त्वं च प्रियसखी नित्यं नान्यत् प्रियतरं मम तीर्थानां गौतमी गङ्गा देवानां हरिशंकरौ
आणि तू माझी नेहमीची प्रिय सखी आहेस; तुझ्यापेक्षा मला दुसरं कोणीही प्रिय नाही. तीर्थांमध्ये गौतमी गंगा श्रेष्ठ आहे; देवांमध्ये हरि आणि शंकर.
तस्माद् एभ्यः प्रसादेन सर्वं चेप्सितम् आप्तवान् मम प्रीतिकरं चेदं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
म्हणूनच, या सर्वांच्या कृपेने मला हवं असलेलं सर्व मिळालं आहे, आणि हे तीनही लोकांत प्रसिद्ध असलेलं तीर्थ माझ्या मनाला आनंद देतं.
तस्माद् एतद् धि याचिष्ये देवान् सर्वान् अनुक्रमात् अनुमन्यन्तु ऋषयो गङ्गा च हरिशंकरौ
म्हणून मी हे सर्व देवांना एकामागून एक मागणार आहे; ऋषी, गंगा आणि हरि-शंकर यांनीही संमती द्यावी.
इन्द्रेश्वरे चाब्जके च उभयोस् तीरयोः सुराः एकत्र शंकरो देवो ह्य् अपरत्र जनार्दनः
इंद्रेश्वर आणि अब्जक या दोन्ही तीर्थांवर देव आहेत; एकीकडे शंकर देव आहेत, आणि दुसरीकडे जनार्दन.
पावयन् दण्डकारण्यं साक्षाद् विष्णुस् त्रिविक्रमः अन्तरे यानि तीर्थानि सर्वपुण्यप्रदानि च
दंडकारण्य शुद्ध करणारा, स्वतः त्रिविक्रम असलेला विष्णू येथे आहे; आणि मधल्या सर्व तीर्थांनी सर्व पुण्य मिळतं.
अत्र तु स्नानमात्रेण सर्वे ते मुक्तिम् आप्नुयुः पापिष्ठाः पापतो मुक्तिम् आप्नुयुर् ये च धर्मिणः
इथे फक्त स्नान केल्यानेच सर्व पापी मुक्ती मिळवतात; पापी पापातून मुक्त होतात, आणि धर्मी लोकही मुक्ती मिळवतात.
तेषां तु परमा मुक्तिः पितृभिः पञ्चपञ्चभिः अत्र किंचिच् च ये दद्युर् अर्थिभ्यस् तिलमात्रकम्
त्यांना त्यांच्या पाच पिढ्यांसह सर्वोच्च मुक्ती मिळते; आणि जे इथे मागणाऱ्यांना अगदी थोडंसं तीळ देतात—
दातृभ्यो ह्य् अक्षयं तत् स्यात् कामदं मोक्षदं तथा धन्यं यशस्यम् आयुष्यम् आरोग्यं पुण्यवर्धनम्
त्यांना ते फळ कधीही संपत नाही, सर्व इच्छा पूर्ण होत असतात आणि मुक्तीही मिळते; ते धन्य, यशस्वी, दीर्घायुषी, निरोगी आणि पुण्यवृद्धी करणारे ठरतात.
आख्यानं विष्णुशंभ्वोश् च ज्ञात्वा स्नानाच् च मुक्तिदम् अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं ये शृण्वन्ति पठन्ति च
जो कुणी विष्णू आणि शंभू यांची कथा, आणि या तीर्थातील स्नानामुळे मिळणाऱ्या मुक्तीचे महत्त्व जाणतो, तसेच या तीर्थाचे माहात्म्य ऐकतो किंवा वाचतो—
पुण्यभाजो भवेयुस् ते तेभ्यो ऽत्रैव स्मृतिर् भवेत् शिवविष्ण्वोर् अशेषाघसंघविच्छेदकारिणी यां प्रार्थयन्ति मुनयो विजितेन्द्रियमानसाः
ते पुण्याचे अधिकारी होतात आणि इथेच त्यांना शिव आणि विष्णू यांच्या सर्व पापांचा नाश करणारी स्मृती मिळते, जी ऋषी, ज्यांनी इंद्रिये आणि मन जिंकले आहे, ती मिळवण्यासाठी नेहमीच इच्छितात.
