भिन्नाक्षं तं रथं राजा न जानाति स संभ्रमात् राजान्तिके स्थिता सुभ्रूः कैकेय्याज्ञायि नारद
गोंधळात पडलेल्या राजाला रथाचा अक्ष तुटला आहे हे कळलंच नाही. सुंदर भुवया असलेली कैकेयी राजाजवळ उभी होती, हे नारद.
न ज्ञापितं तया राज्ञे स्वयम् आलोक्य सुव्रता भग्नम् अक्षं समालक्ष्य चक्रे हस्तं तदा स्वकम्
ती सद्गुणी स्त्री, अक्ष तुटलेला पाहून, राजाला काहीही न सांगता, स्वतःचं हात तिथे ठेवून धरून राहिली.
अक्षवन् मुनिशार्दूल तद् एतन् महद् अद्भुतम् रथेन रथिनां श्रेष्ठस् तया दत्तकरेण च
मुनीश्रेष्ठा, हे फार मोठं आणि अद्भुत कृत्य होतं. रथाचा अक्ष तिच्या हाताने धरलेला असतानाही, तो श्रेष्ठ रथी युद्धात जिंकला.
जितवान् दैत्यदनुजान् देवैः प्राप्य वरान् बहून् ततो देवैर् अनुज्ञातस् त्व् अयोध्यां पुनर् अभ्यगात्
दैत्य आणि दानवांचा पराभव करून, देवांकडून अनेक वर मिळवून, त्यांच्या परवानगीने तो आनंदाने अयोध्येला परत गेला.
स तु मध्ये महाराजो मार्गे वीक्ष्य तदा प्रियाम् कैकेय्याः कर्म तद् दृष्ट्वा विस्मयं परमं गतः
मागच्या वाटेवर, महाराजाने आपल्या प्रिय पत्नीला पाहिलं आणि कैकेयीचं कृत्य पाहून तो अत्यंत आश्चर्यचकित झाला.
ततस् तस्यै वरान् प्रादात् त्रींस् तु नारद सा अपि अनुमान्य नृपप्रोक्तं कैकेयी वाक्यम् अब्रवीत्
मग त्याने तिला तीन वर दिले, हे नारद. राजाची परवानगी घेऊन, कैकेयीने आपलं म्हणणं सांगितलं.
त्वयि तिष्ठन्तु राजेन्द्र त्वया दत्ता वरा अमी
राजेंद्र, हे वर मी मागेपर्यंत तुझ्याकडेच राहू देत.
विभूषणानि राजेन्द्रो दत्त्वा स प्रियया सह रथेन विजयी राजा ययौ स्वनगरं सुखी
राजाने आपल्या प्रियतमेच्या हातात दागिने दिले आणि तिच्यासह विजय मिळवून आनंदाने आपल्या नगरात परतला.
योषितां किम् अदेयं हि प्रियाणाम् उचितागमे स कदाचिद् दशरथो मृगयाशीलिभिर् वृतः
प्रिय स्त्रियांना योग्य वेळी काय द्यायचं नाही असं काहीच नसतं. एकदा दशरथ शिकाऱ्यांसह शिकार करायला गेला.
अटन्न् अरण्ये शर्वर्यां वारिबन्धम् अथाकरोत् सप्तव्यसनहीनेन भवितव्यं तु भूभुजा
तो रात्री जंगलात भटकत होता आणि तिथे पाण्याचा साठा केला. राजाने सात दुर्गुणांपासून मुक्त असावं लागतं.
इति जानन्न् अपि च तच् चकार तु विधेर् वशात् गर्तं प्रविश्य पानार्थम् आगतान् निशितैः शरैः
हे जाणून असूनही, नियतीच्या प्रभावाखाली त्याने असंच केलं. खड्ड्यात जाऊन, पाणी प्यायला आलेल्यांना त्याने तीक्ष्ण बाणांनी मारलं.
मृगान् हन्ति महाबाहुः शृणु कालविपर्ययम् गर्तं प्रविष्टे नृपतौ तस्मिन्न् एव नगोत्तमे
महाबाहू राजा प्राण्यांचा शिकार करत होता. आता काळाचा उलटफेर ऐक. राजा त्या खड्ड्यात असताना, त्या उत्तम नगरीत—
वृद्धो वैश्रवणो नाम न शृणोति न पश्यति तस्य भार्या तथाभूता ताव् अब्रूतां तदा सुतम्
वृद्ध वैश्रवण नावाचा एक मनुष्य होता, जो ऐकूही शकत नव्हता, पाहूही शकत नव्हता. त्याची पत्नीही तशीच होती. त्यांनी आपल्या मुलाला बोलावलं.
आवां तृषार्तौ रात्रिश् च कृष्णा चापि प्रवर्तते वृद्धानां जीवितं कृत्स्नं बालस् त्वम् असि पुत्रक
आपण दोघं तहानलेलो आहोत आणि रात्रही झाली आहे. वृद्धांचं संपूर्ण जीवन दुसऱ्यांवर अवलंबून असतं, पण तू अजून लहान आहेस, बाळा.
अन्धानां बधिराणां च वृद्धानां धिक् च जीवितम् जराजर्जरदेहानां धिग् धिक् पुत्रक जीवितम्
अंध, बहिरे आणि म्हातारे लोकांचं आयुष्य खरंच लाजिरवाणं आहे. वयोमानानं जीर्ण झालेल्या देहातलं आयुष्य, बाळा, खरंच निंदनीय आहे.
