तत्र चाराधयाम् आस शिवं देवं जनार्दनम् ब्रह्माणं भास्करं गङ्गां देवान् अन्यांश् च यत्नतः
तेथे त्याने मोठ्या प्रयत्नाने शिव, जनार्दन, ब्रह्मा, सूर्य, गंगा आणि इतर देवतांची भक्तीपूर्वक पूजा केली.
यो विपन्नो न तीर्थानि देवताश् च न सेवते स कालवशगो जन्तुः कां दशाम् अनुयास्यति
जो मनुष्य संकटात सापडूनही तीर्थस्थळे किंवा देवांची सेवा करत नाही, तो काळाच्या अधीन होऊन शेवटी कोणत्या अवस्थेला पोहोचेल?
तदीश्वरैकशरणो गौतमीसेवनोत्सुकः परां श्रद्धाम् उपगतः संसारास्थापराङ्मुखः
जो एकमेव परमेश्वराच्या आश्रयाला जातो, गौतमीची सेवा करण्यास उत्सुक असतो, ज्याच्या मनात पराकोटीची श्रद्धा आहे आणि जो संसाराच्या आसक्तीपासून दूर झाला आहे—
ईजे यज्ञांश् च बहुलान् ऋत्विग्भिर् बहुदक्षिणान् वेदद्वीपो ऽभवत् तेन यज्ञद्वीपः स उच्यते
त्याने अनेक यज्ञ मोठ्या दक्षिणेसह पुरोहितांच्या मदतीने केले; त्यामुळे तो वेदविधींचे केंद्र बनला आणि म्हणूनच त्या जागेला यज्ञद्वीप असे म्हणतात.
पौर्णमास्यां तु शर्वर्यां तत्रायाति सदोर्वशी तस्य दीपस्य यः कुर्यात् प्रदक्षिणम् अथो नरः
पौर्णिमेच्या रात्री उर्वशी तेथे येते; त्या वेळी जो मनुष्य त्या द्वीपाची प्रदक्षिणा करतो—
प्रदक्षिणीकृता तेन पृथिवी सागराम्बरा वेदानां स्मरणं तत्र यज्ञानां स्मरणं तथा
त्यामुळे पृथ्वी, समुद्र आणि आकाश यांची प्रदक्षिणा होते; तिथे वेदांचा आणि यज्ञांचा स्मरण केला जातो.
सुकृती तत्र यः कुर्याद् वेदयज्ञफलं लभेत् ऐलतीर्थं तु तज् ज्ञेयं तद् एव च पुरूरवम्
जो तेथे पुण्यकर्म करतो, त्याला वेदयज्ञांचे फळ मिळते; हे ठिकाण ऐलतीर्थ म्हणून ओळखावे, आणि त्याला पुरूरवा असेही म्हणतात.
वासिष्ठं चापि तत् तु स्यान् निम्नभेदं तद् उच्यते ऐले राज्ञि न किंचित् स्यान् निम्नं सर्वेषु कर्मसु
ते वसिष्ठ असेही ओळखले जाते, आणि ते नद्यांचा विभाग म्हणून प्रसिद्ध आहे; ऐल राजाच्या काळात कोणत्याही कर्मात नद्यांचा विभाग झाला नाही.
यद् एतन् निम्नम् उर्वश्यां सर्वभावेन वर्तनम् तच् चापि भेदितं निम्नं वसिष्ठेन च गङ्गया
उर्वशीच्या ठिकाणी हा नद्यांचा विभाग, संपूर्ण प्रवाह, वसिष्ठ आणि गंगेने विभागला गेला.
निम्नभेदम् अभूत् तेन दृष्टादृष्टेष्टसिद्धिदम् तत्र सप्त शतान्य् आहुस् तीर्थानि गुणवन्ति च
त्यामुळे हा नद्यांचा विभाग प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष इच्छा पूर्ण करणारा ठरला; तिथे सातशे उत्तम तीर्थस्थळे आहेत असे सांगितले जाते.
