देवानां गौतमीतीरे तत्र संनिहितः शिवः इति तेषां समायोगो देवानाम् अभवत् किल
गौतमीतटावर शंकर देवांसोबत उपस्थित होते. म्हणून तिथे देवांची एकत्र सभा झाली असं सांगितलं जातं.
देवाः स्वरथम् आरूढास् तत्र तत्र समागमन् गौतम्याः सरिदम्बायाः पुलिने विमलाशयाः
देव आपापल्या रथावर चढून, गौतमी नदीच्या वाळूत, शुद्ध मनाने, वेगवेगळ्या ठिकाणी एकत्र आले.
प्रसन्नाभीष्टदा या स्यात् पितॄणाम् अखिलस्य तु ततो देवगणाः सर्वे स्तुत्वा देवं महेश्वरम् अभयं चिन्तयाम् आसुस् ते सर्वे ऽथ परस्परम्
ती सर्व पितरांना प्रसन्न होऊन इच्छित वर देणारी आहे. मग सर्व देवांनी महादेवाची स्तुती केली आणि एकमेकांसोबत निर्भयतेचा विचार करू लागले.
अत्राप्य् उपायः को ऽस्माकं निर्जितानां परैर् हठात् एकम् एवात्र नः श्रेयो विजयो वाथवा मृतिः सपत्नैर् अभिभूतानां जीवितं धिङ् मनस्विनाम्
'आता आपल्यावर शत्रूंनी जबरदस्तीने विजय मिळवलाय, तर आपल्यासाठी एकच मार्ग आहे — विजय किंवा मरण. शत्रूंच्या अधीन राहून जगणं हे धैर्यवानांसाठी लाजिरवाणं आहे.' असं त्यांनी ठरवलं.
एतस्मिन्न् अन्तरे पुत्र वाग् उवाचाशरीरिणी
त्याच वेळी, मुला, एक देहहीन आवाज ऐकू आला.
क्लेशेनालं सुरगणा गौतमीम् आशु गच्छत भक्त्या हरिहरौ तत्र समाराधयतेश्वरौ
'देवांनो, आता पुरे झालं हे दुःख! लवकर गौतमी नदीवर जा आणि तिथे भक्तीने हरि-हरांची पूजा करा.'
गोदावर्यास् तयोश् चैव प्रसादात् किं तु दुष्करम्
'गोदावरीवर त्या दोघांच्या कृपेने काय अशक्य आहे?'
प्रसन्नाभ्यां हरीशाभ्यां देवा जयम् अभीप्सितम् अवाप्य सर्वतो जग्मुः पालयन्तो दिवौकसः
हरि आणि ईश या दोघांनी प्रसन्न होऊन, देवांना हवी असलेली विजय मिळाली आणि त्यांनी स्वर्गातील लोकांचे रक्षण करत सर्वत्र भ्रमण केलं.
यत्र देवागमो जातस् तत् तीर्थं तेन विश्रुतम् देवागमं प्रशंसन्ति मुनयस् तत्त्वदर्शिनः
जिथे देवांची सभा झाली, ते तीर्थ 'देवागम' म्हणून प्रसिद्ध झालं. सत्यदर्शी ऋषी देवागमाची स्तुती करतात.
तत्राशीतिसहस्राणि शिवलिङ्गानि नारद देवागमः पर्वतो ऽसौ प्रिय इत्य् अपि कथ्यते ततः प्रभृति तत् तीर्थं देवप्रियम् अतो विदुः
नारद, तिथे ऐंशी हजार शिवलिंगं आहेत. तो पर्वत देवागम आणि प्रिय असंही ओळखला जातो. तेव्हापासून ते तीर्थ देवांना प्रिय म्हणून प्रसिद्ध आहे.
कुशतर्पणम् आख्यातं प्रणीतासंगमं तथा तीर्थं सर्वेषु लोकेषु भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्
पवित्र कुशाला अर्पण कसे करावे, तसेच दीक्षितांची एकत्र भेट कशी घडते, हे सांगितले आहे. हे तीर्थ सर्व लोकांमध्ये भोग आणि मुक्ती दोन्ही देणारे आहे.
तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि शृणु पापहरं शुभम् विन्ध्यस्य दक्षिणे पार्श्वे सह्यो नाम महागिरिः
त्याचे खरे स्वरूप मी सांगतो, ऐक, हे पाप नष्ट करणारे आणि मंगल आहे. विंध्याच्या दक्षिण बाजूला सह्य नावाचा एक महान डोंगर आहे.
यदङ्घ्रिभ्यो ऽभवन् नद्यो गोदाभीमरथीमुखाः यत्राभवत् तद् विरजम् एकवीरा च यत्र सा
त्याच्या पायांपासून गोदा, भीमा, रथी अशा नद्या निर्माण झाल्या. तिथेच निर्मळ विरजा नदी आहे आणि एकवीरा ही नदीही तिथेच आहे.
न तस्य महिमा कैश्चिद् अपि शक्यो ऽनुवर्णितुम् तस्मिन् गिरौ पुण्यदेशे शृणु नारद यत्नतः
त्याची महती कोणालाही पूर्णपणे सांगता येत नाही. त्या पर्वतावर, त्या पवित्र स्थळी, तू काळजीपूर्वक ऐक, नारद.
गुह्याद् गुह्यतरं वक्ष्ये साक्षाद् वेदोदितं शुभम् यन् न जानन्ति मुनयो देवाश् च पितरो ऽसुराः
मी तुला एक अत्यंत गुप्त गोष्ट सांगतो, जी प्रत्यक्ष वेदांनी सांगितली आहे आणि मंगल आहे. ती गोष्ट ऋषी, देव, पितर किंवा असुर यांनाही माहीत नाही.
