मद्देवयजनं पुण्यं नाम्ना ब्रह्मगिरिः स्मृतः चतुरशीतिपर्यन्तं योजनानि महामुने
माझे पूजास्थान पुण्य असे असून, ‘ब्रह्मगिरी’ या नावाने प्रसिद्ध आहे, हे महर्षे, आणि ते चौर्याऐंशी योजनांपर्यंत पसरले आहे.
मद्देवयजनं पुण्यं पूर्वतो ब्रह्मणो गिरेः तत्र मध्ये वेदिका स्याद् गार्हपत्यो ऽस्य दक्षिणे
माझे पूजास्थान ब्रह्मगिरीच्या पूर्वेला आहे; त्याच्या मध्यभागी वेदी आहे आणि दक्षिणेला गार्हपत्य अग्नी आहे.
तत्र चाहवनीयस्य एवम् अग्नींस् त्व् अकल्पयम् विना पत्न्या न सिध्येत यज्ञः श्रुतिनिदर्शनात्
तेथेच मी आहवनीय अग्नीही मांडला; पतिविना यज्ञ सिद्ध होत नाही, असे श्रुतीमध्ये सांगितले आहे.
शरीरम् आत्मनो ऽहं वै द्वेधा चाकरवं मुने पूर्वार्धेन ततः पत्नी ममाभूद् यज्ञसिद्धये
मी स्वतःचे शरीर दोन भाग केले, हे मुनी; त्यातील पहिल्या भागातून माझ्या यज्ञसिद्धीसाठी पत्नी प्रकट झाली.
उत्तरेण त्व् अहं तद्वद् अर्धो जाया इति श्रुतेः कालं वसन्तम् उत्कृष्टम् आज्यरूपेण नारद
दुसऱ्या भागातून मी स्वतः पती झालो, असे श्रुती सांगते; वसंत ऋतू हा मी उत्कृष्ट तूपरूपात तयार केला, हे नारद.
अकल्पयं तथा चेध्मं ग्रीष्मं चापि शरद् धविः ऋतुं च प्रावृषं पुत्र तदा बर्हिर् अकल्पयम्
तसेच मी समर ऋतूला समिधा, शरद ऋतूला हवी, आणि पावसाळ्याला, हे पुत्रा, कुशा म्हणून तयार केले.
छन्दांसि सप्त वै तत्र तदा परिधयो ऽभवन् कलाकाष्ठानिमेषा हि समित्पात्रकुशाः स्मृताः
त्या वेळी सात छंद म्हणजेच वेदीभोवतीचे लाकूड झाले, आणि काळाच्या विभागांना — कला, काष्ठा, निमेष — समिधा, पात्रे आणि कुश असे मानले गेले.
यो ऽनादिश् च त्व् अनन्तश् च स्वयं कालो ऽभवत् तदा यूपरूपेण देवर्षे योक्त्रं च पशुबन्धनम्
त्या वेळी, अनादी आणि अनंत असा स्वतः काळ, यूप म्हणजे बलिपीठ आणि पशू बांधण्यासाठी दोरी म्हणून प्रकट झाला, हे ऋषी.
सत्त्वादित्रिगुणाः पाशा नैव तत्राभवत् पशुः ततो ऽहम् अब्रवं वाचं वैष्णवीम् अशरीरिणीम्
सत्त्वादी तीन गुणांचे बंध म्हणजेच पाश झाले, पण तिथे कोणताही पशू नव्हता; तेव्हा मी देह नसलेली वैष्णवी वाणी बोललो.
विनैव पशुना नायं यज्ञः परिसमाप्यते ततो माम् अवदद् देवी सैव नित्याशरीरिणी
पशूशिवाय हा यज्ञ पूर्ण होत नाही; तेव्हा ती नित्य, देह नसलेली देवी मला म्हणाली.