तेषु स्नानं च दानं च सर्वक्रतुफलप्रदम् स्नानं कृत्वा निम्नभेदे यः पश्यति सुरान् इमान्
त्या सर्व तीर्थांत स्नान आणि दान केल्याने सर्व यज्ञांचे फळ मिळते; नद्यांच्या विभागात स्नान करून जो या देवतांना पाहतो—
इह चामुत्र वा निम्नं न किंचित् तस्य विद्यते सर्वोन्नतिम् अवाप्यासौ मोदते दिवि शक्रवत्
इथे किंवा पुढच्या जन्मात, त्याला त्या विभागात कधीही अधोगती येत नाही; सर्व उन्नती मिळवून तो स्वर्गात इंद्रासारखा आनंद करतो.
नन्दीतटम् इति ख्यातं तीर्थं वेदविदो विदुः तस्य प्रभावं वक्ष्यामि शृणु यत्नेन नारद
नंदीतीर असे प्रसिद्ध असलेले हे तीर्थ वेदज्ञ लोकांना माहीत आहे; त्याचे महत्त्व मी सांगतो, तू लक्षपूर्वक ऐक, नारद.
अत्रिपुत्रो महातेजाश् चन्द्रमा इति विश्रुतः सर्वान् वेदांश् च विधिवद् धनुर्वेदं यथाविधि
अत्रीचा तेजस्वी पुत्र चंद्रमा म्हणून प्रसिद्ध आहे; त्याने सर्व वेद आणि धनुर्वेद योग्य प्रकारे शिकले.
अधीत्य जीवात् सर्वाश् च विद्याश् चान्या महामते गुरुपूजां करोमीति जीवम् आह स चन्द्रमाः बृहस्पतिस् तदा प्राह चन्द्रं शिष्यं मुदान्वितः
सर्व विद्या जीवाकडून शिकून, चंद्रमाने 'मी गुरूपूजा करीन' असे म्हटले; तेव्हा बृहस्पती आनंदाने आपल्या शिष्याला, म्हणजे चंद्राला, बोलले.
मम प्रिया तु जानीते तारा रतिसमप्रभा
माझी प्रिय तारा आहे, जी रतीसारखी तेजस्वी आहे, हे जाण.
प्रष्टुं तां च तदा प्रायाद् अन्तर् वेश्म स चन्द्रमाः तारां तारामुखीं दृष्ट्वा जगृहे तां करेण सः
मग चंद्रमा तिला विचारण्यासाठी घरात गेला; तारा, जी तारासारखी सुंदर होती, तिला पाहून त्याने तिचा हात धरला.
स्ववेश्म प्रति तां लोभाद् बलाद् आकर्षयत् तदा तावद् धैर्यनिधिर् ज्ञानी मतिमान् विजितेन्द्रियः
लालसेपोटी त्याने तिला जबरदस्तीने आपल्या घरी ओढून नेले; तेव्हा तो धैर्याचा सागर, ज्ञानी, बुद्धिमान आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारा—
यावन् न कामिनीनेत्रवागुराभिर् निबध्यते विशेषतो रहःसंस्थां कामिनीम् आयतेक्षणाम्
जोपर्यंत पुरुष स्त्रीच्या कामुक नजरेच्या जाळ्यात विशेष अडकत नाही, तोपर्यंत तो एकटी असलेल्या, लांब डोळ्यांच्या स्त्रीचा एकांतात शोध घेत नाही.
विलोक्य न मनो याति कस्य कामेषु वश्यताम् अत एवान्यपुरुषदर्शनं न कदाचन
अशी स्त्री पाहिल्यावर कोणाचे मन कामवासनेच्या अधीन होत नाही? म्हणूनच सद्गृहस्थ स्त्रीने कधीच दुसऱ्या पुरुषाकडे पाहू नये.