भविष्यत्य् एवम् एवेति तं देवा ऋषयो ऽब्रुवन् गौतम्या उत्तरे पारे तीर्थानां मोक्षदायिनाम्
देव आणि ऋषी म्हणाले, 'असेच होईल.' गौतमीच्या उत्तरेकडील तीरावर, मुक्ती देणाऱ्या तीर्थांमध्ये—
देवर्षिसिद्धसेव्यानां सहस्राण्य् अथ सप्त वै तथैव दक्षिणे तीरे तीर्थान्य् एकादशैव तु
देव, ऋषी आणि सिद्धांनी पूजलेली सात हजार तीर्थे आहेत; तसेच दक्षिणेकडील तीरावर अकरा तीर्थे आहेत.
अब्जकं हृदयं प्रोक्तं गोदावर्या मुनीश्वरैः विश्रामस्थानम् ईशस्य विष्णोर् ब्रह्मण एव च
मुनिश्रेष्ठांनी सांगितले आहे की अब्जक हे गोदावरीचे हृदय आहे, आणि तेथेच ईश्वर, विष्णू आणि ब्रह्मा यांचे विश्रांतीस्थान आहे.
आपस्तम्बम् इति ख्यातं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् स्मरणाद् अप्य् अशेषाघसंघविध्वंसनक्षमम्
आपस्तंब नावाचे हे तीर्थ तीनही लोकांत प्रसिद्ध आहे. केवळ स्मरणानेही सर्व पापांचा नाश करण्याची त्याची क्षमता आहे.
आपस्तम्बो महाप्राज्ञो मुनिर् आसीन् महायशाः तस्य भार्याक्षसूत्रेति पतिधर्मपरायणा
आपस्तंब हा मोठा ज्ञानी आणि कीर्तीमान ऋषी होता. त्याची पत्नी अक्षसूत्रा, पतीच्या धर्मात निष्ठावान होती.
तस्य पुत्रो महाप्राज्ञः कर्किनामाथ तत्त्ववित् तस्याश्रमम् अनुप्राप्तो ह्य् अगस्त्यो मुनिसत्तमः
त्याला कर्की नावाचा, तत्त्वज्ञानी आणि बुद्धिमान असा मुलगा होता. त्याच्या आश्रमात अगस्ती ऋषी आले.
तम् अगस्त्यं पूजयित्वा आपस्तम्बो मुनीश्वरः शिष्यैर् अनुगतो धीमांस् तं प्रष्टुम् उपचक्रमे
आपस्तंब ऋषींनी अगस्तीचे पूजन केले आणि आपल्या शिष्यासह त्यांना विचारण्यासाठी पुढे गेले.
त्रयाणां को नु पूज्यः स्याद् देवानां मुनिसत्तम भुक्तिर् मुक्तिश् च कस्माद् वा स्याद् अनादिश् च को भवेत्
मुनिश्रेष्ठा, या तिघां देवांपैकी कोणाची पूजा करावी? भोग आणि मोक्ष कोणाकडून मिळतात? आणि कोण अनादी आहे?
अनन्तश् चापि को विप्र देवानाम् अपि दैवतम् यज्ञैः क इज्यते देवः को वेदेष्व् अनुगीयते एतं मे संशयं छेत्तुं वदागस्त्य महामुने
आणि कोण अनंत आहे, देवांचा देव कोण आहे? यज्ञांनी कोणत्या देवाची पूजा होते? वेदांत कोणत्या देवाचे गुणगान होते? हे अगस्ती महर्षी, माझ्या या शंकेचे निरसन करा.
धर्मार्थकाममोक्षाणां प्रमाणं शब्द उच्यते तत्रापि वैदिकः शब्दः प्रमाणं परमं मतः
धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांचे प्रमाण म्हणजे शब्द मानले जाते; त्यातही वैदिक शब्द हे सर्वोच्च प्रमाण आहे असे मानले जाते.
