युद्धे स्थित्वा तु दनुजैर् दैतेयैश् च महाबलैः विबुधा जातसंनद्धा मन्युम् ऊचुः पुरः स्थिताः
दानव आणि दैत्य यांच्या प्रचंड शक्तीसमोर उभे राहून, सर्व देवता पूर्णपणे शस्त्रबद्ध झाले आणि समोर उभ्या असलेल्या मन्यूला म्हणाले.
सामर्थ्यं तव पश्यामः पश्चाद् योत्स्यामहे परैः तस्माद् दर्शय चात्मानं मन्यो ऽस्माकं युयुत्सताम्
आम्हाला तुझी शक्ती पाहायची आहे; नंतर आम्ही शत्रूंशी लढू. म्हणून, हे मन्यू, आम्ही युद्धाला उत्सुक आहोत, तू स्वतःला दाखव.
तद् देववचनं श्रुत्वा मन्युर् आह स्मयन्न् इव
देवतांचे हे शब्द ऐकून, मन्यू जणू हसल्यासारखा उत्तर देऊ लागला.
जनिता मम देवेशः सर्वज्ञः सर्वदृक् प्रभुः यः सर्वं वेत्ति सर्वेषां धामनाम मनःस्थितम्
माझा जन्मदाता म्हणजे देवांचा स्वामी, सर्वज्ञ, सर्वत्र पाहणारा प्रभू, जो प्रत्येक गोष्ट, प्रत्येकाचे ठिकाण आणि सर्वांच्या मनातील विचार जाणतो.
नैव कश्चिच् च तं वेत्ति यः सर्वं वेत्ति सर्वदा अमूर्तं मूर्तम् अप्य् एतद् वेत्ति कर्ता जगन्मयः
कोणीही त्याला ओळखू शकत नाही, पण तो मात्र सर्वांना आणि सर्वकाळ जाणतो. तो निर्गुण असूनही सगुण आहे, जगाचा व्याप करणारा आणि सर्वकर्म करणारा आहे.
परो ऽसौ भगवान् साक्षात् तथा दिव्य् अन्तरिक्षगः कस् तस्य रूपं यो वेद कस्य कर्ता जगन्मयः
तो प्रत्यक्ष परमेश्वर आहे, दिव्य आहे, आकाशात संचार करणारा आहे. त्याचे खरे रूप कोण जाणतो? जो स्वतः विश्वमय आहे, त्याचा कर्ता कोण?
एवंविधाद् अहं जातो मां कथं वेत्तुम् अर्हथ अथवा द्रष्टुकामा वै भवन्तो मानुपश्यत
अशा त्या परमात्म्यापासून मी जन्मलो आहे; मग तुम्ही मला कसे ओळखाल? तरीही, जर पाहण्याची इच्छा असेल, तर मला जसे आहे तसे पाहा.
इत्य् उक्त्वा दर्शयाम् आस मन्यू रूपं स्वकं महत् तार्तीयचक्षुषोद्भूतं भवस्य परमेष्ठिनः
असे म्हणून मन्यूने आपले महान रूप दाखवले, जे परमेश्वर भवाच्या तिसऱ्या डोळ्यातून प्रकट झाले होते.
तेजसा संभृतं रूपं यतः सर्वं तद् उच्यते पौरुषं पुरुषेष्व् एव अहंकारश् च जन्तुषु
ते तेजाने भरलेले रूप, पुरुषांमध्ये पुरुषार्थ म्हणून ओळखले जाते आणि सर्व जीवांमध्ये अहंकार म्हणून वास करते.
क्रोधः सर्वस्य यो भीम उपसंहारकृद् भवेत् तं शंकरप्रतिनिधिं ज्वलन्तं निजतेजसा
तो सर्वांचा भयंकर क्रोध आहे, संहार करणारा आहे, शंकराचा तेजस्वी प्रतिनिधी म्हणून स्वतःच्या तेजाने प्रज्वलित आहे.
