भक्त्या मुक्तिः सर्वपूज्या ताम् इच्छेयं जगन्मय
भक्तीने मिळणारी मुक्ती सर्वांना वंदनीय आहे; मी, जो या जगाचा आधार आहे, तीच मुक्ती इच्छितो.
एतद् एवान्तरं ब्रह्मन् दीयते माम् अनुस्मरन् ब्राह्मणायाथवार्थिभ्यस् तद् एवाक्षयतां व्रजेत्
हे ब्रह्मन्, हेच गुपित सांगतो: मला आठवत, ब्राह्मणाला किंवा इच्छुकाला दिलं तर तेच अमर होतं.
माम् अध्यात्वाथ यद् दद्यात् तत् तन्मात्रफलप्रदम् तत् पुनर् दत्तम् एवेह न भोगायात्र कल्पते
माझा विचार करून जे काही दिलं जातं, त्याला त्याचं फळ मिळतं; एकदा इथे दिलं की, ते उपभोगासाठी नसतं.
तस्माद् देहि महाबुद्धे भोज्यं किंचिन् मम ध्रुवम् अथवा विप्रमुख्याय गौतमीतीरम् आश्रितः
म्हणून, हे महाबुद्धीमान, मला थोडं अन्न दे, किंवा गौतमीच्या काठी आश्रय घेतलेल्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला दे.
मौद्गल्यः प्राह तं विष्णुं देयं मम न विद्यते नान्यत् किंचन देहादि यत् तत् त्वयि समर्पितम्
मौद्गल्य म्हणाला, 'हे विष्णू, माझ्याकडे देण्यासाठी काहीच नाही; देह वगैरे जे काही आहे, ते सगळं तुझ्याकडे अर्पण केलंय.'
ततो विष्णुर् गरुत्मन्तं प्राह शीघ्रं जगत्पतिः इहानयस्व कणिशं ममायं चार्पयिष्यति
मग जगाचा स्वामी विष्णू गरुडाला म्हणाला, 'लवकर कणिश इथे घेऊन ये; तो मला हे अर्पण करेल.'
ततो योग्यान् अयं भोगान् प्राप्स्यते मनसः प्रियान् आकर्ण्य स्वामिनादिष्टं तथा चक्रे स पक्षिराट्
मग त्याला मनासारखे योग्य सुख उपभोग मिळतील; स्वामीचं सांगणं ऐकून पक्षीराज तसंच केलं.
विष्णुहस्ते कणान् प्रादात् स मौद्गल्यो यतव्रतः एतस्मिन्न् अन्तरे विष्णुर् विश्वकर्माणम् अब्रवीत्
मौद्गल्याने, व्रतस्थ राहून, विष्णूच्या हातात धान्य दिलं; एवढ्यात विष्णूने विश्वकर्म्याला बोलावलं.
यावच् चास्य कुले सप्त पुरुषास् तावद् एव तु भवितारो महाबुद्धे तावत् कामा मनीषिताः गावो हिरण्यं धान्यानि वस्त्राण्य् आभरणानि च
त्याच्या कुळात सात जण असतील तोपर्यंत, हे महाबुद्धीमान, ते राहतील; तेव्हढ्या काळात हवे तसे सुख, गायी, सोनं, धान्य, वस्त्रं आणि दागिने त्यांना मिळतील.
यच् च किंचिन् मनःप्रीत्यै लोके भवति भूषणम् तत् सर्वम् आप मौद्गल्यो विष्णुगङ्गाप्रभावतः
जगात मनाला आनंद देणारे जे काही दागिने आहेत, ते सगळे मौद्गल्याला विष्णू आणि गंगेच्या प्रभावाने मिळाले.
गृहं गच्छेति मौद्गल्यो विष्णुनोक्तस् ततो ययौ आश्रमे स्वस्य सर्वर्द्धिं दृष्ट्वा ऋषिर् अभाषत
विष्णू म्हणाला, 'घरी जा,' आणि मौद्गल्य निघून गेला; आपल्या आश्रमात सर्व समृद्धी पाहून ऋषी बोलला.
अहो दानप्रभावो ऽयम् अहो विष्णोर् अनुस्मृतिः अहो गङ्गाप्रभावश् च कैर् विचार्यो महान् अयम्
वा! हे दानाचं सामर्थ्य! वा! विष्णूचं स्मरण! वा! गंगेचं सामर्थ्य! ही महानता कोण समजू शकतो?
मौद्गल्यो भार्यया सार्धं पुत्रैः पौत्रैश् च बन्धुभिः पितृभ्यां बुभुजे भोगान् भुक्तिं मुक्तिम् अवाप च
मौद्गल्य आपल्या पत्नी, मुलं, नातवंडं, नातेवाईक आणि आईवडिलांसह सुख उपभोगत होता आणि त्याने सुखही मिळवलं, मुक्तीही मिळवली.
ततः प्रभृति तत् तीर्थं मौद्गल्यं वैष्णवं तथा तत्र स्नानं च दानं च भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
त्या वेळेपासून मौद्गल्याचं ते तीर्थ वैष्णव झालं; तिथे स्नान आणि दान केल्याने सुख आणि मुक्ती दोन्हीचं फळ मिळतं.
तत्र श्रुतिः स्मृतिर् वापि तीर्थस्य स्यात् कथंचन तस्य विष्णुर् भवेत् प्रीतः पापैर् मुक्तः सुखी भवेत्
वेद किंवा स्मृतींमध्ये जरी कुठेही त्या तीर्थाचा उल्लेख झाला, तरी विष्णू त्या व्यक्तीवर प्रसन्न होतो; त्याचे सर्व पापं नष्ट होतात आणि तो सुखी होतो.
