प्रपञ्चस्य निमित्तं यत् तज् ज्योतिश् च परं शिवः तम् एव साधय हरं भक्त्या परमया मुने गौतम्यां सकलाघौघसंहर्ता दण्डके वने
जगाच्या उत्पत्तीचं कारण, तेच परम तेज म्हणजे शिव. हे ऋषी, त्या शिवाचीच अत्यंत भक्तीने उपासना कर. गौतमी नदीत, दंडकारण्यात, तो सर्व पापांचा नाश करणारा आहे.
एतच् छ्रुत्वा मुनेर् वाक्यं परां प्रीतिम् उपागतः भुक्तिदो मुक्तिदः पुंसां साकारो ऽथ निराकृतिः
मुनिच्या या वचनांनी तो अत्यंत आनंदित झाला — तोच लोकांना भोग आणि मोक्ष देणारा आहे, साकार असो वा निराकार.
सृष्ट्याकारस् ततः शक्तः पालनाकार एव च दाता च हन्ति सर्वं यो यस्माद् एतत् समाप्यते
तोच सृष्टीचं रूप धारण करू शकतो, पालनाचं रूपही घेतो; तोच दाता आहे आणि सर्वांचा संहार करणारा आहे — ज्याच्यामुळे हे सर्व पूर्ण होतं.
ब्रह्माकृतिः कर्तृरूपा वैष्णवी पालनी तथा रुद्राकृतिर् निहन्त्री सा सर्ववेदेषु पठ्यते
ब्रह्माचं रूप म्हणजे सृष्टीकर्ता, विष्णूचं रूप म्हणजे पालनकर्ता, आणि रुद्राचं रूप म्हणजे संहारकर्ता — असं सर्व वेदांत सांगितलं आहे.
आपस्तम्बस् तदा गङ्गां गत्वा स्नात्वा यतव्रतः तुष्टाव शंकरं देवं स्तोत्रेणानेन नारद
मग आपस्तंब गंगेला जाऊन, स्नान करून, व्रत पाळून, या स्तोत्राने शंकराची स्तुती करू लागला, हे नारद.
काष्ठेषु वह्निः कुसुमेषु गन्धो बीजेषु वृक्षादि दृषत्सु हेम भूतेषु सर्वेषु तथास्ति यो वै तं सोमनाथं शरणं व्रजामि
जसं लाकडात अग्नी, फुलांत सुगंध, बियांमध्ये तेल, आणि सर्व धातूंमध्ये सोनं असतं, तसाच तो सर्व जीवांत आहे. त्या सोमनाथाच्या मी शरण जातो.
यो लीलया विश्वम् इदं चकार धाता विधाता भुवनत्रयस्य यो विश्वरूपः सदसत्परो यः सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि
ज्याने या विश्वाची लीलेने निर्मिती केली, जो त्रैलोक्याचा पालनकर्ता आणि सर्जनहार आहे, जो विश्वरूप आणि सत्त्व-असत्त्वाच्या पलीकडचा आहे — त्या सोमेश्वराच्या मी शरण जातो.
यं स्मृत्य दारिद्र्यमहाभिशाप रोगादिभिर् न स्पृश्यते शरीरी यम् आश्रिताश् चेप्सितम् आप्नुवन्ति सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि
ज्याची आठवण घेतल्यावर दारिद्र्य, मोठे शाप, रोग यांचा स्पर्श होत नाही; ज्याच्या शरण गेलेल्यांना हवे ते फळ मिळतं — त्या सोमेश्वराच्या मी शरण जातो.
येन त्रयीधर्मम् अवेक्ष्य पूर्वं ब्रह्मादयस् तत्र समीहिताश् च एवं द्विधा येन कृतं शरीरं सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि
ज्याने त्रैविध्य धर्म लक्षात घेऊन, ब्रह्मा वगैरे देवांना सुरुवातीला स्थापन केलं, आणि ज्याने शरीर दोन प्रकारचं केलं — त्या सोमेश्वराच्या मी शरण जातो.
यस्मै नमो गच्छति मन्त्रपूतं हुतं हविर् या च कृता च पूजा दत्तं हविर् येन सुरा भजन्ते सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि
ज्याच्यासाठी मंत्रशुद्ध हवन, अर्पण, पूजा केली जाते; ज्यामुळे देवांना दिलेलं हविष्य मिळतं — त्या सोमेश्वराच्या मी शरण जातो.