सर्वायुधधरं दृष्ट्वा प्रणेमुः सर्वदेवताः वित्रेसुर् दैत्यदनुजाः कृताञ्जलिपुटाः सुराः
सर्व शस्त्रांनी सज्ज असलेला तो मन्यू पाहून, सर्व देवतांनी वंदन केले; दैत्य आणि दानव घाबरले, तर देवांनी हात जोडून उभे राहिले.
भूत्वा मन्युम् अथोचुस् ते त्वं सेनानीः प्रभो भव त्वया दत्तम् इदं राज्यं मन्यो भोक्ष्यामहे वयम्
मन्यूचे रूप धारण करून ते म्हणाले: 'प्रभो, तू आमचा सेनापती हो. तुझ्या कृपेने मिळालेल्या या राज्याचा आम्ही उपभोग घेऊ.'
तस्मात् सर्वेषु कार्येषु जेता त्वं जयवर्धनः त्वम् इन्द्रस् त्वं च वरुणो लोकपालास् त्वम् एव च
म्हणून, सर्व कार्यांमध्ये तूच विजेता आहेस, विजय वाढवणारा आहेस; तूच इंद्र, तूच वरुण आणि तूच सर्व लोकपाल आहेस.
अस्मासु सर्वदेवेषु प्रविश त्वं जयाय वै मन्युः प्रोवाच तान् सर्वान् विना मत्तो न किंचन
सर्व देवतांमध्ये तू विजयासाठी प्रवेश कर, असे त्यांनी सांगितले. मन्यू म्हणाला: 'माझ्याशिवाय काहीच नाही.'
सर्वेष्व् अन्तः प्रविष्टो ऽहं न मां जानाति कश्चन स एव भगवान् मन्युस् ततो जातः पृथक् पृथक्
मी सर्वांच्या अंतरात्म्यात प्रवेश केले आहे, पण कोणीही मला ओळखत नाही. तोच भगवंत मन्यू आहे, जो प्रत्येकात वेगळा प्रकट होतो.
स एव रुद्ररूपी स्याद् रुद्रो मन्युः शिवो ऽभवत् स्थावरं जङ्गमं चैव सर्वं व्याप्तं हि मन्युना
तोच रुद्र रूप धारण करतो; रुद्र म्हणजे मन्यू, जो शिव झाला. स्थावर आणि जंगम सर्व काही मन्यूने व्यापले आहे.
तम् अवाप्य सुराः सर्वे जयम् आपुश् च संगरे जयो मन्युश् च शौर्यं च ईशतेजःसमुद्भवम्
त्याला प्राप्त करून सर्व देवतांना युद्धात विजय मिळाला; विजय, शौर्य आणि परमेश्वराचे तेज मन्यूमधून प्रकट झाले.
मन्युना जयम् आप्याथ कृत्वा दैत्यैश् च संगमम् यथागतं ययुः सर्वे मन्युना परिरक्षिताः
मन्यूच्या सहाय्याने विजय मिळवून, दैत्यांशी सामना करून, सर्वजण जसे आले तसे परतले, मन्यूने त्यांचे रक्षण केले होते.
यत्र वै गौतमीतीरे शिवम् आराध्य ते सुराः मन्युम् आपुर् जयं चैव मन्युतीर्थं तद् उच्यते
गौतमीच्या काठी देवांनी शंकराची भक्ती केली आणि राग व विजय मिळवला; म्हणून त्या जागेला 'मन्युतीर्थ' असे नाव पडले.
उत्पत्तिं च तथा मन्योर् यो नरः प्रयतः स्मरेत् विजयो जायते तस्य न कैश्चित् परिभूयते
जो कोणी त्या ठिकाणी शुद्ध मनाने मन्यूचा उगम आठवतो, त्याला नेहमी विजय मिळतो आणि कुणीही त्याचा अपमान करू शकत नाही.
