एवं विमृशतस् तस्य स्वाश्रमे चातिशोभने द्रष्टुं मुनिवरः प्रायाद् भरद्वाजं यतव्रतम्
अशा विचारात असताना, आपल्या सुंदर आश्रमात भरद्वाज याला भेटायला एक महान ऋषी आला.
द्व्यष्टवर्षः शुभवपुः शान्तो दान्तो गुणाकरः नाम्ना कठ इति ख्यातो भरद्वाजं ननाम सः
तो सोळा वर्षांचा, सुंदर, शांत, संयमी, गुणांनी परिपूर्ण आणि 'कठ' नावाने प्रसिद्ध होता; त्याने भरद्वाजाला वंदन केले.
विधिवत् पूज्य तं विप्रं भरद्वाजः कठं तदा तस्यागमनकार्यं च पप्रच्छ पुरतः स्थितः
भरद्वाजाने त्या ब्राह्मण कटहाचे योग्यरित्या स्वागत केले आणि समोर उभा असलेल्या कटहाला त्याच्या येण्याचे कारण विचारले.
कठो ऽप्य् आह भरद्वाजं विद्यार्थ्य् अहम् उपागतः तथा च दर्शनाकाङ्क्षी यद् युक्तं तद् विधीयताम्
कटह म्हणाला, "मी विद्या शिकण्यासाठी आलो आहे, तुमचे दर्शन घ्यायचे आहे; जे योग्य असेल ते करा."
भरद्वाजः कठं प्राह अधीष्व यद् अभीप्सितम् पुराणं स्मृतयो वेदा धर्मस्थानान्य् अनेकशः
भरद्वाज म्हणाले, "तुला जे हवे आहे ते शिक, पुराणे, स्मृती, वेद आणि अनेक धर्माचे ग्रंथ."
सर्वं वेद्मि महाप्राज्ञ रुचिरं वद मा चिरम् कुलीनो धर्मनिरतो गुरुशुश्रूषणे रतः अभिमानी श्रुतधरः शिष्यः पुण्यैर् अवाप्यते
"मला सर्व काही माहीत आहे, हे महाज्ञानी, तू लवकर सांग. कुलीन, धर्मनिष्ठ, गुरूची सेवा करणारा, नम्र आणि शहाणा शिष्य पुण्यामुळे मिळतो."
अध्यापयस्व भो ब्रह्मञ् शिष्यं मां वीतकल्मषम् शुश्रूषणरतं भक्तं कुलीनं सत्यवादिनम्
"हे ब्राह्मण, मी तुझा पवित्र, गुरूची सेवा करणारा, भक्त, कुलीन आणि सत्य बोलणारा शिष्य आहे, मला विद्या शिकवा."
तथेत्य् उक्त्वा भरद्वाजः प्रादाद् विद्याम् अशेषतः प्राप्तविद्यः कठः प्रीतो भरद्वाजम् अथाब्रवीत्
"तसेच होईल" असे म्हणून भरद्वाजाने त्याला सर्व विद्या दिल्या; विद्या मिळाल्यावर आनंदी झालेला कटह भरद्वाजाला म्हणाला.
इच्छेयं दक्षिणां दातुं गुरो तव मनःप्रियाम् वदस्व दुर्लभं वापि गुरो तुभ्यं नमो ऽस्तु ते
"गुरूजी, मी तुम्हाला जे आवडेल अशी दक्षिणा द्यायची इच्छा आहे; जरी ती मिळवायला कठीण असली तरी सांगा. गुरूजी, मी तुम्हाला वंदन करतो."
विद्यां प्राप्यापि ये मोहात् स्वगुरोः पारितोषिकम् न प्रयच्छन्ति निरयं ते यान्त्य् आचन्द्रतारकम्
"विद्या मिळवूनही जे मूढपणाने आपल्या गुरूला समाधान देत नाहीत, ते चंद्र-ताऱ्यांपर्यंत नरकात जातात."
गृहाण कन्यां विधिवद् भार्यां कुरु मम स्वसाम् अस्यां प्रीत्या वर्तितव्यं याचेयं दक्षिणाम् इमाम्
"माझ्या बहिणीला योग्य पद्धतीने पत्नी म्हणून स्वीकारा आणि तिच्याशी प्रेमाने वागा—हीच मी दक्षिणा मागतो."
भ्रातृवत् पुत्रवच् चापि शिष्यः स्यात् तु गुरोः सदा गुरुश् च पितृवच् च स्यात् संबन्धो ऽत्र कथं भवेत्
"शिष्याने नेहमी गुरूला भाऊ किंवा पुत्रासारखा मानावे, आणि गुरूने वडिलांसारखा; मग हे नाते कसे होईल?"
मद्वाक्यं कुरु सत्यं त्वं ममाज्ञा तव दक्षिणा सर्वं स्मृत्वा कठाद्य त्वं रेवतीं भर तन्मनाः
"माझे वचन पाळ, तेच सत्य आहे; माझी आज्ञा हीच तुझी दक्षिणा. सर्व आठव, कटहा, आणि रेवतीला मन लावून स्वीकार."
तथेत्य् उक्त्वा गुरोर् वाक्यात् कठो जग्राह पाणिना रेवतीं विधिवद् दत्तां तां समीक्ष्य कठस् त्व् अथ
"तसेच होईल" असे म्हणून गुरूच्या आज्ञेने कटहाने रेवतीचा हात योग्य पद्धतीने धरला; मग कटहाने तिच्याकडे पाहिले.
तत्रैव पूजयाम् आस देवेशं शंकरं तदा रेवत्या रूपसंपत्त्यै शिवप्रीत्यै च रेवती
तेथेच कटहाने रेवतीसोबत देवाधिदेव शंकराची पूजा केली, तिच्या सौंदर्यासाठी आणि शिवाची कृपा मिळवण्यासाठी.
