भविष्यत्य् एवम् एवेति तं देवा ऋषयो ऽब्रुवन् गौतम्या उत्तरे पारे तीर्थानां मोक्षदायिनाम्
देव आणि ऋषी म्हणाले, 'असेच होईल.' गौतमीच्या उत्तरेकडील तीरावर, मुक्ती देणाऱ्या तीर्थांमध्ये—
देवर्षिसिद्धसेव्यानां सहस्राण्य् अथ सप्त वै तथैव दक्षिणे तीरे तीर्थान्य् एकादशैव तु
देव, ऋषी आणि सिद्धांनी पूजलेली सात हजार तीर्थे आहेत; तसेच दक्षिणेकडील तीरावर अकरा तीर्थे आहेत.
अब्जकं हृदयं प्रोक्तं गोदावर्या मुनीश्वरैः विश्रामस्थानम् ईशस्य विष्णोर् ब्रह्मण एव च
मुनिश्रेष्ठांनी सांगितले आहे की अब्जक हे गोदावरीचे हृदय आहे, आणि तेथेच ईश्वर, विष्णू आणि ब्रह्मा यांचे विश्रांतीस्थान आहे.
आपस्तम्बम् इति ख्यातं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् स्मरणाद् अप्य् अशेषाघसंघविध्वंसनक्षमम्
आपस्तंब नावाचे हे तीर्थ तीनही लोकांत प्रसिद्ध आहे. केवळ स्मरणानेही सर्व पापांचा नाश करण्याची त्याची क्षमता आहे.
आपस्तम्बो महाप्राज्ञो मुनिर् आसीन् महायशाः तस्य भार्याक्षसूत्रेति पतिधर्मपरायणा
आपस्तंब हा मोठा ज्ञानी आणि कीर्तीमान ऋषी होता. त्याची पत्नी अक्षसूत्रा, पतीच्या धर्मात निष्ठावान होती.
तस्य पुत्रो महाप्राज्ञः कर्किनामाथ तत्त्ववित् तस्याश्रमम् अनुप्राप्तो ह्य् अगस्त्यो मुनिसत्तमः
त्याला कर्की नावाचा, तत्त्वज्ञानी आणि बुद्धिमान असा मुलगा होता. त्याच्या आश्रमात अगस्ती ऋषी आले.
तम् अगस्त्यं पूजयित्वा आपस्तम्बो मुनीश्वरः शिष्यैर् अनुगतो धीमांस् तं प्रष्टुम् उपचक्रमे
आपस्तंब ऋषींनी अगस्तीचे पूजन केले आणि आपल्या शिष्यासह त्यांना विचारण्यासाठी पुढे गेले.
त्रयाणां को नु पूज्यः स्याद् देवानां मुनिसत्तम भुक्तिर् मुक्तिश् च कस्माद् वा स्याद् अनादिश् च को भवेत्
मुनिश्रेष्ठा, या तिघां देवांपैकी कोणाची पूजा करावी? भोग आणि मोक्ष कोणाकडून मिळतात? आणि कोण अनादी आहे?
अनन्तश् चापि को विप्र देवानाम् अपि दैवतम् यज्ञैः क इज्यते देवः को वेदेष्व् अनुगीयते एतं मे संशयं छेत्तुं वदागस्त्य महामुने
आणि कोण अनंत आहे, देवांचा देव कोण आहे? यज्ञांनी कोणत्या देवाची पूजा होते? वेदांत कोणत्या देवाचे गुणगान होते? हे अगस्ती महर्षी, माझ्या या शंकेचे निरसन करा.
धर्मार्थकाममोक्षाणां प्रमाणं शब्द उच्यते तत्रापि वैदिकः शब्दः प्रमाणं परमं मतः
धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांचे प्रमाण म्हणजे शब्द मानले जाते; त्यातही वैदिक शब्द हे सर्वोच्च प्रमाण आहे असे मानले जाते.