तावत् पुंभिर् जीवितव्यं यावल् लक्ष्मीर् दृढं वपुः यावद् आज्ञाप्रतिहता तीर्थादाव् अन्यथा मृतिः
माणसानं तेव्हढंच जगावं, जोपर्यंत त्याच्याकडे धन, बळकट शरीर आणि कुणी अडथळा न आणणारी सत्ता असते. नाहीतर, विशेषतः तीर्थस्थळी, मृत्यूच जास्त बरा.
इत्य् एतद् वचनं श्रुत्वा वृद्धयोर् गुरुवत्सलः पुत्रः प्रोवाच तद् दुःखं गिरा मधुरया हरन्
हे वृद्धांचं बोलणं ऐकून, गुरुवर प्रेम करणारा तो मुलगा गोड शब्दांनी त्यांचं दुःख हलकं करत बोलू लागला.
मयि जीवति किं नाम युवयोर् दुःखम् ईदृशम् न हरत्य् आत्मजः पित्रोर् यश् चरित्रैर् मनोरुजम्
मी जिवंत असताना, तुमच्यावर असं दुःख कसं येईल? आपल्या वागण्यानं आईवडिलांचं मनाचं दुःख दूर न करणारा मुलगा काहीच कामाचा नाही.
तेन किं तनुजेनेह कुलोद्वेगविधायिना
फक्त घरात चिंता वाढवणाऱ्या अशा मुलाचा उपयोग तरी काय?
इत्य् उक्त्वा पितरौ नत्वा ताव् आश्वास्य महामनाः तरुस्कन्धे समारोप्य वृद्धौ च पितरौ तदा
असं म्हणून, त्यानं आईवडिलांना वाकून नमस्कार केला, त्यांना धीर दिला आणि मग त्या वृद्ध आईवडिलांना झाडाच्या फांदीवर बसवलं.
हस्ते गृहीत्वा कलशं जगाम ऋषिपुत्रकः स ऋषिर् न तु राजानं जानाति नृपतिर् द्विजम्
हातात कलश घेऊन, ऋषीपुत्र निघून गेला. ऋषी राजाला ओळखत नव्हता, आणि राजा देखील त्या द्विजाला ओळखत नव्हता.
उभौ सरभसौ तत्र द्विजो वारि समाविशत् सत्वरं कलशे न्युब्जे वारि गृह्णन्तम् आशुगैः
दोघंही तिथे धावत गेले. ब्राह्मण पटकन पाण्यात उतरला आणि झटपट कलशात पाणी भरू लागला.
द्विजं राजा द्विपं मत्वा विव्याध निशितैः शरैः वनद्विपो ऽपि भूपानाम् अवध्यस् तद् विदन्न् अपि
राजानं त्या ब्राह्मणाला हत्ती समजून तीक्ष्ण बाणांनी मारलं. जरी वन्यातला हत्ती असला, तरी राजे अवध्य आहेत हे माहीत असल्यामुळे तोही हल्ला करत नाही.
विव्याध तं नृपः कुर्यान् न किं किं विधिवञ्चितः स विद्धो मर्मदेशे तु दुःखितो वाक्यम् अब्रवीत्
राजानं त्याच्यावर बाण मारला; जेव्हा नशीब फसवतं, तेव्हा माणूस काय करणार? तो ब्राह्मण जिथे जखमी झाला, तिथे वेदना होत तो बोलू लागला.
केनेदं दुःखदं कर्म कृतं सद्ब्राह्मणस्य मे मैत्रो ब्राह्मण इत्य् उक्तो नापराधो ऽस्ति कश्चन
हा दु:खदायक प्रकार माझ्यासारख्या सद्गृहस्थ ब्राह्मणावर कोणी केला? मी मैत्र नावाचा ब्राह्मण आहे, मी आधीच सांगितलंय; माझ्याकडून काहीही चूक झालेली नाही.
तद् एतद् वचनं श्रुत्वा मुनेर् आर्तस्य भूपतिः निश्चेष्टश् च निरुत्साहो शनैस् तं देशम् अभ्यगात्
त्या ऋषीनं वेदनेत म्हटलेलं हे ऐकून, राजा गप्प आणि खचला, आणि हळूहळू त्या जागेकडे गेला.
तं तु दृष्ट्वा द्विजवरं ज्वलन्तम् इव तेजसा असाव् अप्य् अभवत् तत्र सशल्य इव मूर्च्छितः
तेजस्वी ब्राह्मणाला पाहून, राजा देखील तिथे जणू काही शरांनी छिद्र झाल्यासारखा बेशुद्ध झाला.
आत्मानम् आत्मना कृत्वा स्थिरं राजाब्रवीद् इदम्
राजानं स्वतःला सावरून, पुढील शब्द बोलले.
को भवान् द्विजशार्दूल किमर्थम् इह चागतः वद पापकृते मह्यं वद मे निष्कृतिं पराम्
म्हणून, ब्राह्मणश्रेष्ठा, तुम्ही कोण आहात? इथे कशासाठी आलात? मी पाप केलंय, मला उत्तम प्रायश्चित्त सांगा.
ब्रह्महा वर्णिभिः किंतु श्वपचैर् अपि जातुचित् न स्प्रष्टव्यो महाबुद्धे द्रष्टव्यो न कदाचन
बुद्धिमान असला तरी ब्रह्महत्यारा, अगदी अस्पृश्यांनी देखील, कधीच स्पर्शू नये; त्याच्याकडे कधीच पाहू नये.