पौरुषेणाथ सूक्तेन स्तुहि तं पुरुषं परम्
पुरुषसूक्ताने त्या परम पुरुषाचे, मनापासून आणि सामर्थ्याने, स्तुती कर.
तथेत्य् उक्त्वा स्तूयमाने देवदेवे जनार्दने मम चोत्पादके भक्त्या सूक्तेन पुरुषस्य हि
'तसेच होवो' असे म्हणून, मी भक्तीने पुरुषसूक्ताने माझ्या उत्पत्तीचे कारण असलेल्या जनार्दनाची, देवांचा देव, स्तुती केली.
सा च माम् अब्रवीद् देवी ब्रह्मन् मां त्वं पशुं कुरु तदा विज्ञाय पुरुषं जनकं मम चाव्ययम्
तेव्हा देवी मला म्हणाली, 'ब्रह्मन्, मला पशू कर, आणि पुरुषाला माझा सनातन जनक म्हणून ओळख.'
कालयूपस्य पार्श्वे तं गुणपाशैर् निवेशितम् बर्हिस्थितम् अहं प्रौक्षं पुरुषं जातम् अग्रतः
काळाच्या यूपाजवळ, गुणांच्या पाशांनी बांधलेला आणि बार्हिषावर ठेवलेला जो पुरुष माझ्या समोर प्रकट झाला, त्याच्यावर मी जल शिंपडले.
एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र तस्मात् सर्वम् अभूद् इदम् ब्राह्मणास् तु मुखात् तस्य ऽभवन् बाह्वोश् च क्षत्रियाः
त्याच क्षणी, त्याच्यापासून हे सर्व जग निर्माण झाले; त्याच्या तोंडातून ब्राह्मण, हातांतून क्षत्रिय उत्पन्न झाले.
मुखाद् इन्द्रस् तथाग्निश् च श्वसनः प्राणतो ऽभवत् दिशः श्रोत्रात् तथा शीर्ष्णः सर्वः स्वर्गो ऽभवत् तदा
त्याच्या तोंडातून इंद्र आणि अग्नी, श्वासातून वायू, कानांतून दिशा, आणि डोक्यातून सर्व स्वर्ग निर्माण झाला.
मनसश् चन्द्रमा जातः सूर्यो ऽभूच् चक्षुषस् तथा अन्तरिक्षं तथा नाभेर् ऊरुभ्यां विश एव च
त्याच्या मनातून चंद्र, डोळ्यांतून सूर्य, नाभीतून आकाश, आणि मांड्यांतून लोक उत्पन्न झाले.
पद्भ्यां शूद्रश् च संजातस् तथा भूमिर् अजायत ऋषयो रोमकूपेभ्य ओषध्यः केशतो ऽभवन्
त्याच्या पायांतून शूद्र आणि पृथ्वी निर्माण झाली; केसांच्या रोमकूपांतून ऋषी, आणि केसांतून वनस्पती उत्पन्न झाल्या.
ग्राम्यारण्याश् च पशवो नखेभ्यः सर्वतो ऽभवन् कृमिकीटपतंगादि पायूपस्थाद् अजायत
त्याच्या नखांतून घरगुती आणि जंगली प्राणी, गुदद्वार व जननेंद्रियांतून किडे, मुंग्या, पतंग इत्यादी निर्माण झाले.
स्थावरं जङ्गमं किंचिद् दृश्यादृश्यं च किंचन तस्मात् सर्वम् अभूद् देवा मत्तश् चाप्य् अभवन् पुनः एतस्मिन्न् अन्तरे सैव विष्णोर् वाग् अब्रवीच् च माम्
स्थिर आणि चल, दिसणारे आणि न दिसणारे सर्व काही त्याच्यापासून झाले; आणि माझ्यापासून पुन्हा देव निर्माण झाले. त्याच वेळी, विष्णूची वाणी माझ्याशी बोलली.