यस्मात् परं नान्यद् अस्ति प्रशस्तं यस्मात् परं नैव सुसूक्ष्मम् अन्यत् यस्मात् परं नो महतां महच् च सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि
ज्याच्या पलीकडे काहीच श्रेष्ठ नाही, ज्याच्या पलीकडे काहीच सूक्ष्म नाही, आणि ज्याच्या पलीकडे मोठ्यांतही काहीच मोठं नाही — त्या सोमेश्वराच्या मी शरण जातो.
यस्याज्ञया विश्वम् इदं विचित्रम् अचिन्त्यरूपं विविधं महच् च एकक्रियं यद्वद् अनुप्रयाति सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि
ज्याच्या आज्ञेने हे अद्भुत, विविध आणि अगम्य विश्व, मोठं असो वा लहान, एकाच मार्गाने चालतं — त्या सोमेश्वराच्या मी शरण जातो.
यस्मिन् विभूतिः सकलाधिपत्यं कर्तृत्वदातृत्वमहत्त्वम् एव प्रीतिर् यशः सौख्यम् अनादिधर्मः सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि
ज्याच्यात सर्व सामर्थ्य, सर्वांचं अधिपत्य, सर्जन आणि दान करण्याची महानता, प्रेम, कीर्ती, सुख, आणि सनातन धर्म आहे — त्या सोमेश्वराच्या मी शरण जातो.
नित्यं शरण्यः सकलस्य पूज्यो नित्यं प्रियो यः शरणागतस्य नित्यं शिवो यः सकलस्य रूपं सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि
तोच नेहमीच सर्वांचा आधार आहे, सर्वांना पूज्य आहे, शरण आलेल्यांना नेहमीच प्रिय आहे, नेहमीच शुभ आहे, आणि सर्वांचा रूप आहे — त्या सोमेश्वराच्या मी शरण जातो.
ततः प्रसन्नो भगवान् आह नारद तं मुनिम् आत्मार्थं च परार्थं च आपस्तम्बो ऽब्रवीच् छिवम्
मग प्रसन्न झालेल्या भगवंतांनी नारद ऋषींना सांगितले. स्वतःच्या आणि इतरांच्या हितासाठी आपस्तंब यांनी शंकराला विचारले.
सर्वान् कामान् आप्नुयुस् ते ये स्नात्वा देवम् ईश्वरम् पश्येयुर् जगताम् ईशम् अस्त्व् इत्य् आह शिवो मुनिम्
जे लोक स्नान करून या जगाचा अधिपती असलेल्या देवाचे दर्शन घेतात, त्यांना सर्व इच्छित वस्तू मिळू शकतात, असे शंकरांनी त्या ऋषींना सांगितले.
ततः प्रभृति तत् तीर्थम् आपस्तम्बम् उदाहृतम् अनाद्य् अविद्यातिमिरव्रातनिर्मूलनक्षमम्
तेव्हापासून ते तीर्थ आपस्तंब म्हणून ओळखले जाऊ लागले, कारण ते अनादी अज्ञानरूपी अंधकार दूर करण्यास समर्थ आहे.
यमतीर्थम् इति ख्यातं पितॄणां प्रीतिवर्धनम् अशेषपापशमनं तत्र वृत्तम् इदं शृणु
ते यमतीर्थ म्हणून प्रसिद्ध आहे, जे पितरांना संतुष्ट करते आणि सर्व पापे नाहीशी करते. त्या ठिकाणी काय घडले ते आता ऐक.
तत्राख्यानम् इदं त्व् आसीद् इतिहासं पुरातनम् सरमेति प्रसिद्धास्ति नाम्ना देवशुनी मुने
तेथे एक जुनी गोष्ट आहे, जी सरमेत नावाने ओळखली जाते. ती दिव्य कुत्री म्हणून प्रसिद्ध आहे, हे ऋषी.
तस्याः पुत्रौ महाश्रेष्ठौ श्वानौ नित्यं जनान् अनु गामिनौ पवनाहारौ चतुरक्षौ यमप्रियौ
तिला दोन थोर पुत्र होते. ते दोघेही कुत्रे नेहमी लोकांच्या मागे जात आणि वाऱ्यावर उपजीविका करत, चार डोळ्यांचे आणि यमाला प्रिय होते.
