नलौ द्वाव् एव विख्यातौ पुराणे मुनिसत्तमाः वीरसेनात्मजश् चैव यश् चेक्ष्वाकुकुलोद्वहः
मुनिश्रेष्ठांनो, पुराणात दोन नल प्रसिद्ध आहेत—एक वीरसेनाचा मुलगा आणि दुसरा इक्ष्वाकुकुळाचा उज्वल वंशज.
इक्ष्वाकुवंशप्रभवाः प्राधान्येन प्रकीर्तिताः एते विवस्वतो वंशे राजानो भूरितेजसः
हे सर्व राजा, मुख्यत्वे इक्ष्वाकुवंशात जन्मलेले असून, विवस्वताच्या तेजस्वी वंशातले म्हणून ओळखले जातात.
पठन् सम्यग् इमां सृष्टिम् आदित्यस्य विवस्वतः श्राद्धदेवस्य देवस्य प्रजानां पुष्टिदस्य च प्रजावान् एति सायुज्यम् आदित्यस्य विवस्वतः
जो कोणी विवस्वत सूर्याच्या या सृष्टीचे योग्यरीत्या पठण करतो, तो श्राद्धदेव, देवता आणि प्रजांना पोषण करणाऱ्या विवस्वताशी एकरूप होतो आणि त्याला उत्तम संतती मिळते.
पिता सोमस्य भो विप्रा जज्ञे ऽत्रिर् भगवान् ऋषिः ब्रह्मणो मानसात् पूर्वं प्रजासर्गं विधित्सतः
विद्वानहो, सोमाचा पिता अत्रि ऋषी हे होते. ब्रह्मदेवाने जेव्हा प्रजांची सृष्टी करायचे ठरवले, तेव्हा त्यांच्या मनातून सर्वप्रथम अत्री प्रकट झाले.
अनुत्तरं नाम तपो येन तप्तं हि तत् पुरा त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानीति हि नः श्रुतम्
प्राचीन काळी त्याने अनुत्तर नावाचं श्रेष्ठ तप तीन हजार दिव्य वर्षं केलं, असं आपण ऐकलं आहे.
ऊर्ध्वम् आचक्रमे तस्य रेतः सोमत्वम् ईयिवत् नेत्राभ्यां वारि सुस्राव दशधा द्योतयन् दिशः
त्याचं वीर्य वर जाऊन सोम झालं; त्याच्या डोळ्यांतून पाणी दहा धारांनी वाहू लागलं आणि त्या धारांनी सगळ्या दिशा उजळून निघाल्या.
तं गर्भं विधिनादिष्टा दश देव्यो दधुस् ततः समेत्य धारयाम् आसुर् न च ताः समशक्नुवन्
विधीप्रमाणे दहा देव्या एकत्र येऊन तो गर्भ धरण्याचा प्रयत्न करू लागल्या, पण त्यांना तो धरता आला नाही.
यदा न धारणे शक्तास् तस्य गर्भस्य ता दिशः ततस् ताभिः स त्यक्तस् तु निपपात वसुंधराम्
त्या देव्यांना तो गर्भ धरता आला नाही, म्हणून त्यांनी तो सोडून दिला आणि तो सगळ्या दिशांना पृथ्वीवर पडला.
पतितं सोमम् आलोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः रथम् आरोपयाम् आस लोकानां हितकाम्यया
सोम पृथ्वीवर पडलेला पाहून ब्रह्मा, लोकांचा पितामह, सर्वांच्या कल्याणासाठी त्याला रथावर ठेवला.
तस्मिन् निपतिते देवाः पुत्रे ऽत्रेः परमात्मनि तुष्टुवुर् ब्रह्मणः पुत्रास् तथान्ये मुनिसत्तमाः
तो पडल्यावर देव, ब्रह्माचे पुत्र आणि इतर श्रेष्ठ ऋषी यांनी अत्रींच्या सुपुत्राचं, परमात्म्याचं, स्तुती केली.
तस्य संस्तूयमानस्य तेजः सोमस्य भास्वतः आप्यायनाय लोकानां भावयाम् आस सर्वतः
त्याची स्तुती होत असताना, तेजस्वी सोमाचं तेज सर्व दिशांनी जगाला पोसण्यासाठी पसरलं.
स तेन रथमुख्येन सागरान्तां वसुंधराम् त्रिःसप्तकृत्वो ऽतियशाश् चकाराभिप्रदक्षिणाम्
त्या श्रेष्ठ रथावर बसून त्याने समुद्राने वेढलेल्या पृथ्वीची एकूण एकवीस वेळा प्रदक्षिणा केली.
तस्य यच् चरितं तेजः पृथिवीम् अन्वपद्यत ओषध्यस् ताः समुद्भूता याभिः संधार्यते जगत्
त्याचं तेज पृथ्वीमध्ये शिरलं आणि त्यातून औषधी उत्पन्न झाल्या, ज्या जगाला आधार देतात.
स लब्धतेजा भगवान् संस्तवैश् च स्वकर्मभिः तपस् तेपे महाभागः पद्मानां दर्शनाय सः
पुन्हा तेज मिळवून, आपल्या स्तुतींनी आणि कर्मांनी त्या भगवंताने कमळांचं दर्शन मिळावं म्हणून मोठं तप केलं.
ततस् तस्मै ददौ राज्यं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः बीजौषधीनां विप्राणाम् अपां च मुनिसत्तमाः
मग ब्रह्मा, ब्रह्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठ, त्याला बियांचं, औषधींचं, ब्राह्मणांचं आणि पाण्याचं राज्य दिलं, हे श्रेष्ठ ऋषीहो.
