तस्माद् अद्यापि कुण्डानि सन्ति च त्रीणि नारद यज्ञेश्वरस्वरूपाणि विष्णोर् वै चक्रपाणिनः
म्हणून आजही, नारद, तिथे तीन यज्ञकुंडे आहेत, जी यज्ञेश्वर, म्हणजे चक्रधारी विष्णूचे स्वरूप आहेत.
ततः प्रभृति चाख्यातं मद्देवयजनं च तत् तत्रस्थः कृमिकीटादिः सो ऽप्य् अन्ते मुक्तिभाजनम्
त्या वेळेपासून, माझ्या दैवताची पूजा प्रसिद्ध झाली; तिथे राहणारा किडा किंवा कीटकसुद्धा शेवटी मुक्तीला पात्र होतो.
धर्मबीजं मुक्तिबीजं दण्डकारण्यम् उच्यते विशेषाद् गौतमीश्लिष्टो देशः पुण्यतमो ऽभवत्
धर्माचं आणि मुक्तीचं बीज म्हणून दंडकारण्य ओळखलं जातं; विशेषतः गौतमी नदीने वेढलेला हा प्रदेश फारच पवित्र झाला.
प्रणीतासंगमे चापि कुशतर्पण एव वा स्नानदानादि यः कुर्यात् स गच्छेत् परमं पदम्
पवित्र नद्यांच्या संगमावर, किंवा फक्त कुशाचं तर्पण जरी केलं, तसेच स्नान, दान वगैरे विधी जो कोणी करतो, तो श्रेष्ठ स्थानाला पोहोचतो.
स्मरणं पठनं वापि श्रवणं चापि भक्तितः सर्वकामप्रदं पुंसां भुक्तिमुक्तिप्रदं विदुः
स्मरण, पठण किंवा भक्तीभावाने श्रवण केल्याने सर्व मनोकामना पूर्ण होतात, आणि लोकांना भोग व मुक्ती दोन्ही मिळतात असं मानलं जातं.
उभयोस् तीरयोस् तत्र तीर्थान्य् आहुर् मनीषिणः षडशीतिसहस्राणि तेषु पुण्यं पुरोदितम्
त्या दोन्ही काठांवर विद्वान लोकांनी सांगितलेली तीर्थस्थळं आहेत—अठ्ठ्याऐंशी हजार, जिथे पुण्याची महती आधीच सांगितली आहे.
वाराणस्या अपि मुने कुशतर्पणम् उत्तमम् नानेन सदृशं तीर्थं विद्यते सचराचरे
मुनिवर, वारणसीतही कुशतर्पण हे श्रेष्ठच आहे; सर्व चराचरांमध्ये यासारखं दुसरं कोणतंही तीर्थ नाही.
ब्रह्महत्यादिपापानां स्मरणाद् अपि नाशनम् तीर्थम् एतन् मुने प्रोक्तं स्वर्गद्वारं महीतले
या तीर्थाचं फक्त स्मरण केलं तरी ब्रह्महत्येसारखी पापं नष्ट होतात; हे तीर्थ, मुनिवर, पृथ्वीवरचं स्वर्गाचं दार मानलं जातं.
मन्युतीर्थम् इति ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् सर्वकामप्रदं नॄणां स्मरणाद् अघनाशनम्
मण्युतीर्थ म्हणून हे प्रसिद्ध आहे, सर्व पापांचा नाश करणारे; याचं स्मरण केल्याने लोकांच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात आणि पापं नाहीशी होतात.
तस्य प्रभावं वक्ष्यामि शृणुष्वावहितो मुने देवानां दानवानां च संगरो ऽभून् मिथः पुरा
त्याचं महत्त्व मी सांगतो, तू लक्षपूर्वक ऐक मुनिवर. पूर्वी देव आणि दानव यांच्यात मोठा संग्राम झाला.
तत्राजयन् नैव सुरा दानवा जयिनो ऽभवन् पराङ्मुखाः सुरगणाः संगराद् गतचेतसः
त्या युद्धात देव जिंकले नाहीत, दानवच विजयी झाले; देवांचे समूह पराभूत होऊन, मनाने खचून मागे फिरले.
माम् अभ्येत्य समूचुस् ते देहि नो ऽभयकारणम् तान् अहं प्रत्यवोचं वै गङ्गां गच्छत सर्वशः
ते माझ्याकडे येऊन म्हणाले, 'आमच्यासाठी भय नाही असं काही कारण दे.' मी त्यांना सांगितलं, 'तुम्ही सर्वजण गंगेकडे जा.'
तत्र वै गौतमीतीरे स्तुत्वा देवं महेश्वरम् अनपायनिरायाससहजानन्दसुन्दरम्
ते गौतमीच्या काठी जाऊन, शाश्वत आनंदी, कधीही न थकणाऱ्या आणि सुंदर अशा महेश्वराची स्तुती करू लागले.
लप्स्यते सर्वविबुधा जयहेतुर् महेश्वरात् तथेत्य् उक्त्वा सुरगणाः स्तुवन्ति स्म महेश्वरम्
महेश्वराकडून सर्व देवांना विजयाचं कारण मिळेल; 'तसं होवो' असं म्हणून देवगण महेश्वराची स्तुती करू लागले.
तपो ऽतप्यन्त केचिद् वै ननृतुश् च तथापरे अस्नापयंश् च केचिच् च ऽपूजयंश् च तथापरे
काहींनी तप केला, काहींनी नृत्य केलं, काहींनी स्नान केलं, तर काहींनी पूजा केली.