कुलवध्वा रहः कार्यं भीतया शीलविप्लुतेः विज्ञाय तत् परिजनात् सहसोत्थाय निर्गतः
सुसंस्कारित स्त्रीने, आपले चारित्र्य बिघडू नये म्हणून, एकांतातील काम काळजीपूर्वक करावे; आणि जर घरातील कुणी पाहिले, तर तिने ताबडतोब उठून बाहेर जावे.
दृष्ट्वा तद् दुष्कृतं कर्म बृहस्पतिर् उदारधीः शशाप कोपाच् चाक्षिप्य वाग्भिर् विप्रियकारिभिः
ते चुकीचे कृत्य पाहून, उदार बुद्धीचे बृहस्पती रागाने त्याला शाप दिला आणि कठोर शब्दांत त्याची निंदा केली.
पराभिभूताम् आलोक्य कान्तां कः सोढुम् ईश्वरः युयुधे तेन जीवो ऽपि देवश् चन्द्रमसा रुषा
आपली प्रिया दुसऱ्याच्या वश झालेली पाहून कोण सहन करू शकेल, जरी तो देव असला तरी? म्हणूनच चंद्रानेही रागाने त्याच्यासोबत तिच्यासाठी लढा दिला.
न शापैर् हन्यते चन्द्रो नायुधैः सुरमन्त्रितैः बृहस्पतिप्रणीतैश् च न मन्त्रैर् हन्यते शशी
चंद्र शापांनी नष्ट होत नाही, ना शस्त्रांनी, ना देवांच्या मंत्रांनी; बृहस्पतीने रचलेल्या मंत्रांनीही शशी नष्ट होत नाही.
तदा चन्द्रस् तु तां तारां नीत्वा संस्थाप्य मन्दिरे बुभुजे बहुवर्षाणि रोहिणीं चाकुतोभयः
मग चंद्राने तारेला घेऊन आपल्या महालात ठेवले आणि अनेक वर्षे तिच्यासोबत आनंद उपभोगला, तसेच रोहिणीचाही निर्भयपणे सहवास केला.
न जीयेत तदा देवैर् न कोपैः शापमन्त्रकैः न राजभिर् न ऋषिभिर् न साम्ना भेददण्डनैः
त्या काळी त्याला ना देवांनी, ना राग, शाप किंवा मंत्रांनी, ना राजांनी, ना ऋषींनी, ना समजुतीने, फूट पाडून किंवा शिक्षा करूनही जिंकता आले नाही.
यदा भार्यां न लेभे ऽसौ गुरुः सर्वप्रयत्नतः सर्वोपायक्षये जीवस् तदा नीतिम् अथास्मरत्
जेव्हा गुरुने सर्व प्रयत्न करूनही पत्नी मिळवू शकली नाही आणि सर्व उपाय संपले, तेव्हा जीवाने नीतीचा मार्ग आठवला.
अपमानं पुरस्कृत्य मानं कृत्वा तु पृष्ठतः स्वार्थम् उद्धरते प्राज्ञः स्वार्थभ्रंशो हि मूर्खता
शहाणा माणूस मान बाजूला ठेवून, अपमान सहन करून, स्वतःचा स्वार्थ साधतो; कारण स्वार्थ गमावणे हे खरं मूर्खपणाचं असतं.
साध्यं केनाप्य् उपायेन जानद्भिः पुरुषैः फलम् वृथाभिमानिनः शीघ्रं विपद्यन्ते विमोहिताः
ज्यांना समज आहे, त्यांनी कोणत्याही उपायाने आपले उद्दिष्ट साध्य करावे; गर्विष्ठ आणि भ्रमित लोक लवकरच संकटात पडतात.
एवं निश्चित्य मेधावी शुक्रं गत्वा न्यवेदयत् तम् आगतं कविर् ज्ञात्वा संमानेनाभ्यनन्दयत्
असे ठरवून, बुध्दीमान जीवाने शुक्राकडे जाऊन आपली गोष्ट सांगितली; कवीने त्याचा येणं ओळखून सन्मानाने त्याचे स्वागत केले.