स तत् प्राप्य महाराज्यं सोमः सौम्यवतां वरः समाजह्रे राजसूयं सहस्रशतदक्षिणम्
ते महान राज्य मिळवून, सोम, सौम्यांमध्ये श्रेष्ठ, त्याने हजारो दक्षिणा देऊन राजसूय यज्ञ केला.
दक्षिणाम् अददात् सोमस् त्रींल् लोकान् इति नः श्रुतम् तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यश् च भो द्विजाः
सोमाने तीनही लोकांची दक्षिणा म्हणून ब्रह्मर्षी आणि यज्ञातील प्रमुखांना दिली, असं आपण ऐकलं आहे, हे द्विजांनो.
हिरण्यगर्भो ब्रह्मात्रिर् भृगुश् च ऋत्विजो ऽभवत् सदस्यो ऽभूद् धरिस् तत्र मुनिभिर् बहुभिर् वृतः
हिरण्यगर्भ, ब्रह्मा आणि भृगु हे ऋत्विज झाले; हरि तिथे सभासद होता आणि त्याच्याभोवती अनेक ऋषी होते.
तं सिनीश् च कुहूश् चैव द्युतिः पुष्टिः प्रभा वसुः कीर्तिर् धृतिश् च लक्ष्मीश् च नव देव्यः सिषेविरे
सिनी, कुहू, द्युती, पुष्टी, प्रभा, वसु, कीर्ती, धृती आणि लक्ष्मी या नऊ देव्या त्याची सेवा करत होत्या.
प्राप्यावभृथम् अप्य् अग्र्यं सर्वदेवर्षिपूजितः विरराजाधिराजेन्द्रो दशधा भासयन् दिशः
सर्व देव आणि ऋषी यांनी पूजलेला सोम, श्रेष्ठ अवभृथ स्नान करून, दहा दिशांना तेजाने उजळून राजाधिराज म्हणून शोभला.
तस्य तत् प्राप्य दुष्प्राप्यम् ऐश्वर्यम् ऋषिसत्कृतम् विबभ्राम मतिस् ताताविनयाद् अनयाहृता
ते दुर्मिळ आणि ऋषींकडून सन्मानित ऐश्वर्य मिळाल्यावर, त्याच्या मनात गर्व आणि अहंकार आला.
बृहस्पतेः स वै भार्याम् ऐश्वर्यमदमोहितः जहार तरसा सोमो विमत्याङ्गिरसः सुतम्
ऐश्वर्याच्या गर्वाने मोहित झालेल्या सोमाने, अज्ञानाने अंगिरसपुत्र बृहस्पतीची पत्नी जबरदस्तीने पळवली.
स याच्यमानो देवैश् च तथा देवर्षिभिर् मुहुः नैव व्यसर्जयत् तारां तस्माय् अङ्गिरसे तदा
त्या वेळी देव आणि ऋषी यांनी वारंवार विनंती केली, तरी त्याने तारेला अङ्गिरसाला दिले नाही.
उशना तस्य जग्राह पार्ष्णिम् अङ्गिरसस् तदा रुद्रश् च पार्ष्णिं जग्राह गृहीत्वाजगवं धनुः
तेव्हा उशना यांनी अङ्गिरसाचा टाचा पकडला आणि रुद्रानेही आपले मेषशृंग धनुष्य घेऊन त्याचा टाचा धरला.
तेन ब्रह्मशिरो नाम परमास्त्रं महात्मना उद्दिश्य देवान् उत्सृष्टं येनैषां नाशितं यशः
त्या महात्म्याने ब्रह्मशिर नावाचे श्रेष्ठ अस्त्र देवांवर सोडले, ज्यामुळे त्यांचा यश नष्ट झाले.
तत्र तद् युद्धम् अभवत् प्रख्यातं तारकामयम् देवानां दानवानां च लोकक्षयकरं महत्
तेव्हा तारेसाठी देव आणि दानव यांच्यात मोठे, जगाचा नाश करणारे आणि प्रसिद्ध असे युद्ध झाले.
तत्र शिष्टास् तु ये देवास् तुषिताश् चैव ये द्विजाः ब्रह्माणं शरणं जग्मुर् आदिदेवं सनातनम्
तेथे उरलेले देव, तुषित देव आणि द्विजांनी आदिदेव, सनातन ब्रह्मा यांची शरण घेतली.
तदा निवार्योशनसं तं वै रुद्रं च शंकरम् ददाव् अङ्गिरसे तारां स्वयम् एव पितामहः
तेव्हा पितामहाने उशना आणि शंकर रुद्र यांना थांबवून स्वतःच तारेला अङ्गिरसाला दिले.
ताम् अन्तःप्रसवां दृष्ट्वा क्रुद्धः प्राह बृहस्पतिः मदीयायां न ते योनौ गर्भो धार्यः कथंचन
ती गर्भवती आहे हे पाहून बृहस्पती रागावून म्हणाला, 'माझ्या पत्नीच्या गर्भात तुझे बी कधीही राहू नये.'
इषीकास्तम्बम् आसाद्य गर्भं सा चोत्ससर्ज ह जातमात्रः स भगवान् देवानाम् आक्षिपद् वपुः
तिने एका गवताच्या काडीपाशी जाऊन गर्भ टाकला; आणि तो पुत्र जन्मताच तेजाने देवांसारखा चमकू लागला.