ततः प्रसन्नो भगवाञ् शूलपाणिर् महेश्वरः देवान् अथाब्रवीत् तुष्टो व्रियतां यद् अभीप्सितम्
मग त्रिशूळधारी, प्रसन्न झालेले महेश्वर देवांना म्हणाले, 'जे काही तुम्हाला हवंय ते मागा.'
देवा ऊचुः सुरपतिं विजयाय ददस्व नः पुरुषं परमश्लाघ्यं रणेषु पुरतः स्थितम्
देव म्हणाले, 'देवाधिदेव, आम्हाला विजयासाठी युद्धात पुढे उभा राहणारा, अत्यंत प्रशंसनीय असा पुरुष द्या.'
यद्बाहुबलम् आश्रित्य भवामः सुखिनो वयम् तथेत्य् उवाच भगवान् देवान् प्रति महेश्वरः
'ज्याच्या बाहुबलावर आम्ही सुखी राहू.' महेश्वर देवांना म्हणाले, 'तसं होवो.'
आत्मनस् तेजसा कश्चिन् निर्मितः परमेष्ठिना मन्युनामानम् अत्युग्रं देवसैन्यपुरोगमम्
परमेश्वराने आपल्या तेजाने मण्यु नावाचा, अत्यंत भयंकर आणि देवसेनेचा सेनापती असा एक पुरुष निर्माण केला.
तं नत्वा त्रिदशाः सर्वे शिवं नत्वा स्वम् आलयम् मन्युना सह चाभ्येत्य पुनर् युद्धाय तस्थिरे
सर्व देवांनी त्याला वंदन केलं, शिवाला वंदन करून आपल्या लोकांत परत गेले आणि मण्युच्या सोबत पुन्हा युद्धासाठी सज्ज झाले.
युद्धे स्थित्वा तु दनुजैर् दैतेयैश् च महाबलैः विबुधा जातसंनद्धा मन्युम् ऊचुः पुरः स्थिताः
दानव आणि दैत्य यांच्या प्रचंड शक्तीसमोर उभे राहून, सर्व देवता पूर्णपणे शस्त्रबद्ध झाले आणि समोर उभ्या असलेल्या मन्यूला म्हणाले.
सामर्थ्यं तव पश्यामः पश्चाद् योत्स्यामहे परैः तस्माद् दर्शय चात्मानं मन्यो ऽस्माकं युयुत्सताम्
आम्हाला तुझी शक्ती पाहायची आहे; नंतर आम्ही शत्रूंशी लढू. म्हणून, हे मन्यू, आम्ही युद्धाला उत्सुक आहोत, तू स्वतःला दाखव.
तद् देववचनं श्रुत्वा मन्युर् आह स्मयन्न् इव
देवतांचे हे शब्द ऐकून, मन्यू जणू हसल्यासारखा उत्तर देऊ लागला.
जनिता मम देवेशः सर्वज्ञः सर्वदृक् प्रभुः यः सर्वं वेत्ति सर्वेषां धामनाम मनःस्थितम्
माझा जन्मदाता म्हणजे देवांचा स्वामी, सर्वज्ञ, सर्वत्र पाहणारा प्रभू, जो प्रत्येक गोष्ट, प्रत्येकाचे ठिकाण आणि सर्वांच्या मनातील विचार जाणतो.
नैव कश्चिच् च तं वेत्ति यः सर्वं वेत्ति सर्वदा अमूर्तं मूर्तम् अप्य् एतद् वेत्ति कर्ता जगन्मयः
कोणीही त्याला ओळखू शकत नाही, पण तो मात्र सर्वांना आणि सर्वकाळ जाणतो. तो निर्गुण असूनही सगुण आहे, जगाचा व्याप करणारा आणि सर्वकर्म करणारा आहे.
परो ऽसौ भगवान् साक्षात् तथा दिव्य् अन्तरिक्षगः कस् तस्य रूपं यो वेद कस्य कर्ता जगन्मयः
तो प्रत्यक्ष परमेश्वर आहे, दिव्य आहे, आकाशात संचार करणारा आहे. त्याचे खरे रूप कोण जाणतो? जो स्वतः विश्वमय आहे, त्याचा कर्ता कोण?
एवंविधाद् अहं जातो मां कथं वेत्तुम् अर्हथ अथवा द्रष्टुकामा वै भवन्तो मानुपश्यत
अशा त्या परमात्म्यापासून मी जन्मलो आहे; मग तुम्ही मला कसे ओळखाल? तरीही, जर पाहण्याची इच्छा असेल, तर मला जसे आहे तसे पाहा.
इत्य् उक्त्वा दर्शयाम् आस मन्यू रूपं स्वकं महत् तार्तीयचक्षुषोद्भूतं भवस्य परमेष्ठिनः
असे म्हणून मन्यूने आपले महान रूप दाखवले, जे परमेश्वर भवाच्या तिसऱ्या डोळ्यातून प्रकट झाले होते.
तेजसा संभृतं रूपं यतः सर्वं तद् उच्यते पौरुषं पुरुषेष्व् एव अहंकारश् च जन्तुषु
ते तेजाने भरलेले रूप, पुरुषांमध्ये पुरुषार्थ म्हणून ओळखले जाते आणि सर्व जीवांमध्ये अहंकार म्हणून वास करते.
क्रोधः सर्वस्य यो भीम उपसंहारकृद् भवेत् तं शंकरप्रतिनिधिं ज्वलन्तं निजतेजसा
तो सर्वांचा भयंकर क्रोध आहे, संहार करणारा आहे, शंकराचा तेजस्वी प्रतिनिधी म्हणून स्वतःच्या तेजाने प्रज्वलित आहे.