वेदेन गीयते यस् तु पुरुषः स परात् परः मृतो ऽपरः स विज्ञेयो ह्य् अमृतः पर उच्यते
वेदात ज्याचे गान होते तो पुरुष सर्वश्रेष्ठ आहे; जो मरण पावतो तो कनिष्ठ, आणि जो अमर आहे तो श्रेष्ठ समजावा.
यो ऽमूर्तः स परो ज्ञेयो ह्य् अपरो मूर्त उच्यते गुणाभिव्याप्तिभेदेन मूर्तो ऽसौ त्रिविधो भवेत्
जो निराकार आहे तो श्रेष्ठ समजावा; आणि जो साकार आहे तो कनिष्ठ. गुणांच्या भिन्नतेमुळे साकार हा तीन प्रकारचा असतो.
ब्रह्मा विष्णुः शिवश् चेति एक एव त्रिधोच्यते त्रयाणाम् अपि देवानां वेद्यम् एकं परं हि तत्
ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव—हे तिघेही प्रत्यक्षात एकच असून तीन रूपांनी प्रकटले आहेत; या तिघा देवांना जाणण्यासारखे एकच परब्रह्म आहे.
एकस्य बहुधा व्याप्तिर् गुणकर्मविभेदतः लोकानाम् उपकारार्थम् आकृतित्रितयं भवेत्
एकच सर्वत्र गुण आणि कर्मांच्या भिन्नतेमुळे अनेक रूपांनी व्यापतो; लोकांच्या कल्याणासाठी त्याची तीन रूपे आहेत.
यस् तत्त्वं वेत्ति परमं स च विद्वान् न चेतरः तत्र यो भेदम् आचष्टे लिङ्गभेदी स उच्यते
जो हे परमतत्त्व ओळखतो तोच ज्ञानी आहे, दुसरा नाही; आणि जो त्यात भेद सांगतो त्याला रूपभेद मानणारा म्हणतात.
प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति यश् चैषां व्याहरेद् भिदम् त्रयाणाम् अपि देवानां मूर्तिभेदः पृथक् पृथक्
जो या तिघांमध्ये भेद बोलतो त्याला कोणतेही प्रायश्चित्त नाही; या तिघा देवांच्या रूपांचे भेद पूर्णपणे वेगळे आहेत.
वेदाः प्रमाणं सर्वत्र साकारेषु पृथक् पृथक् निराकारं च यत् त्व् एकं तत् तेभ्यः परमं मतम्
सर्वत्र वेद हेच प्रमाण मानले जातात, त्यांच्या अनेक रूपांत. पण त्या सर्वांच्या पलीकडचं, जे एक निर्गुण तत्त्व आहे, तेच सर्वश्रेष्ठ मानलं जातं.
नानेन निर्णयः कश्चिन् मयात्र विदितो भवेत् तत्राप्य् अत्र रहस्यं यत् तद् विमृश्याशु कीर्त्यताम् निःसंशयं निर्विकल्पं भाजनं सर्वसंपदाम्
या सर्वाने मला अजून ठाम निर्णय मिळालेला नाही. तरीही इथे एक गूढ आहे — ते लवकर आणि स्पष्ट सांगावं, जे कोणतीही शंका न ठेवता, सर्व संपत्तीचं खऱ्या अर्थाने पात्र आहे.
एतद् आकर्ण्य भगवान् अगस्त्यो वाक्यम् अब्रवीत्
हे ऐकून भगवंत अगस्त्य यांनी असे शब्द उच्चारले:
यद्यप्य् एषां न भेदो ऽस्ति देवानां तु परस्परम् तथापि सर्वसिद्धिः स्याच् छिवाद् एव सुखात्मनः
या सर्व देवांमध्ये काहीही भेद नाही, तरीही सर्व सिद्धी, सुखस्वरूप असलेल्या शिवामधूनच मिळते.
प्रपञ्चस्य निमित्तं यत् तज् ज्योतिश् च परं शिवः तम् एव साधय हरं भक्त्या परमया मुने गौतम्यां सकलाघौघसंहर्ता दण्डके वने
जगाच्या उत्पत्तीचं कारण, तेच परम तेज म्हणजे शिव. हे ऋषी, त्या शिवाचीच अत्यंत भक्तीने उपासना कर. गौतमी नदीत, दंडकारण्यात, तो सर्व पापांचा नाश करणारा आहे.
