ताञ् जित्वा पुनर् अप्य् आगाद् देवलोकं सुपूजितम् स चागत्य महाराजो वसिष्ठाच् च पुरोधसः
त्यांनी शत्रूंना जिंकून पुन्हा देवांच्या अत्यंत पूज्य लोकात गेला. तेथून परत आल्यावर महाप्रतापी राजाने वसिष्ठ या पुरोहिताकडून मार्गदर्शन घेतले.
उर्वश्या गमनं श्रुत्वा ततो दुःखसमन्वितः न जुहोति न चाश्नाति न शृणोति न पश्यति
उर्वशी गेल्याचे ऐकून तो दुःखाने व्याकुळ झाला. त्याने ना यज्ञ केला, ना अन्न घेतले, ना काही ऐकले, ना काही पाहिले.
एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र मृतावस्थं नृपोत्तमम् बोधयाम् आस वाक्यैश् च हेतुभूतैः पुरोहितः
त्या वेळेत पुरोहिताने जणू मरणासारख्या अवस्थेत असलेल्या श्रेष्ठ राजाला कारण सांगत शब्दांनी जागे केले.
सा मृताद्य महाराज मा व्यथस्व महामते एवं स्थितं तु मा त्वां वै अशिवाः स्पृश्युर् आशुगाः
ती आता मरण पावली आहे, हे महाबुद्धिमान राजन, तू दुःखी होऊ नकोस. अशा अवस्थेत अशुभ आणि वेगाने येणाऱ्या गोष्टी तुला स्पर्श करू देऊ नकोस.
न वै स्त्रैणानि जानीषे हृदयानि महामते शालावृकाणां यादॄंशि तस्मात् त्वं भूप मा शुचः
स्त्रियांची मने कशी असतात हे तुला माहीत नाही, हे महाबुद्धिमान राजन. ती लांडग्यांसारखी असतात. म्हणून, राजन, तू दुःखी होऊ नकोस.
को नाम लोके राजेन्द्र कामिनीभिर् न वञ्चितः वञ्चकत्वं नृशंसत्वं चञ्चलत्वं कुशीलता
राजाधिराज, या जगात कोण स्त्रियांनी फसवला गेला नाही? फसवणूक, निर्दयपणा, चंचलता आणि कपटीपणा हे त्यांचे स्वभावधर्म आहेत.
इति स्वाभाविकं यासां ताः कथं सुखहेतवः कालेन को न निहतः को ऽर्थी गौरवम् आगतः
त्यांचा हा नैसर्गिक स्वभाव आहे; मग त्या सुखाचे कारण कशा असतील? काळाने कोण नष्ट झाला नाही? आणि सन्मान मिळवू इच्छिणाऱ्याला तो मिळाला आहे का?
श्रिया न भ्रामितः को वा योषिद्भिः को न खण्डितः स्वप्नमायोपमा राजन् मदविप्लुतचेतसः
श्रीने कोणाला भ्रमित केले नाही, किंवा स्त्रियांनी कोणाला दुखावले नाही? ज्यांचे मन मदाने भरले आहे, त्यांच्यासाठी हे जग स्वप्न किंवा मायेप्रमाणे आहे, हे राजन.
सुखाय योषितः कस्य ज्ञात्वैतद् विज्वरो भव विहाय शंकरं विष्णुं गौतमीं वा महामते दुःखिनां शरणं नान्यद् विद्यते भुवनत्रये
स्त्रिया कोणासाठी सुखदायक आहेत? हे जाणून, तू दुःखमुक्त हो. शंकर, विष्णू किंवा गंगा यांच्याशिवाय दुःखी लोकांसाठी या तीनही लोकांत दुसरे आश्रय नाही.
एतच् छ्रुत्वा ततो राजा दुःखं संहृत्य यत्नतः गौतम्या मध्यसंस्थो ऽसाव् ऐलः परमधार्मिकः
हे ऐकून राजाने प्रयत्नपूर्वक आपले दुःख दूर केले. परमधार्मिक ऐल गंगेच्या मध्यभागी राहिला.
