् एव कर्तास्मि न संशयो ऽत्र यत् तत् प्रियं वच्मि करोमि चैव
'माझे नाव कंकाळिनी, सर्व जगात प्रसिद्ध आहे.' त्या ब्राह्मणाने उत्तर दिले, 'तू जे सांगितलेस, ते मी नक्की करीन—यात शंका नाही. तुला जे आवडेल ते मी बोलतो आणि करतो.'
तद् विप्रवचनं श्रुत्वा राक्षसी कामरूपिणी वृद्धा तथापि चार्वङ्गी दिव्यालंकारभूषणा
त्या ब्राह्मणाचे बोल ऐकून, ती रूप बदलणारी राक्षसी, जरी वयस्कर असली तरी देखणी होती आणि दिव्य दागिन्यांनी सजलेली होती.
द्विजम् आदाय सर्वत्र मत्सुतो ऽयं गुणाकरः एवं वदन्ती सर्वत्र याति वक्ति करोति च
ती सर्वत्र त्या ब्राह्मणाला घेऊन जायची आणि म्हणायची, 'हा माझा मुलगा आहे, गुणांचा खजिना आहे.' असे सांगत ती सगळीकडे फिरायची, बोलायची आणि वागत असे.
तं विप्रं रूपसौभाग्यवयोविद्याविभूषितम् तां च वृद्धां गुणोपेताम् अस्य मातेति मेनिरे
तो ब्राह्मण रूप, सौभाग्य, तारुण्य, विद्या आणि कीर्तीने युक्त होता आणि ती वृद्धा गुणांनी संपन्न होती, म्हणून लोकांना वाटे की तीच त्याची आई आहे.
तत्र द्विजवरः कश्चित् स्वां कन्यां भूषणान्विताम् राक्षसीं तां पुरस्कृत्य प्रादात् तस्मै द्विजातये
तेथे एका श्रेष्ठ ब्राह्मणाने, आपल्या दागिन्यांनी सजलेल्या कन्येला, त्या राक्षसीला पुढे करून त्या ब्राह्मणाला दिले.
सा कन्या तं पतिं प्राप्य कृतार्थास्मीत्य् अचिन्तयत् स द्विजो ऽपि गुणैर् युक्तां पत्नीं दृष्ट्वा सुदुःखितः
ती कन्या, त्याला पती मिळाल्यावर, 'माझे जीवन सफल झाले,' असे समजली. पण ब्राह्मण, गुणांनी युक्त पत्नीला पाहून फारच दुःखी झाला.
माम् इयं भक्षयेद् एव राक्षसी पापरूपिणी किं करोमि क्व गच्छामि कस्यैतत् कथयामि वा
'ही पापरूपी राक्षसी मला नक्कीच खाईल. मी काय करू? कुठे जाऊ? हे कोणाला सांगू?'
महत् संकटम् आपन्नं रक्षयिष्यति को ऽत्र माम् भार्या ममेयं कल्याणी गुणरूपवयोयुता एनाम् अप्य् अशुभाकस्माद् भक्षयिष्यति राक्षसी
'या मोठ्या संकटातून मला कोण वाचवेल? माझी ही पत्नी शुभ, गुणी, सुंदर आणि तरुण आहे, तरीही वाईट नशिबामुळे राक्षसी तिलाही खाईल.'
एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र भार्या सा गुणशालिनी वृद्धाप्य् अतिदुराधर्षा सा गता कुत्रचित् तदा
इतक्यात, ती गुणी पत्नी, जरी वृद्ध असली तरी फारच भयंकर होती आणि त्या वेळी कुठेतरी गेली होती.