सुरूपा चारुसर्वाङ्गी न रूपेणोपमीयते अभिषेकोदकं तत्र रेवत्या यद् विनिःसृतम्
ती सुंदर, सर्वांगाने आकर्षक होती, तिच्या रूपाची तुलना कशाशीच होऊ शकत नव्हती; रेवतीच्या अभिषेकाचे पाणी तेथे वाहिले.
साभवत् तत्र गङ्गायां तस्मात् तन्नामतो नदी रेवतीति समाख्याता रूपसौभाग्यदायिनी
ते पाणी गंगेत जाऊन रेवती नावाची नदी झाली, जी सौंदर्य आणि सौभाग्य देणारी म्हणून प्रसिद्ध झाली.
पुनर् दर्भैश् च विविधैर् अभिषेकं चकार सः पुण्यरूपत्वसंसिद्ध्यै विदर्भा तद् अभून् नदी
पुन्हा विविध प्रकारच्या कुशांनी अभिषेक केला, शुभ रूप मिळावे म्हणून; त्यामुळे ती नदी विदर्भा म्हणून ओळखली जाऊ लागली.
श्रद्धया संगमे स्नात्वा रेवतीगङ्गयोर् नरः सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते
जो श्रद्धेने रेवती आणि गंगेच्या संगमात स्नान करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि विष्णुलोकात सन्मान मिळवतो.
तथा विदर्भागौतम्योः संगमे श्रद्धया मुने स्नानं करोत्य् असौ याति भुक्तिं मुक्तिं च तत्क्षणात्
तसेच, जो श्रद्धेने विदर्भा आणि गौतमीच्या संगमात स्नान करतो, तो त्या क्षणीच सुख आणि मोक्ष प्राप्त करतो, हे मुनी.
उभयोस् तीरयोस् तत्र तीर्थानां शतम् उत्तमम् सर्वपापक्षयकरं सर्वसिद्धिप्रदायकम्
त्या दोन्ही काठांवर शंभर उत्तम तीर्थस्थळं आहेत, जी सर्व पापं नाहीशी करतात आणि सर्व सिद्धी मिळवून देतात.
पूर्णतीर्थम् इति ख्यातं गङ्गाया उत्तरे तटे तत्र स्नात्वा नरो ऽज्ञानात् तथापि शुभम् आप्नुयात्
गंगाच्या उत्तरेकडील काठावर हे पूर्णतीर्थ म्हणून प्रसिद्ध आहे. तिथे एखाद्या माणसाने अन知らानेही स्नान केलं, तरी त्याला शुभत्व लाभतं.
पूर्णतीर्थस्य माहात्म्यं वर्ण्यते केन जन्तुना स्वयं संस्थीयते यत्र चक्रिणा च पिनाकिना
पूर्णतीर्थाचं महत्त्व कोणत्या जिवाला सांगता येईल? जिथे चक्रधारी आणि त्रिशूलधारीही स्वतः स्थिरावले आहेत.
पुरा धन्वन्तरिर् नाम कल्पादाव् आयुषः सुतः इष्ट्वा बहुविधैर् यज्ञैर् अश्वमेधपुरःसरैः
पूर्वी कल्पाच्या सुरुवातीला धन्वंतरी नावाचा, आयुषाचा मुलगा, अनेक यज्ञ केले, त्यात अश्वमेध प्रमुख होता.
दत्त्वा दानान्य् अनेकानि भुक्त्वा भोगांश् च पुष्कलान् विज्ञाय भोगवैषम्यं परं वैराग्यम् आश्रितः
त्याने अनेक दानं दिली, भरपूर सुख उपभोगली, पण सुखांमध्ये असलेली विषमता ओळखून त्याने श्रेष्ठ वैराग्य स्वीकारलं.
गिरिशृङ्गे ऽम्बुधेः पारे तथा गङ्गानदीतटे शिवविष्ण्वोर् गृहे वापि विशेषात् पुण्यसंगमे
समुद्राच्या पलीकडील डोंगरशिखरावर, गंगाकाठी, शिव किंवा विष्णू यांच्या घरी, किंवा विशेषतः पवित्र संगमावर—
तप्तं हुतं च जप्तं च सर्वम् अक्षयतां व्रजेत् धन्वन्तरिर् इति ज्ञात्वा तत्र तेपे तपो महत्
तिथे केलेली सर्व तपश्चर्या, होम, जप हे सर्व अक्षय होतात. हे जाणून धन्वंतरीने तिथे मोठं तप केलं.
ज्ञानवैराग्यसंपन्नो भीमेशचरणाश्रयः तपश् चकार विपुलं गङ्गासागरसंगमे
ज्ञान आणि वैराग्याने युक्त, भीमेशाच्या चरणांवर आश्रय घेत, त्याने गंगा-सागर संगमावर कठोर तपश्चर्या केली.
पुरा च निकृतो राज्ञा रणं हित्वा महासुरः सहस्रम् एकं वर्षाणां समुद्रं प्राविशद् भयात्
पूर्वी एका राजाने युद्धात हरवलेला एक महान असुर भीतीपोटी हजार वर्षे समुद्रात लपून बसला.
धन्वन्तरौ वनं प्राप्ते राज्यं प्राप्ते तु तत्सुते विरागं च गते राज्ञि ततः प्रायाद् अथार्णवात्
धन्वंतरी वनात गेला तेव्हा त्याच्या मुलाने राज्य मिळवलं; जेव्हा राजा विरक्त झाला, तेव्हा तो समुद्रातून बाहेर पडला.