तत्र चाराधयाम् आस शिवं देवं जनार्दनम् ब्रह्माणं भास्करं गङ्गां देवान् अन्यांश् च यत्नतः
तेथे त्याने मोठ्या प्रयत्नाने शिव, जनार्दन, ब्रह्मा, सूर्य, गंगा आणि इतर देवतांची भक्तीपूर्वक पूजा केली.
यो विपन्नो न तीर्थानि देवताश् च न सेवते स कालवशगो जन्तुः कां दशाम् अनुयास्यति
जो मनुष्य संकटात सापडूनही तीर्थस्थळे किंवा देवांची सेवा करत नाही, तो काळाच्या अधीन होऊन शेवटी कोणत्या अवस्थेला पोहोचेल?
तदीश्वरैकशरणो गौतमीसेवनोत्सुकः परां श्रद्धाम् उपगतः संसारास्थापराङ्मुखः
जो एकमेव परमेश्वराच्या आश्रयाला जातो, गौतमीची सेवा करण्यास उत्सुक असतो, ज्याच्या मनात पराकोटीची श्रद्धा आहे आणि जो संसाराच्या आसक्तीपासून दूर झाला आहे—
ईजे यज्ञांश् च बहुलान् ऋत्विग्भिर् बहुदक्षिणान् वेदद्वीपो ऽभवत् तेन यज्ञद्वीपः स उच्यते
त्याने अनेक यज्ञ मोठ्या दक्षिणेसह पुरोहितांच्या मदतीने केले; त्यामुळे तो वेदविधींचे केंद्र बनला आणि म्हणूनच त्या जागेला यज्ञद्वीप असे म्हणतात.
पौर्णमास्यां तु शर्वर्यां तत्रायाति सदोर्वशी तस्य दीपस्य यः कुर्यात् प्रदक्षिणम् अथो नरः
पौर्णिमेच्या रात्री उर्वशी तेथे येते; त्या वेळी जो मनुष्य त्या द्वीपाची प्रदक्षिणा करतो—
प्रदक्षिणीकृता तेन पृथिवी सागराम्बरा वेदानां स्मरणं तत्र यज्ञानां स्मरणं तथा
त्यामुळे पृथ्वी, समुद्र आणि आकाश यांची प्रदक्षिणा होते; तिथे वेदांचा आणि यज्ञांचा स्मरण केला जातो.
सुकृती तत्र यः कुर्याद् वेदयज्ञफलं लभेत् ऐलतीर्थं तु तज् ज्ञेयं तद् एव च पुरूरवम्
जो तेथे पुण्यकर्म करतो, त्याला वेदयज्ञांचे फळ मिळते; हे ठिकाण ऐलतीर्थ म्हणून ओळखावे, आणि त्याला पुरूरवा असेही म्हणतात.
वासिष्ठं चापि तत् तु स्यान् निम्नभेदं तद् उच्यते ऐले राज्ञि न किंचित् स्यान् निम्नं सर्वेषु कर्मसु
ते वसिष्ठ असेही ओळखले जाते, आणि ते नद्यांचा विभाग म्हणून प्रसिद्ध आहे; ऐल राजाच्या काळात कोणत्याही कर्मात नद्यांचा विभाग झाला नाही.
यद् एतन् निम्नम् उर्वश्यां सर्वभावेन वर्तनम् तच् चापि भेदितं निम्नं वसिष्ठेन च गङ्गया
उर्वशीच्या ठिकाणी हा नद्यांचा विभाग, संपूर्ण प्रवाह, वसिष्ठ आणि गंगेने विभागला गेला.
निम्नभेदम् अभूत् तेन दृष्टादृष्टेष्टसिद्धिदम् तत्र सप्त शतान्य् आहुस् तीर्थानि गुणवन्ति च
त्यामुळे हा नद्यांचा विभाग प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष इच्छा पूर्ण करणारा ठरला; तिथे सातशे उत्तम तीर्थस्थळे आहेत असे सांगितले जाते.
