तत्राजयन् नैव सुरा दानवा जयिनो ऽभवन् पराङ्मुखाः सुरगणाः संगराद् गतचेतसः
त्या युद्धात देव जिंकले नाहीत, दानवच विजयी झाले; देवांचे समूह पराभूत होऊन, मनाने खचून मागे फिरले.
माम् अभ्येत्य समूचुस् ते देहि नो ऽभयकारणम् तान् अहं प्रत्यवोचं वै गङ्गां गच्छत सर्वशः
ते माझ्याकडे येऊन म्हणाले, 'आमच्यासाठी भय नाही असं काही कारण दे.' मी त्यांना सांगितलं, 'तुम्ही सर्वजण गंगेकडे जा.'
तत्र वै गौतमीतीरे स्तुत्वा देवं महेश्वरम् अनपायनिरायाससहजानन्दसुन्दरम्
ते गौतमीच्या काठी जाऊन, शाश्वत आनंदी, कधीही न थकणाऱ्या आणि सुंदर अशा महेश्वराची स्तुती करू लागले.
लप्स्यते सर्वविबुधा जयहेतुर् महेश्वरात् तथेत्य् उक्त्वा सुरगणाः स्तुवन्ति स्म महेश्वरम्
महेश्वराकडून सर्व देवांना विजयाचं कारण मिळेल; 'तसं होवो' असं म्हणून देवगण महेश्वराची स्तुती करू लागले.
तपो ऽतप्यन्त केचिद् वै ननृतुश् च तथापरे अस्नापयंश् च केचिच् च ऽपूजयंश् च तथापरे
काहींनी तप केला, काहींनी नृत्य केलं, काहींनी स्नान केलं, तर काहींनी पूजा केली.
ततः प्रसन्नो भगवाञ् शूलपाणिर् महेश्वरः देवान् अथाब्रवीत् तुष्टो व्रियतां यद् अभीप्सितम्
मग त्रिशूळधारी, प्रसन्न झालेले महेश्वर देवांना म्हणाले, 'जे काही तुम्हाला हवंय ते मागा.'
देवा ऊचुः सुरपतिं विजयाय ददस्व नः पुरुषं परमश्लाघ्यं रणेषु पुरतः स्थितम्
देव म्हणाले, 'देवाधिदेव, आम्हाला विजयासाठी युद्धात पुढे उभा राहणारा, अत्यंत प्रशंसनीय असा पुरुष द्या.'
यद्बाहुबलम् आश्रित्य भवामः सुखिनो वयम् तथेत्य् उवाच भगवान् देवान् प्रति महेश्वरः
'ज्याच्या बाहुबलावर आम्ही सुखी राहू.' महेश्वर देवांना म्हणाले, 'तसं होवो.'
आत्मनस् तेजसा कश्चिन् निर्मितः परमेष्ठिना मन्युनामानम् अत्युग्रं देवसैन्यपुरोगमम्
परमेश्वराने आपल्या तेजाने मण्यु नावाचा, अत्यंत भयंकर आणि देवसेनेचा सेनापती असा एक पुरुष निर्माण केला.
तं नत्वा त्रिदशाः सर्वे शिवं नत्वा स्वम् आलयम् मन्युना सह चाभ्येत्य पुनर् युद्धाय तस्थिरे
सर्व देवांनी त्याला वंदन केलं, शिवाला वंदन करून आपल्या लोकांत परत गेले आणि मण्युच्या सोबत पुन्हा युद्धासाठी सज्ज झाले.
युद्धे स्थित्वा तु दनुजैर् दैतेयैश् च महाबलैः विबुधा जातसंनद्धा मन्युम् ऊचुः पुरः स्थिताः
दानव आणि दैत्य यांच्या प्रचंड शक्तीसमोर उभे राहून, सर्व देवता पूर्णपणे शस्त्रबद्ध झाले आणि समोर उभ्या असलेल्या मन्यूला म्हणाले.
सामर्थ्यं तव पश्यामः पश्चाद् योत्स्यामहे परैः तस्माद् दर्शय चात्मानं मन्यो ऽस्माकं युयुत्सताम्
आम्हाला तुझी शक्ती पाहायची आहे; नंतर आम्ही शत्रूंशी लढू. म्हणून, हे मन्यू, आम्ही युद्धाला उत्सुक आहोत, तू स्वतःला दाखव.
तद् देववचनं श्रुत्वा मन्युर् आह स्मयन्न् इव
देवतांचे हे शब्द ऐकून, मन्यू जणू हसल्यासारखा उत्तर देऊ लागला.
जनिता मम देवेशः सर्वज्ञः सर्वदृक् प्रभुः यः सर्वं वेत्ति सर्वेषां धामनाम मनःस्थितम्
माझा जन्मदाता म्हणजे देवांचा स्वामी, सर्वज्ञ, सर्वत्र पाहणारा प्रभू, जो प्रत्येक गोष्ट, प्रत्येकाचे ठिकाण आणि सर्वांच्या मनातील विचार जाणतो.
नैव कश्चिच् च तं वेत्ति यः सर्वं वेत्ति सर्वदा अमूर्तं मूर्तम् अप्य् एतद् वेत्ति कर्ता जगन्मयः
कोणीही त्याला ओळखू शकत नाही, पण तो मात्र सर्वांना आणि सर्वकाळ जाणतो. तो निर्गुण असूनही सगुण आहे, जगाचा व्याप करणारा आणि सर्वकर्म करणारा आहे.
