कुशतर्पणम् आख्यातं प्रणीतासंगमं तथा तीर्थं सर्वेषु लोकेषु भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्
पवित्र कुशाला अर्पण कसे करावे, तसेच दीक्षितांची एकत्र भेट कशी घडते, हे सांगितले आहे. हे तीर्थ सर्व लोकांमध्ये भोग आणि मुक्ती दोन्ही देणारे आहे.
तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि शृणु पापहरं शुभम् विन्ध्यस्य दक्षिणे पार्श्वे सह्यो नाम महागिरिः
त्याचे खरे स्वरूप मी सांगतो, ऐक, हे पाप नष्ट करणारे आणि मंगल आहे. विंध्याच्या दक्षिण बाजूला सह्य नावाचा एक महान डोंगर आहे.
यदङ्घ्रिभ्यो ऽभवन् नद्यो गोदाभीमरथीमुखाः यत्राभवत् तद् विरजम् एकवीरा च यत्र सा
त्याच्या पायांपासून गोदा, भीमा, रथी अशा नद्या निर्माण झाल्या. तिथेच निर्मळ विरजा नदी आहे आणि एकवीरा ही नदीही तिथेच आहे.
न तस्य महिमा कैश्चिद् अपि शक्यो ऽनुवर्णितुम् तस्मिन् गिरौ पुण्यदेशे शृणु नारद यत्नतः
त्याची महती कोणालाही पूर्णपणे सांगता येत नाही. त्या पर्वतावर, त्या पवित्र स्थळी, तू काळजीपूर्वक ऐक, नारद.
गुह्याद् गुह्यतरं वक्ष्ये साक्षाद् वेदोदितं शुभम् यन् न जानन्ति मुनयो देवाश् च पितरो ऽसुराः
मी तुला एक अत्यंत गुप्त गोष्ट सांगतो, जी प्रत्यक्ष वेदांनी सांगितली आहे आणि मंगल आहे. ती गोष्ट ऋषी, देव, पितर किंवा असुर यांनाही माहीत नाही.
तद् अहं प्रीतये वक्ष्ये श्रवणात् सर्वकामदम् परः स पुरुषो ज्ञेयो ह्य् अव्यक्तो ऽक्षर एव तु
तुझ्या आनंदासाठी मी हे सांगतो, जे ऐकल्यावर सर्व इच्छा पूर्ण होतात. तो परम पुरुष जाणावा, जो अव्यक्त आणि अक्षय आहे.
अपरश् च क्षरस् तस्मात् प्रकृत्यन्वित एव च निराकारात् सावयवः पुरुषः समजायत
त्याच्यापासूनच दुसरा, नाश पावणारा, प्रकृतीयुक्त पुरुष निर्माण झाला. निराकारातून साकार पुरुष उत्पन्न झाला.
तस्माद् आपः समुद्भूता अद्भ्यश् च पुरुषस् तथा ताभ्याम् अब्जं समुद्भूतं तत्राहम् अभवं मुने
त्याच्यापासून पाणी निर्माण झाले, आणि त्या पाण्यातून पुन्हा पुरुष निर्माण झाला. त्या दोघांपासून कमळ उत्पन्न झाले आणि त्यातून मी, हे मुनी, जन्माला आलो.
पृथिवी वायुर् आकाश आपो ज्योतिस् तथैव च एते मत्तः पूर्वतरा एकदैवाभवन् मुने
पृथ्वी, वारा, आकाश, पाणी आणि अग्नी हे सर्व, हे मुनी, माझ्याआधीच होते आणि तेच पहिले दैवत होते.
एतान् एव प्रपश्यामि नान्यत् स्थावरजङ्गमम् नैव वेदास् तदा चासन् नाहं द्रष्टास्मि किंचन
मी फक्त हेच पाहिले, दुसरे काहीही नाही, ना जड ना सजीव. त्या वेळी वेद नव्हते आणि मी काहीच पाहू शकत नव्हतो.
यस्माद् अहं समुद्भूतो न पश्येयं तम् अप्य् अथ तूष्णीं स्थिते मयि तदा अश्रौषं वाचम् उत्तमाम्
ज्याच्यापासून मी जन्मलो, त्यालाही मी पाहू शकलो नाही. मी शांतपणे बसलो असता, मला एक श्रेष्ठ वाणी ऐकू आली.
ब्रह्मन् कुरु जगत्सृष्टिं स्थावरस्य चरस्य च
"ब्रह्मन्, स्थावर आणि जंगम अशा जगाची निर्मिती कर."
ततो ऽहम् अब्रवं वाचं परुषां तत्र नारद कथं स्रक्ष्ये क्व वा स्रक्ष्ये केन स्रक्ष्य इदं जगत्
तेव्हा मी तिथे कठोर शब्द बोललो, हे नारद, 'मी कसे निर्माण करू? कुठे निर्माण करू? आणि कशाने हे जग निर्माण करू?'
सैव वाग् अब्रवीद् दैवी प्रकृतिर् याभिधीयते विष्णुना प्रेरिता माता जगदीशा जगन्मयी
तीच वाणी, जी दैवी प्रकृती म्हणून ओळखली जाते, विष्णूने प्रेरित केलेली, जगाची माता, जगद्गुरू आणि सर्व जगाची मूळ, तिने माझ्याशी बोलले.
यज्ञं कुरु ततः शक्तिस् ते भवित्री न संशयः यज्ञो वै विष्णुर् इत्य् एषा श्रुतिर् ब्रह्मन् सनातनी
"यज्ञ कर. मग तुझ्यात शक्ती निर्माण होईल, यात शंका नाही. यज्ञ म्हणजेच विष्णू, हेच सनातन श्रुतीचे वचन आहे, हे ब्रह्मन्."