गा रक्षति स्म देवानां यज्ञार्थं कल्पितान् पशून् रक्षन्तीम् अनुजग्मुस् ते राक्षसा दैत्यदानवाः
ती देवांनी यज्ञासाठी राखून ठेवलेली गायी राखत असे. तिच्या मागे राक्षस, दैत्य आणि दानव लागत.
रक्षन्तीं तां महाप्राज्ञाः श्वानयोर् मातरं शुनीम् प्रलोभयित्वा विविधैर् वाक्यैर् दानैश् च यत्नतः
त्या कुत्रीला, जी दोन्ही कुत्र्यांची आई होती आणि गायींची राखण करत होती, हुशार लोकांनी वेगवेगळ्या शब्दांनी आणि भेटवस्तूंनी फसवण्याचा प्रयत्न केला.
हृता गा राक्षसैः पापैः पश्वर्थे कल्पिताः शुभाः तत आगत्य सा देवान् इदम् आह क्रमाच् छुनी
त्या शुभ गायी, ज्या यज्ञासाठी राखून ठेवलेल्या होत्या, पापी राक्षसांनी चोरून नेल्या. मग ती कुत्री हळूहळू देवांकडे आली आणि सांगू लागली.
मां बद्ध्वा राक्षसैः पाशैस् ताडयित्वा प्रहारकैः नीता गा यज्ञसिद्ध्यर्थं कल्पिताः पशवः सुराः
राक्षसांनी मला दोऱ्यांनी बांधले, मारहाण केली आणि मी नेली गेले. त्या गायी, ज्या यज्ञ पूर्ण होण्यासाठी राखून ठेवलेल्या होत्या, त्या देवांनो, हरवल्या.
तस्या वाचं निशम्याशु सुरान् प्राह बृहस्पतिः
तिचे बोलणे ऐकून बृहस्पतींनी लगेच देवांना संबोधले.
इयं विकृतरूपास्ते अस्याः पापं च लक्षये अस्या मतेन ता गावो नीता नान्येन हेतुना पापेयं सुकृतीवेति लक्ष्यते देहचेष्टितैः
ही कुत्री वेगळ्या रूपात दिसते आणि तिच्यात पाप दिसते. तिच्या मनानेच त्या गायी नेल्या गेल्या, दुसऱ्या कुठल्याही कारणाने नाही. जरी ती सद्गुणी असल्यासारखी वागत असली, तरी तिच्या शरीराच्या हालचालींवरून हे पाप स्पष्ट दिसते.
तद् गुरोर् वचनाच् छक्रः पदा तां प्राहरच् छुनीम् पदाघातात् तदा तस्या मुखात् क्षीरं प्रसुस्रुवे
मग गुरूच्या आज्ञेने इंद्राने त्या कुत्रीला पायाने मारले. त्या पायाच्या ठोक्यामुळे तिच्या तोंडातून दूध वाहू लागले.
पुनः प्राह शचीभर्ता क्षीरं पीतं त्वया शुनि राक्षसैश् च तदा दत्तं तस्मान् नीतास् तु गा मम
पुन्हा शचीपती इंद्र म्हणाले, 'तू दूध प्यायलीस आणि ते राक्षसांना दिलेस, म्हणून माझ्या गायी हरवल्या.'
नापराधो ऽस्ति मे नाथ न चान्यस्यापि कस्यचित् नापराधो न चोपेक्षा ममास्ति त्रिदशेश्वर तस्माद् रुष्टो ऽसि किं नाथ रिपवो बलिनस् तु ते
नाथा, मी काहीही अपराध केलेला नाही, आणि कुणीच केला नाही. माझ्याकडून ना अपराध झाला ना दुर्लक्ष. तरीही, देवाधिदेव, तुम्ही रागावता का? तुमचे शत्रू खरेच बलवान आहेत.
ततो ध्यात्वा देवगुरुर् ज्ञात्वा तस्या विचेष्टितम् सत्यं शक्र त्व् इयं दुष्टा रिपूणां पक्षकारिणी
मग देवगुरूंनी ध्यान करून तिच्या कृत्यांचा विचार केला आणि म्हणाले, 'हे शक्र, हे खरे आहे, ही कुत्री दुष्ट आहे आणि शत्रूंच्या बाजूने आहे.'