तद् अहं प्रीतये वक्ष्ये श्रवणात् सर्वकामदम् परः स पुरुषो ज्ञेयो ह्य् अव्यक्तो ऽक्षर एव तु
तुझ्या आनंदासाठी मी हे सांगतो, जे ऐकल्यावर सर्व इच्छा पूर्ण होतात. तो परम पुरुष जाणावा, जो अव्यक्त आणि अक्षय आहे.
अपरश् च क्षरस् तस्मात् प्रकृत्यन्वित एव च निराकारात् सावयवः पुरुषः समजायत
त्याच्यापासूनच दुसरा, नाश पावणारा, प्रकृतीयुक्त पुरुष निर्माण झाला. निराकारातून साकार पुरुष उत्पन्न झाला.
तस्माद् आपः समुद्भूता अद्भ्यश् च पुरुषस् तथा ताभ्याम् अब्जं समुद्भूतं तत्राहम् अभवं मुने
त्याच्यापासून पाणी निर्माण झाले, आणि त्या पाण्यातून पुन्हा पुरुष निर्माण झाला. त्या दोघांपासून कमळ उत्पन्न झाले आणि त्यातून मी, हे मुनी, जन्माला आलो.
पृथिवी वायुर् आकाश आपो ज्योतिस् तथैव च एते मत्तः पूर्वतरा एकदैवाभवन् मुने
पृथ्वी, वारा, आकाश, पाणी आणि अग्नी हे सर्व, हे मुनी, माझ्याआधीच होते आणि तेच पहिले दैवत होते.
एतान् एव प्रपश्यामि नान्यत् स्थावरजङ्गमम् नैव वेदास् तदा चासन् नाहं द्रष्टास्मि किंचन
मी फक्त हेच पाहिले, दुसरे काहीही नाही, ना जड ना सजीव. त्या वेळी वेद नव्हते आणि मी काहीच पाहू शकत नव्हतो.
यस्माद् अहं समुद्भूतो न पश्येयं तम् अप्य् अथ तूष्णीं स्थिते मयि तदा अश्रौषं वाचम् उत्तमाम्
ज्याच्यापासून मी जन्मलो, त्यालाही मी पाहू शकलो नाही. मी शांतपणे बसलो असता, मला एक श्रेष्ठ वाणी ऐकू आली.
ब्रह्मन् कुरु जगत्सृष्टिं स्थावरस्य चरस्य च
"ब्रह्मन्, स्थावर आणि जंगम अशा जगाची निर्मिती कर."
ततो ऽहम् अब्रवं वाचं परुषां तत्र नारद कथं स्रक्ष्ये क्व वा स्रक्ष्ये केन स्रक्ष्य इदं जगत्
तेव्हा मी तिथे कठोर शब्द बोललो, हे नारद, 'मी कसे निर्माण करू? कुठे निर्माण करू? आणि कशाने हे जग निर्माण करू?'
सैव वाग् अब्रवीद् दैवी प्रकृतिर् याभिधीयते विष्णुना प्रेरिता माता जगदीशा जगन्मयी
तीच वाणी, जी दैवी प्रकृती म्हणून ओळखली जाते, विष्णूने प्रेरित केलेली, जगाची माता, जगद्गुरू आणि सर्व जगाची मूळ, तिने माझ्याशी बोलले.
यज्ञं कुरु ततः शक्तिस् ते भवित्री न संशयः यज्ञो वै विष्णुर् इत्य् एषा श्रुतिर् ब्रह्मन् सनातनी
"यज्ञ कर. मग तुझ्यात शक्ती निर्माण होईल, यात शंका नाही. यज्ञ म्हणजेच विष्णू, हेच सनातन श्रुतीचे वचन आहे, हे ब्रह्मन्."
किं यज्वनाम् असाध्यं स्याद् इह लोके परत्र च
यज्ञ करणाऱ्यांना या जगात किंवा पुढच्या जगात अशक्य असे काय आहे?
पुनस् ताम् अब्रवं देवीं क्व वा केनेति तद् वद यज्ञः कार्यो महाभागे ततः सोवाच मां प्रति
मी पुन्हा त्या देवीला विचारले, 'कुठे आणि कशाने हे करावे, ते सांग. हे महाभाग्यवती, यज्ञ कसा करावा?' तेव्हा तिने मला उत्तर दिले.
ओंकारभूता या देवी मातृकल्पा जगन्मयी कर्मभूमौ यजस्वेह यज्ञेशं यज्ञपूरुषम्
"जी देवी ओंकाररूप आहे, माता प्रमाणे सर्व जगात व्यापलेली आहे, त्या कर्मभूमीवर तू येथे यज्ञेश्वर, यज्ञपुरुषाची पूजा कर."
स एव साधनं ते स्यात् तेन तं यज सुव्रत यज्ञः स्वाहा स्वधा मन्त्रा ब्राह्मणा हविरादिकम्
हेच तुझे साधन आहे; या साधनाने, हे उत्तम व्रती, त्याची पूजा कर. यज्ञ, स्वाहा, स्वधा, मंत्र, ब्राह्मण, हविर्भाग आणि इतर सर्व गोष्टी—
हरिर् एवाखिलं तेन सर्वं विष्णोर् अवाप्यते
हरि हाच सर्व काही आहे; त्याच्यामुळे विष्णूचे सर्व काही प्राप्त होते.