परो ऽसौ भगवान् साक्षात् तथा दिव्य् अन्तरिक्षगः कस् तस्य रूपं यो वेद कस्य कर्ता जगन्मयः
तो प्रत्यक्ष परमेश्वर आहे, दिव्य आहे, आकाशात संचार करणारा आहे. त्याचे खरे रूप कोण जाणतो? जो स्वतः विश्वमय आहे, त्याचा कर्ता कोण?
एवंविधाद् अहं जातो मां कथं वेत्तुम् अर्हथ अथवा द्रष्टुकामा वै भवन्तो मानुपश्यत
अशा त्या परमात्म्यापासून मी जन्मलो आहे; मग तुम्ही मला कसे ओळखाल? तरीही, जर पाहण्याची इच्छा असेल, तर मला जसे आहे तसे पाहा.
इत्य् उक्त्वा दर्शयाम् आस मन्यू रूपं स्वकं महत् तार्तीयचक्षुषोद्भूतं भवस्य परमेष्ठिनः
असे म्हणून मन्यूने आपले महान रूप दाखवले, जे परमेश्वर भवाच्या तिसऱ्या डोळ्यातून प्रकट झाले होते.
तेजसा संभृतं रूपं यतः सर्वं तद् उच्यते पौरुषं पुरुषेष्व् एव अहंकारश् च जन्तुषु
ते तेजाने भरलेले रूप, पुरुषांमध्ये पुरुषार्थ म्हणून ओळखले जाते आणि सर्व जीवांमध्ये अहंकार म्हणून वास करते.
क्रोधः सर्वस्य यो भीम उपसंहारकृद् भवेत् तं शंकरप्रतिनिधिं ज्वलन्तं निजतेजसा
तो सर्वांचा भयंकर क्रोध आहे, संहार करणारा आहे, शंकराचा तेजस्वी प्रतिनिधी म्हणून स्वतःच्या तेजाने प्रज्वलित आहे.
सर्वायुधधरं दृष्ट्वा प्रणेमुः सर्वदेवताः वित्रेसुर् दैत्यदनुजाः कृताञ्जलिपुटाः सुराः
सर्व शस्त्रांनी सज्ज असलेला तो मन्यू पाहून, सर्व देवतांनी वंदन केले; दैत्य आणि दानव घाबरले, तर देवांनी हात जोडून उभे राहिले.
भूत्वा मन्युम् अथोचुस् ते त्वं सेनानीः प्रभो भव त्वया दत्तम् इदं राज्यं मन्यो भोक्ष्यामहे वयम्
मन्यूचे रूप धारण करून ते म्हणाले: 'प्रभो, तू आमचा सेनापती हो. तुझ्या कृपेने मिळालेल्या या राज्याचा आम्ही उपभोग घेऊ.'
तस्मात् सर्वेषु कार्येषु जेता त्वं जयवर्धनः त्वम् इन्द्रस् त्वं च वरुणो लोकपालास् त्वम् एव च
म्हणून, सर्व कार्यांमध्ये तूच विजेता आहेस, विजय वाढवणारा आहेस; तूच इंद्र, तूच वरुण आणि तूच सर्व लोकपाल आहेस.
अस्मासु सर्वदेवेषु प्रविश त्वं जयाय वै मन्युः प्रोवाच तान् सर्वान् विना मत्तो न किंचन
सर्व देवतांमध्ये तू विजयासाठी प्रवेश कर, असे त्यांनी सांगितले. मन्यू म्हणाला: 'माझ्याशिवाय काहीच नाही.'
सर्वेष्व् अन्तः प्रविष्टो ऽहं न मां जानाति कश्चन स एव भगवान् मन्युस् ततो जातः पृथक् पृथक्
मी सर्वांच्या अंतरात्म्यात प्रवेश केले आहे, पण कोणीही मला ओळखत नाही. तोच भगवंत मन्यू आहे, जो प्रत्येकात वेगळा प्रकट होतो.
स एव रुद्ररूपी स्याद् रुद्रो मन्युः शिवो ऽभवत् स्थावरं जङ्गमं चैव सर्वं व्याप्तं हि मन्युना
तोच रुद्र रूप धारण करतो; रुद्र म्हणजे मन्यू, जो शिव झाला. स्थावर आणि जंगम सर्व काही मन्यूने व्यापले आहे.
तम् अवाप्य सुराः सर्वे जयम् आपुश् च संगरे जयो मन्युश् च शौर्यं च ईशतेजःसमुद्भवम्
त्याला प्राप्त करून सर्व देवतांना युद्धात विजय मिळाला; विजय, शौर्य आणि परमेश्वराचे तेज मन्यूमधून प्रकट झाले.
मन्युना जयम् आप्याथ कृत्वा दैत्यैश् च संगमम् यथागतं ययुः सर्वे मन्युना परिरक्षिताः
मन्यूच्या सहाय्याने विजय मिळवून, दैत्यांशी सामना करून, सर्वजण जसे आले तसे परतले, मन्यूने त्यांचे रक्षण केले होते.
यत्र वै गौतमीतीरे शिवम् आराध्य ते सुराः मन्युम् आपुर् जयं चैव मन्युतीर्थं तद् उच्यते
गौतमीच्या काठी देवांनी शंकराची भक्ती केली आणि राग व विजय मिळवला; म्हणून त्या जागेला 'मन्युतीर्थ' असे नाव पडले.
उत्पत्तिं च तथा मन्योर् यो नरः प्रयतः स्मरेत् विजयो जायते तस्य न कैश्चित् परिभूयते
जो कोणी त्या ठिकाणी शुद्ध मनाने मन्यूचा उगम आठवतो, त्याला नेहमी विजय मिळतो आणि कुणीही त्याचा अपमान करू शकत नाही.