किं यज्वनाम् असाध्यं स्याद् इह लोके परत्र च
यज्ञ करणाऱ्यांना या जगात किंवा पुढच्या जगात अशक्य असे काय आहे?
पुनस् ताम् अब्रवं देवीं क्व वा केनेति तद् वद यज्ञः कार्यो महाभागे ततः सोवाच मां प्रति
मी पुन्हा त्या देवीला विचारले, 'कुठे आणि कशाने हे करावे, ते सांग. हे महाभाग्यवती, यज्ञ कसा करावा?' तेव्हा तिने मला उत्तर दिले.
ओंकारभूता या देवी मातृकल्पा जगन्मयी कर्मभूमौ यजस्वेह यज्ञेशं यज्ञपूरुषम्
"जी देवी ओंकाररूप आहे, माता प्रमाणे सर्व जगात व्यापलेली आहे, त्या कर्मभूमीवर तू येथे यज्ञेश्वर, यज्ञपुरुषाची पूजा कर."
स एव साधनं ते स्यात् तेन तं यज सुव्रत यज्ञः स्वाहा स्वधा मन्त्रा ब्राह्मणा हविरादिकम्
हेच तुझे साधन आहे; या साधनाने, हे उत्तम व्रती, त्याची पूजा कर. यज्ञ, स्वाहा, स्वधा, मंत्र, ब्राह्मण, हविर्भाग आणि इतर सर्व गोष्टी—
हरिर् एवाखिलं तेन सर्वं विष्णोर् अवाप्यते
हरि हाच सर्व काही आहे; त्याच्यामुळे विष्णूचे सर्व काही प्राप्त होते.
पुनस् ताम् अब्रवं देवीं कर्मभूः क्व विधीयते तदा नारद नैवासीद् भागीरथ्य् अथ नर्मदा
मी त्या देवीला पुन्हा विचारले, 'कर्म करण्याची भूमी कुठे आहे?' त्या वेळी, हे नारद, भागीरथी किंवा नर्मदा नव्हत्या.
यमुना नैव तापी सा सरस्वत्य् अथ गौतमी समुद्रो वा नदः कश्चिन् न सरः सरितो ऽमलाः सा शक्तिः पुनर् अप्य् एवं माम् उवाच पुनः पुनः
यमुना, तापी, सरस्वती, गौतमी, समुद्र, कोणतीही नदी किंवा शुद्ध सरोवरसुद्धा नव्हते. ती शक्ती पुन्हा पुन्हा मला असेच सांगत होती.
सुमेरोर् दक्षिणे पार्श्वे तथा हिमवतो गिरेः दक्षिणे चापि विन्ध्यस्य सह्याच् चैवाथ दक्षिणे सर्वस्य सर्वकाले तु कर्मभूमिः शुभोदया
सुमेरू पर्वताच्या दक्षिण बाजूला, हिमवंताच्या दक्षिणेला, विंध्याच्या आणि सह्याच्या दक्षिणेला, सर्व काळात आणि सगळ्या युगांत शुभ अशी कर्मभूमी उदयास येते.
तत् तु वाक्यम् अथो श्रुत्वा त्यक्त्वा मेरुं महागिरिम् तं प्रदेशम् अथागत्य स्थातव्यं क्वेत्य् अचिन्तयम् ततो माम् अब्रवीत् सैव विष्णोर् वाण्य् अशरीरिणी
ती वाणी ऐकून मी मेरू हा महान पर्वत सोडला, त्या प्रदेशात आलो आणि कुठे राहावे हे विचार करत होतो. तेव्हा विष्णूची देहहीन वाणी मला म्हणाली.
इतो गच्छ इतस् तिष्ठ तथोपविश चात्र हि संकल्पं कुरु यज्ञस्य स ते यज्ञः समाप्यते
‘येथून जा, इथेच थांब, किंवा इथेच बस; इथेच यज्ञासाठी संकल्प कर. तुझा यज्ञ इथे पूर्ण होईल.’
कृते चैवाथ संकल्पे यज्ञार्थे सुरसत्तम यद् वदन्त्य् अखिला वेदा विधे तत् तत् समाचर
यज्ञासाठी संकल्प झाल्यावर, हे श्रेष्ठ देव, वेदांत ज्या ज्या विधी सांगितल्या आहेत, त्या सर्व नीट पार पाड.
इतिहासपुराणानि यद् अन्यच् छब्दगोचरम् स्वतो मुखे मम प्रायाद् अभूच् च स्मृतिगोचरम्
इतिहास, पुराणे आणि इतर जे काही शब्दांच्या कक्षेत येते, ते सर्व माझ्या मुखातून प्रकट झाले आणि स्मरणात आले.
वेदार्थश् च मया सर्वो ज्ञातो ऽसौ तत्क्षणेन च ततः पुरुषसूक्तं तद् अस्मरं लोकविश्रुतम्
त्या क्षणी मला सर्व वेदांचा अर्थ समजला; मग मी प्रसिद्ध पुरुषसूक्त आठवले.
यज्ञोपकरणं सर्वं तद् उक्तं च त्व् अकल्पयम् तदुक्तेन प्रकारेण यज्ञपात्राण्य् अकल्पयम्
तिथे सांगितलेली सर्व यज्ञाची साधने मी तयार केली; त्यात सांगितलेल्या पद्धतीने यज्ञपात्रांची मांडणी केली.
अहं स्थित्वा यत्र देशे शुचिर् भूत्वा यतात्मवान् दीक्षितो विप्रदेशो ऽसौ मन्नाम्ना तु प्रकीर्तितः
त्या ठिकाणी मी शुद्ध होऊन, मन एकाग्र करून, दीक्षा घेऊन उभा राहिलो; त्यामुळे तो प्रदेश माझ्या नावाने ओळखला जाऊ लागला.