तेषु स्नानं च दानं च सर्वक्रतुफलप्रदम् स्नानं कृत्वा निम्नभेदे यः पश्यति सुरान् इमान्
त्या सर्व तीर्थांत स्नान आणि दान केल्याने सर्व यज्ञांचे फळ मिळते; नद्यांच्या विभागात स्नान करून जो या देवतांना पाहतो—
इह चामुत्र वा निम्नं न किंचित् तस्य विद्यते सर्वोन्नतिम् अवाप्यासौ मोदते दिवि शक्रवत्
इथे किंवा पुढच्या जन्मात, त्याला त्या विभागात कधीही अधोगती येत नाही; सर्व उन्नती मिळवून तो स्वर्गात इंद्रासारखा आनंद करतो.
नन्दीतटम् इति ख्यातं तीर्थं वेदविदो विदुः तस्य प्रभावं वक्ष्यामि शृणु यत्नेन नारद
नंदीतीर असे प्रसिद्ध असलेले हे तीर्थ वेदज्ञ लोकांना माहीत आहे; त्याचे महत्त्व मी सांगतो, तू लक्षपूर्वक ऐक, नारद.
अत्रिपुत्रो महातेजाश् चन्द्रमा इति विश्रुतः सर्वान् वेदांश् च विधिवद् धनुर्वेदं यथाविधि
अत्रीचा तेजस्वी पुत्र चंद्रमा म्हणून प्रसिद्ध आहे; त्याने सर्व वेद आणि धनुर्वेद योग्य प्रकारे शिकले.
अधीत्य जीवात् सर्वाश् च विद्याश् चान्या महामते गुरुपूजां करोमीति जीवम् आह स चन्द्रमाः बृहस्पतिस् तदा प्राह चन्द्रं शिष्यं मुदान्वितः
सर्व विद्या जीवाकडून शिकून, चंद्रमाने 'मी गुरूपूजा करीन' असे म्हटले; तेव्हा बृहस्पती आनंदाने आपल्या शिष्याला, म्हणजे चंद्राला, बोलले.
मम प्रिया तु जानीते तारा रतिसमप्रभा
माझी प्रिय तारा आहे, जी रतीसारखी तेजस्वी आहे, हे जाण.
प्रष्टुं तां च तदा प्रायाद् अन्तर् वेश्म स चन्द्रमाः तारां तारामुखीं दृष्ट्वा जगृहे तां करेण सः
मग चंद्रमा तिला विचारण्यासाठी घरात गेला; तारा, जी तारासारखी सुंदर होती, तिला पाहून त्याने तिचा हात धरला.
स्ववेश्म प्रति तां लोभाद् बलाद् आकर्षयत् तदा तावद् धैर्यनिधिर् ज्ञानी मतिमान् विजितेन्द्रियः
लालसेपोटी त्याने तिला जबरदस्तीने आपल्या घरी ओढून नेले; तेव्हा तो धैर्याचा सागर, ज्ञानी, बुद्धिमान आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारा—
यावन् न कामिनीनेत्रवागुराभिर् निबध्यते विशेषतो रहःसंस्थां कामिनीम् आयतेक्षणाम्
जोपर्यंत पुरुष स्त्रीच्या कामुक नजरेच्या जाळ्यात विशेष अडकत नाही, तोपर्यंत तो एकटी असलेल्या, लांब डोळ्यांच्या स्त्रीचा एकांतात शोध घेत नाही.
विलोक्य न मनो याति कस्य कामेषु वश्यताम् अत एवान्यपुरुषदर्शनं न कदाचन
अशी स्त्री पाहिल्यावर कोणाचे मन कामवासनेच्या अधीन होत नाही? म्हणूनच सद्गृहस्थ स्त्रीने कधीच दुसऱ्या पुरुषाकडे पाहू नये.