वेदेन गीयते यस् तु पुरुषः स परात् परः मृतो ऽपरः स विज्ञेयो ह्य् अमृतः पर उच्यते
वेदात ज्याचे गान होते तो पुरुष सर्वश्रेष्ठ आहे; जो मरण पावतो तो कनिष्ठ, आणि जो अमर आहे तो श्रेष्ठ समजावा.
यो ऽमूर्तः स परो ज्ञेयो ह्य् अपरो मूर्त उच्यते गुणाभिव्याप्तिभेदेन मूर्तो ऽसौ त्रिविधो भवेत्
जो निराकार आहे तो श्रेष्ठ समजावा; आणि जो साकार आहे तो कनिष्ठ. गुणांच्या भिन्नतेमुळे साकार हा तीन प्रकारचा असतो.
ब्रह्मा विष्णुः शिवश् चेति एक एव त्रिधोच्यते त्रयाणाम् अपि देवानां वेद्यम् एकं परं हि तत्
ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव—हे तिघेही प्रत्यक्षात एकच असून तीन रूपांनी प्रकटले आहेत; या तिघा देवांना जाणण्यासारखे एकच परब्रह्म आहे.
एकस्य बहुधा व्याप्तिर् गुणकर्मविभेदतः लोकानाम् उपकारार्थम् आकृतित्रितयं भवेत्
एकच सर्वत्र गुण आणि कर्मांच्या भिन्नतेमुळे अनेक रूपांनी व्यापतो; लोकांच्या कल्याणासाठी त्याची तीन रूपे आहेत.
यस् तत्त्वं वेत्ति परमं स च विद्वान् न चेतरः तत्र यो भेदम् आचष्टे लिङ्गभेदी स उच्यते
जो हे परमतत्त्व ओळखतो तोच ज्ञानी आहे, दुसरा नाही; आणि जो त्यात भेद सांगतो त्याला रूपभेद मानणारा म्हणतात.
प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति यश् चैषां व्याहरेद् भिदम् त्रयाणाम् अपि देवानां मूर्तिभेदः पृथक् पृथक्
जो या तिघांमध्ये भेद बोलतो त्याला कोणतेही प्रायश्चित्त नाही; या तिघा देवांच्या रूपांचे भेद पूर्णपणे वेगळे आहेत.
वेदाः प्रमाणं सर्वत्र साकारेषु पृथक् पृथक् निराकारं च यत् त्व् एकं तत् तेभ्यः परमं मतम्
सर्वत्र वेद हेच प्रमाण मानले जातात, त्यांच्या अनेक रूपांत. पण त्या सर्वांच्या पलीकडचं, जे एक निर्गुण तत्त्व आहे, तेच सर्वश्रेष्ठ मानलं जातं.
नानेन निर्णयः कश्चिन् मयात्र विदितो भवेत् तत्राप्य् अत्र रहस्यं यत् तद् विमृश्याशु कीर्त्यताम् निःसंशयं निर्विकल्पं भाजनं सर्वसंपदाम्
या सर्वाने मला अजून ठाम निर्णय मिळालेला नाही. तरीही इथे एक गूढ आहे — ते लवकर आणि स्पष्ट सांगावं, जे कोणतीही शंका न ठेवता, सर्व संपत्तीचं खऱ्या अर्थाने पात्र आहे.
एतद् आकर्ण्य भगवान् अगस्त्यो वाक्यम् अब्रवीत्
हे ऐकून भगवंत अगस्त्य यांनी असे शब्द उच्चारले:
यद्यप्य् एषां न भेदो ऽस्ति देवानां तु परस्परम् तथापि सर्वसिद्धिः स्याच् छिवाद् एव सुखात्मनः
या सर्व देवांमध्ये काहीही भेद नाही, तरीही सर्व सिद्धी, सुखस्वरूप असलेल्या शिवामधूनच मिळते.