सर्वं संपूर्णम् अभवत् सृष्टिर् जाता तथेप्सिता इदानीं जुहुधि ह्य् अग्नौ पात्राणि च समानि च
सर्व काही पूर्ण झाले; सृष्टी जशी हवी होती तशी निर्माण झाली. आता, सामान्य आणि विशेष अशी सर्व पात्रे अग्नीत अर्पण कर.
विसर्जय तथा यूपं प्रणीतां च कुशांस् तथा ऋत्विग्रूपं यज्ञरूपम् उद्देश्यं ध्येयम् एव च
तसेच, यूप, नेमून ठेवलेले कुश, यज्ञाच्या रूपातील, ऋत्विजांच्या रूपातील, ध्यान आणि ध्येय या सर्व गोष्टी दूर कर.
स्रुवं च पुरुषं पाशान् सर्वं ब्रह्मन् विसर्जय
सर्व स्रुवा, पुरुष, पाश — हे सर्व, ब्रह्मन्, मुक्त कर.
तद्वाक्यसमकालं तु क्रमशो यज्ञयोनिषु गार्हपत्ये दक्षिणाग्नौ तथा चैव महामुने
त्या वचनांच्या क्षणीच, महर्षे, यज्ञातील गार्हपत्य, दक्षिणाग्नी आणि इतर अग्नींमध्ये योग्य क्रमाने सर्व काही समर्पित झाले.
पूर्वस्मिन्न् अपि चैवाग्नौ क्रमशो जुह्वतस् तदा तत्र तत्र जगद्योनिम् अनुसंधाय पूरुषम्
मागील अग्नीतही, जशी एकामागून एक आहुती दिली जाते, तशी प्रत्येक ठिकाणी या सृष्टीचा मूळ पुरुष, म्हणजे जगाचा आधार, याचा मनात विचार करावा.
मन्त्रपूतं शुचिः सम्यग् यज्ञदेवो जगन्मयः लोकनाथो विश्वकर्ता कुण्डानां तत्र संनिधौ
मंत्रांनी शुद्ध झाल्यावर, स्वच्छपणे, यज्ञाचा देवता — जो संपूर्ण विश्वाचा मूर्तिमंत रूप, सर्व लोकांचा स्वामी आणि सृष्टीचा कर्ता आहे — तो त्या यज्ञकुंडाजवळ उपस्थित होतो.
शुक्लरूपधरो विष्णुर् भवेद् आहवनीयके श्यामो विष्णुर् दक्षिणाग्नेः पीतो गृहपतेः कवेः
आहवनीय अग्नीत विष्णू पांढऱ्या रूपात असतो; दक्षिणाग्नीमध्ये तो काळा दिसतो; आणि गृहपती, म्हणजे ऋषीच्या अग्नीत, तो पिवळ्या रंगात असतो.
सर्वकालं तेषु विष्णुर् अतो देशेषु संस्थितः न तेन रहितं किंचिद् विष्णुना विश्वयोनिना
त्या सर्व ठिकाणी विष्णू नेहमीच वास करतो; विश्वाचा मूळ असलेल्या विष्णूशिवाय कुठेच काहीच नाही.
प्रणीतायाः प्रणयनं मन्त्रैश् चाकरवं ततः प्रणीतोदकम् अप्य् एतत् प्रणीतेति नदी शुभा
मंत्रांनी पवित्र केलेल्या पाण्याचे नेणे झाल्यावर, त्या पाण्याला 'प्रणीत' असे म्हणतात; आणि ती शुभ नदीही प्रणीत म्हणून ओळखली जाते.
व्यसर्जयं प्रणीतां तां मार्जयित्वा कुशैर् अथ मार्जने क्रियमाणे तु प्रणीतोदकबिन्दवः
ती प्रणीत पाणी कुशांनी शुद्ध करून सोडले, आणि शुद्धीची क्रिया करताना त्या प्रणीत पाण्याचे थेंब खाली पडतात.