न मन्युतीर्थसदृशं पावनं हि महामुने यत्र साक्षान् मन्युरूपी सर्वदा शंकरः स्थितः तत्र स्नानं च दानं च स्मरणं सर्वकामदम्
महामुनी, मन्युतिर्थासारखे पावन स्थान दुसरे नाही, जिथे स्वतः शंकर नेहमी मन्यूरूपाने वास करतात; तिथे स्नान, दान किंवा स्मरण केल्याने सर्व इच्छा पूर्ण होतात.
सारस्वतं नाम तीर्थं सर्वकामप्रदं शुभम् भुक्तिमुक्तिप्रदं नॄणां सर्वपापप्रणाशनम्
'सारस्वत' नावाचे एक पवित्र तीर्थ आहे, जे सर्व इच्छांची पूर्ती करणारे, मंगलमय, लोकांना भोग आणि मुक्ती देणारे आणि सर्व पापे नष्ट करणारे आहे.
सर्वरोगप्रशमनं सर्वसिद्धिप्रदायकम् तत्रेमं शृणु वृत्तान्तं विस्तरेणाथ नारद
तेथे सर्व रोग दूर होतात आणि सर्व सिद्धी मिळतात; नारद, आता त्या ठिकाणचा हा प्रसंग सविस्तर ऐक.
पुष्पोत्कटात् पूर्वभागे पर्वतो लोकविश्रुतः शुभ्रो नाम गिरिश्रेष्ठो गौतम्या दक्षिणे तटे
पुष्पोत्कटाच्या पूर्वेला, गौतमीच्या दक्षिण काठी, 'शुभ्र' नावाचा, जगात प्रसिद्ध असा उत्तम डोंगर आहे.
शाकल्य इति विख्यातो मुनिः परमनैष्ठिकः तस्मिञ् शुभ्रे पुण्यगिरौ तपस् तेपे ह्य् अनुत्तमम्
त्या शुभ्र पवित्र डोंगरावर, 'शाकल्य' नावाचा, अत्यंत वैराग्यसंपन्न आणि प्रसिद्ध असा ऋषी कठोर तप करत होता.
तपस्यन्तं द्विजश्रेष्ठं गौतमीतीरम् आश्रितम् सर्वे भूतगणा नित्यं प्रणमन्ति स्तुवन्ति तम्
गौतमीच्या काठी तप करणाऱ्या त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला सर्व भूतगण नेहमी वंदन करतात आणि त्याची स्तुती करतात.
अग्निशुश्रूषणपरं वेदाध्ययनतत्परम् ऋषिगन्धर्वसुमनःसेविते तत्र पर्वते
तो अग्नीची सेवा करण्यात आणि वेदाध्ययनात मग्न होता; त्या डोंगरावर ऋषी, गंधर्व आणि देवतांनी त्याची सेवा केली.
तस्मिन् गिरौ महापुण्ये देवद्विजभयंकरः यज्ञद्वेषी ब्रह्महन्ता परशुर् नाम राक्षसः
त्या पवित्र डोंगरावर 'परशु' नावाचा एक राक्षस होता, जो देव आणि ब्राह्मणांना भयभीत करणारा, यज्ञाचा द्वेष करणारा आणि ब्राह्मणहंता होता.
कामरूपी विचरति नानारूपधरो वने क्षणं च ब्रह्मरूपेण कदाचिद् व्याघ्ररूपधृक्
तो इच्छेनुसार विविध रूपे धारण करून जंगलात भटकतो; कधी ब्राह्मणाच्या रूपात, कधी वाघाच्या रूपात दिसतो.
कदाचिद् देवरूपेण कदाचित् पशुरूपधृक् कदाचित् प्रमदारूपः कदाचिन् मृगरूपतः
कधी देवाच्या रूपात, कधी पशूच्या रूपात, कधी स्त्रीच्या रूपात, तर कधी हरिणाच्या रूपात तो वावरतो.