एतच् छ्रुत्वा मुनेर् वाक्यं परां प्रीतिम् उपागतः भुक्तिदो मुक्तिदः पुंसां साकारो ऽथ निराकृतिः
मुनिच्या या वचनांनी तो अत्यंत आनंदित झाला — तोच लोकांना भोग आणि मोक्ष देणारा आहे, साकार असो वा निराकार.
सृष्ट्याकारस् ततः शक्तः पालनाकार एव च दाता च हन्ति सर्वं यो यस्माद् एतत् समाप्यते
तोच सृष्टीचं रूप धारण करू शकतो, पालनाचं रूपही घेतो; तोच दाता आहे आणि सर्वांचा संहार करणारा आहे — ज्याच्यामुळे हे सर्व पूर्ण होतं.
ब्रह्माकृतिः कर्तृरूपा वैष्णवी पालनी तथा रुद्राकृतिर् निहन्त्री सा सर्ववेदेषु पठ्यते
ब्रह्माचं रूप म्हणजे सृष्टीकर्ता, विष्णूचं रूप म्हणजे पालनकर्ता, आणि रुद्राचं रूप म्हणजे संहारकर्ता — असं सर्व वेदांत सांगितलं आहे.
आपस्तम्बस् तदा गङ्गां गत्वा स्नात्वा यतव्रतः तुष्टाव शंकरं देवं स्तोत्रेणानेन नारद
मग आपस्तंब गंगेला जाऊन, स्नान करून, व्रत पाळून, या स्तोत्राने शंकराची स्तुती करू लागला, हे नारद.
काष्ठेषु वह्निः कुसुमेषु गन्धो बीजेषु वृक्षादि दृषत्सु हेम भूतेषु सर्वेषु तथास्ति यो वै तं सोमनाथं शरणं व्रजामि
जसं लाकडात अग्नी, फुलांत सुगंध, बियांमध्ये तेल, आणि सर्व धातूंमध्ये सोनं असतं, तसाच तो सर्व जीवांत आहे. त्या सोमनाथाच्या मी शरण जातो.
यो लीलया विश्वम् इदं चकार धाता विधाता भुवनत्रयस्य यो विश्वरूपः सदसत्परो यः सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि
ज्याने या विश्वाची लीलेने निर्मिती केली, जो त्रैलोक्याचा पालनकर्ता आणि सर्जनहार आहे, जो विश्वरूप आणि सत्त्व-असत्त्वाच्या पलीकडचा आहे — त्या सोमेश्वराच्या मी शरण जातो.
यं स्मृत्य दारिद्र्यमहाभिशाप रोगादिभिर् न स्पृश्यते शरीरी यम् आश्रिताश् चेप्सितम् आप्नुवन्ति सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि
ज्याची आठवण घेतल्यावर दारिद्र्य, मोठे शाप, रोग यांचा स्पर्श होत नाही; ज्याच्या शरण गेलेल्यांना हवे ते फळ मिळतं — त्या सोमेश्वराच्या मी शरण जातो.
येन त्रयीधर्मम् अवेक्ष्य पूर्वं ब्रह्मादयस् तत्र समीहिताश् च एवं द्विधा येन कृतं शरीरं सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि
ज्याने त्रैविध्य धर्म लक्षात घेऊन, ब्रह्मा वगैरे देवांना सुरुवातीला स्थापन केलं, आणि ज्याने शरीर दोन प्रकारचं केलं — त्या सोमेश्वराच्या मी शरण जातो.
यस्मै नमो गच्छति मन्त्रपूतं हुतं हविर् या च कृता च पूजा दत्तं हविर् येन सुरा भजन्ते सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि
ज्याच्यासाठी मंत्रशुद्ध हवन, अर्पण, पूजा केली जाते; ज्यामुळे देवांना दिलेलं हविष्य मिळतं — त्या सोमेश्वराच्या मी शरण जातो.