एकादश सहस्राणि तीर्थानां तीरयोर् द्वयोः सर्वार्थदायिनां तत्र स्नानदानजपादिभिः
त्या दोन्ही काठांवर अकरा हजार तीर्थं आहेत, जी स्नान, दान, जप वगैरे केल्याने सर्व इच्छित फळं देतात.
लक्ष्मीतीर्थम् इति ख्यातं साक्षाल् लक्ष्मीविवर्धनम् अलक्ष्मीनाशनं पुण्यम् आख्यानं शृणु नारद
नारद, लक्ष्मीतीर्थ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या, लक्ष्मी वाढवणाऱ्या, दारिद्र्य नष्ट करणाऱ्या आणि पुण्य देणाऱ्या त्या तीर्थाची कथा ऐक.
संवादश् च पुरा त्व् आसील् लक्ष्म्याः पुत्र दरिद्रया परस्परविरोधिन्याव् उभे विश्वं समीयतुः
पूर्वी लक्ष्मी आणि तिचा मुलगा दारिद्र्य यांचा संवाद झाला; हे दोघे एकमेकांचे विरोधी असून, दोघांनीही संपूर्ण जग फिरून पाहिले.
ताभ्याम् अव्यापृतं वस्तु तन् नास्ति भुवनत्रये मम ज्यैष्ठ्यं मम ज्यैष्ठ्यम् इत्य् ऊचतुर् उभे मिथः अहं पूर्वं समुद्भूता इत्य् आह श्रियम् ओजसा
या दोघांपासून त्रिलोकांमध्ये काहीही सुटलेले नाही. दोघेही एकमेकांना म्हणाले, 'माझी मोठेपणाची योग्यता आहे!' दारिद्र्याने श्रीला ठामपणे सांगितले, 'मी आधी जन्माला आलो.'
कुलं शीलं जीवितं वा देहिनाम् अहम् एव तु मया विना देहभाजो जीवन्तो ऽपि मृता इव
मीच देहधारकांच्या कुटुंबाचा, स्वभावाचा आणि जीवनाचा आधार आहे; माझ्याशिवाय शरीर असलेले जरी जिवंत असले, तरी ते मृतासारखेच आहेत.
दरिद्रया च सा प्रोक्ता सर्वेभ्यो ह्य् अधिका ह्य् अहम् मुक्तिर् मदाश्रिता नित्यं दरिद्रैवं वचो ऽब्रवीत्
दारिद्र्य म्हणाली, 'मी सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; मोक्ष नेहमी माझ्यावर अवलंबून असतो.' असे दारिद्र्यने सांगितले.
कामः क्रोधश् च लोभश् च मदो मात्सर्यम् एव च यत्राहम् अस्मि तत्रैते न तिष्ठन्ति कदाचन
जिथे मी असते, तिथे काम, क्रोध, लोभ, मद आणि मत्सर कधीच टिकत नाहीत.
न भयोद्भूतिर् उन्माद ईर्ष्या उद्धतवृत्तिता यत्राहम् अस्मि तत्रैते न तिष्ठन्ति कदाचन
जिथे मी असते, तिथे भीती, वेड, हेवा आणि उद्धटपणा कधीच निर्माण होत नाही.
दरिद्राया वचः श्रुत्वा लक्ष्मीस् तां प्रत्यभाषत
दारिद्र्याचे बोल ऐकून लक्ष्मीने तिला उत्तर दिले.
अलंकृतो मया जन्तुः सर्वो भवति पूजितः निर्धनः शिवतुल्यो ऽपि सर्वैर् अप्य् अभिभूयते
ज्याच्यावर मी कृपा करते, तो प्रत्येकाकडून सन्मानित होतो; पण जो गरीब आहे, तो शिवासारखा असला तरी सर्वांच्या हातून तुडवला जातो.
देहीति वचनद्वारा देहस्थाः पञ्च देवताः सद्यो निर्गत्य गच्छन्ति धीश्रीह्रीशान्तिकीर्तयः
'देह' हे शब्द उच्चारल्यावर, शरीरात असलेल्या पाच देवता—बुद्धी, श्री, लज्जा, शांती आणि कीर्ती—ताबडतोब निघून जातात.
तावद् गुणा गुरुत्वं च यावन् नार्थयते परम् अर्थी चेत् पुरुषो जातः क्व गुणाः क्व च गौरवम्
जोपर्यंत मनुष्य धनाची इच्छा करत नाही, तोपर्यंत त्याच्याकडे गुण आणि प्रतिष्ठा असते; पण एकदा त्याला धनाची हाव लागली, की मग गुण आणि प्रतिष्ठा कुठे राहतात?
तावत् सर्वोत्तमो जन्तुस् तावत् सर्वगुणालयः नमस्यः सर्वलोकानां यावन् नार्थयते परम्
जोपर्यंत कुणी धनाची इच्छा करत नाही, तोपर्यंत तो सर्वांत श्रेष्ठ, सर्व गुणांचा धनी आणि सर्व लोकांचा वंदनीय असतो.
कष्टम् एतन् महापापं निर्धनत्वं शरीरिणाम् न मानयति नो वक्ति न स्पृशत्य् अधनं जनः
गरिबी हे मोठे दु:ख आणि मोठे पाप आहे; गरीब माणसाचा ना कोणी सन्मान करतो, ना त्याच्याशी बोलतो, ना त्याला स्पर्श करतो.
अहम् एव ततः श्रेष्ठा दरिद्रे शृणु मे वचः
म्हणून मीच श्रेष्ठ आहे; दारिद्र्याबद्दल माझे बोल ऐक.