इति जानन्न् अपि च तच् चकार तु विधेर् वशात् गर्तं प्रविश्य पानार्थम् आगतान् निशितैः शरैः
हे जाणून असूनही, नियतीच्या प्रभावाखाली त्याने असंच केलं. खड्ड्यात जाऊन, पाणी प्यायला आलेल्यांना त्याने तीक्ष्ण बाणांनी मारलं.
मृगान् हन्ति महाबाहुः शृणु कालविपर्ययम् गर्तं प्रविष्टे नृपतौ तस्मिन्न् एव नगोत्तमे
महाबाहू राजा प्राण्यांचा शिकार करत होता. आता काळाचा उलटफेर ऐक. राजा त्या खड्ड्यात असताना, त्या उत्तम नगरीत—
वृद्धो वैश्रवणो नाम न शृणोति न पश्यति तस्य भार्या तथाभूता ताव् अब्रूतां तदा सुतम्
वृद्ध वैश्रवण नावाचा एक मनुष्य होता, जो ऐकूही शकत नव्हता, पाहूही शकत नव्हता. त्याची पत्नीही तशीच होती. त्यांनी आपल्या मुलाला बोलावलं.
आवां तृषार्तौ रात्रिश् च कृष्णा चापि प्रवर्तते वृद्धानां जीवितं कृत्स्नं बालस् त्वम् असि पुत्रक
आपण दोघं तहानलेलो आहोत आणि रात्रही झाली आहे. वृद्धांचं संपूर्ण जीवन दुसऱ्यांवर अवलंबून असतं, पण तू अजून लहान आहेस, बाळा.
अन्धानां बधिराणां च वृद्धानां धिक् च जीवितम् जराजर्जरदेहानां धिग् धिक् पुत्रक जीवितम्
अंध, बहिरे आणि म्हातारे लोकांचं आयुष्य खरंच लाजिरवाणं आहे. वयोमानानं जीर्ण झालेल्या देहातलं आयुष्य, बाळा, खरंच निंदनीय आहे.
तावत् पुंभिर् जीवितव्यं यावल् लक्ष्मीर् दृढं वपुः यावद् आज्ञाप्रतिहता तीर्थादाव् अन्यथा मृतिः
माणसानं तेव्हढंच जगावं, जोपर्यंत त्याच्याकडे धन, बळकट शरीर आणि कुणी अडथळा न आणणारी सत्ता असते. नाहीतर, विशेषतः तीर्थस्थळी, मृत्यूच जास्त बरा.
इत्य् एतद् वचनं श्रुत्वा वृद्धयोर् गुरुवत्सलः पुत्रः प्रोवाच तद् दुःखं गिरा मधुरया हरन्
हे वृद्धांचं बोलणं ऐकून, गुरुवर प्रेम करणारा तो मुलगा गोड शब्दांनी त्यांचं दुःख हलकं करत बोलू लागला.
मयि जीवति किं नाम युवयोर् दुःखम् ईदृशम् न हरत्य् आत्मजः पित्रोर् यश् चरित्रैर् मनोरुजम्
मी जिवंत असताना, तुमच्यावर असं दुःख कसं येईल? आपल्या वागण्यानं आईवडिलांचं मनाचं दुःख दूर न करणारा मुलगा काहीच कामाचा नाही.
तेन किं तनुजेनेह कुलोद्वेगविधायिना
फक्त घरात चिंता वाढवणाऱ्या अशा मुलाचा उपयोग तरी काय?
इत्य् उक्त्वा पितरौ नत्वा ताव् आश्वास्य महामनाः तरुस्कन्धे समारोप्य वृद्धौ च पितरौ तदा
असं म्हणून, त्यानं आईवडिलांना वाकून नमस्कार केला, त्यांना धीर दिला आणि मग त्या वृद्ध आईवडिलांना झाडाच्या फांदीवर बसवलं.
हस्ते गृहीत्वा कलशं जगाम ऋषिपुत्रकः स ऋषिर् न तु राजानं जानाति नृपतिर् द्विजम्
हातात कलश घेऊन, ऋषीपुत्र निघून गेला. ऋषी राजाला ओळखत नव्हता, आणि राजा देखील त्या द्विजाला ओळखत नव्हता.
उभौ सरभसौ तत्र द्विजो वारि समाविशत् सत्वरं कलशे न्युब्जे वारि गृह्णन्तम् आशुगैः
दोघंही तिथे धावत गेले. ब्राह्मण पटकन पाण्यात उतरला आणि झटपट कलशात पाणी भरू लागला.
द्विजं राजा द्विपं मत्वा विव्याध निशितैः शरैः वनद्विपो ऽपि भूपानाम् अवध्यस् तद् विदन्न् अपि
राजानं त्या ब्राह्मणाला हत्ती समजून तीक्ष्ण बाणांनी मारलं. जरी वन्यातला हत्ती असला, तरी राजे अवध्य आहेत हे माहीत असल्यामुळे तोही हल्ला करत नाही.
विव्याध तं नृपः कुर्यान् न किं किं विधिवञ्चितः स विद्धो मर्मदेशे तु दुःखितो वाक्यम् अब्रवीत्
राजानं त्याच्यावर बाण मारला; जेव्हा नशीब फसवतं, तेव्हा माणूस काय करणार? तो ब्राह्मण जिथे जखमी झाला, तिथे वेदना होत तो बोलू लागला.
केनेदं दुःखदं कर्म कृतं सद्ब्राह्मणस्य मे मैत्रो ब्राह्मण इत्य् उक्तो नापराधो ऽस्ति कश्चन
हा दु:खदायक प्रकार माझ्यासारख्या सद्गृहस्थ ब्राह्मणावर कोणी केला? मी मैत्र नावाचा ब्राह्मण आहे, मी आधीच सांगितलंय; माझ्याकडून काहीही चूक झालेली नाही.
तद् एतद् वचनं श्रुत्वा मुनेर् आर्तस्य भूपतिः निश्चेष्टश् च निरुत्साहो शनैस् तं देशम् अभ्यगात्
त्या ऋषीनं वेदनेत म्हटलेलं हे ऐकून, राजा गप्प आणि खचला, आणि हळूहळू त्या जागेकडे गेला.
तं तु दृष्ट्वा द्विजवरं ज्वलन्तम् इव तेजसा असाव् अप्य् अभवत् तत्र सशल्य इव मूर्च्छितः
तेजस्वी ब्राह्मणाला पाहून, राजा देखील तिथे जणू काही शरांनी छिद्र झाल्यासारखा बेशुद्ध झाला.
आत्मानम् आत्मना कृत्वा स्थिरं राजाब्रवीद् इदम्
राजानं स्वतःला सावरून, पुढील शब्द बोलले.
को भवान् द्विजशार्दूल किमर्थम् इह चागतः वद पापकृते मह्यं वद मे निष्कृतिं पराम्
म्हणून, ब्राह्मणश्रेष्ठा, तुम्ही कोण आहात? इथे कशासाठी आलात? मी पाप केलंय, मला उत्तम प्रायश्चित्त सांगा.
ब्रह्महा वर्णिभिः किंतु श्वपचैर् अपि जातुचित् न स्प्रष्टव्यो महाबुद्धे द्रष्टव्यो न कदाचन
बुद्धिमान असला तरी ब्रह्महत्यारा, अगदी अस्पृश्यांनी देखील, कधीच स्पर्शू नये; त्याच्याकडे कधीच पाहू नये.
तद् राजवचनं श्रुत्वा मुनिपुत्रो ऽब्रवीद् वचः
राजाचं बोलणं ऐकून, त्या ऋषीपुत्रानं उत्तर दिलं.
उत्क्रमिष्यन्ति मे प्राणा अतो वक्ष्यामि किंचन स्वच्छन्दवृत्तिताज्ञाने विद्धि पाकं च कर्मणाम्
माझे प्राण आता जाणार आहेत, म्हणून मी काही सांगतो; माणसाच्या वागणुकीच्या स्वातंत्र्यामुळे आणि अज्ञानामुळे कर्माचं फळ मिळतं हे जाण.
आत्मार्थं तु न शोचामि वृद्धौ तु पितरौ मम तयोः शुश्रूषकः कः स्याद् अन्धयोर् एकपुत्रयोः
माझ्यासाठी मला काहीच दुःख नाही, पण माझे वयोवृद्ध आईवडील—दोघंही आंधळे, आणि त्यांना एकच मुलगा—त्यांची काळजी कोण घेईल?
विना मया महारण्ये कथं तौ जीवयिष्यतः ममाभाग्यम् अहो कीदृक् पितृशुश्रूषणे क्षतिः
माझ्याशिवाय या घनदाट जंगलात ते कसे जगतील? अहो, माझं दुर्दैवच! आईवडिलांची सेवा करण्याचं माझं कर्तव्य तुटलं.
जाता मे ऽद्य विना प्राणैर् हा विधे किं कृतं त्वया तथापि गच्छ तत्र त्वं गृहीतकलशस् त्वरन्
आज मी जणू काही मरण पावलो आहे—हे विधाते, तू हे काय केलंस? तरीही, तिथे लवकर जा आणि पाण्याचा कलश घेऊन जा.
ताभ्यां देह्य् उदपानं त्वं यथा तौ न मरिष्यतः
त्यांना पाणी दे, म्हणजे ते दोघंही मरू नयेत.
इत्य् एवं ब्रुवतस् तस्य गताः प्राणा महावने विसृज्य सशरं चापम् आदाय कलशं नृपः
असं म्हणता म्हणता त्याचा प्राण त्या घनदाट जंगलात निघून गेला; धनुष्यबाण तिथेच ठेवून राजकुमाराने कलश उचलला.
तत्रागात् स तु वेगेन यत्र वृद्धौ महावने वृद्धौ चापि तदा रात्रौ ताव् अन्योन्यं समूचतुः
तो वेगाने तिथे गेला जिथे त्याचे वयोवृद्ध आईवडील होते; आणि त्या रात्री दोघंही एकमेकांशी बोलू लागले.
उद्विग्नः कुपितो वा स्याद् अथवा भक्षितः कथम् न प्राप्तश् चावयोर् यष्टिः किं कुर्मः का गतिर् भवेत्
तो चिंतेत आहे का, रागावला आहे का, की एखाद्या जनावराने त्याला खाल्लंय? आपला मुलगा आपल्याकडे का आला नाही? आपण काय करावं, आता काय आशा उरली?
न कोपि तादृशः पुत्रो विद्यते सचराचरे यः पित्रोर् अन्यथा वाक्यं न करोत्य् अपि निन्दितः
संपूर्ण जगात असा एकही मुलगा नाही, जो आईवडिलांचं म्हणणं ऐकणार नाही—even जर त्यांना काही बोललं तरी.