मुनयो जातसंहर्षाः सर्व एव तपस्विनः ततः प्रसन्ना ह्य् अभवन्न् ऋषयो ऽगस्त्यपूर्वकाः
सर्व तपस्वी ऋषी अगस्ती यांच्या पुढाकाराने आनंदित झाले आणि प्रसन्न झाले.
वरान् ददुर् यथाकामं सौरये मन्दगामिने स प्रीतो ब्राह्मणान् आह शनिः सूर्यसुतो बली
त्यांनी आपल्या इच्छेनुसार वर दिले. मग आनंदी होऊन बलवान शनी सूर्यपुत्र ब्राह्मणांना म्हणाला—
मद्द्वारे नियता ये च कुर्वन्त्य् अश्वत्थलम्भनम् तेषां सर्वाणि कार्याणि स्युः पीडा मद्भवा न च
जे लोक माझ्या द्वारे नेहमी अश्वत्थाच्या झाडाला वस्तू बांधतात, त्यांच्या सर्व कामांत यश येईल आणि माझ्यामुळे त्यांना कोणतीही पीडा होणार नाही.
तीर्थे चाश्वत्थसंज्ञे वै स्नानं कुर्वन्ति ये नराः तेषां सर्वाणि कार्याणि भवेयुर् अपरो वरः
जे पुरुष अश्वत्थ नावाच्या तीर्थावर स्नान करतात, त्यांच्या सर्व कामांत यश येईल; हा आणखी एक वर आहे.
मन्दवारे तु ये ऽश्वत्थं प्रातर् उत्थाय मानवाः आलभन्ते च तेषां वै ग्रहपीडा व्यपोहतु
जे लोक मंदवार येथे सकाळी उठून अश्वत्थाच्या झाडाला स्पर्श करतात, त्यांच्यावर ग्रहांची पीडा दूर होईल.
ततः प्रभृति तत् तीर्थम् अश्वत्थं पिप्पलं विदुः तीर्थं शनैश्चरं तत्र तत्रागस्त्यं च सात्त्रिकम्
त्या वेळेपासून ते तीर्थ अश्वत्थ आणि पिप्पळ म्हणून ओळखले जाते. तिथे शनैश्चराचं तीर्थ आहे, तसेच अगस्ती आणि सात्रिकही आहेत.
याज्ञिकं चापि तत् तीर्थं सामगं तीर्थम् एव च इत्याद्यष्टोत्तराण्य् आसन् सहस्राण्य् अथ षोडश तेषु स्नानं च दानं च सत्त्रयागफलप्रदम्
ते तीर्थ याज्ञिक आणि सामग असंही ओळखलं जातं. अशा एकूण एक हजार सोळा तीर्थं होती. तिथे स्नान आणि दान केल्याने सत्रयागासारखं फळ मिळतं.
सोमतीर्थम् इति ख्यातं तद् अप्य् उक्तं महात्मभिः तत्र स्नानेन दानेन सोमपानफलं लभेत्
ते तीर्थ सोमतीर्थ म्हणून प्रसिद्ध आहे, असं महात्म्यांनी सांगितलं आहे. तिथे स्नान आणि दान केल्याने सोमपानाचं फळ मिळतं.
जगतां मातरः पूर्वम् ओषध्यो जीवसंमताः ममापि मातरो देव्यः पूर्वासां पूर्ववत्तराः
पूर्वी जगाच्या माता म्हणजे औषधी मानल्या जात. माझ्याही माता, त्या देव्या, त्या पूर्वीच्याही आधीच्या आहेत.
आसु प्रतिष्ठितो धर्मः स्वाध्यायो यज्ञकर्म च आभिर् एव धृतं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्
त्यांच्यातच धर्म, स्वाध्याय आणि यज्ञकर्म स्थिर आहेत. या औषधींमुळेच सर्व त्रैलोक्य, चराचर जग टिकून आहे.
अशेषरोगोपशमो भवत्य् आभिर् असंशयम् अन्नम् एताभिर् एव स्याद् अशेषप्राणरक्षणम् अत्रौषध्यो जगद्वन्द्या माम् ऊचुर् अनहंकृताः
या औषधींमुळे सगळ्या रोगांचं निवारण नक्की होतं; अन्नही यांच्यामुळे मिळतं आणि सर्व प्राण्यांचं रक्षण होतं. जगात वंदनीय असलेल्या या औषधी अहंकार न ठेवता मला म्हणाल्या—
अस्माकं त्वं पतिं देहि राजानं सुरसत्तम
देवतांमध्ये श्रेष्ठ, आम्हाला पती द्या, राजा द्या.
तच् छ्रुत्वा वचनं तासां मयोक्ता ओषधीर् इदम् पतिं प्राप्स्यथ सर्वाश् च राजानं प्रीतिवर्धनम्
त्यांचं बोलणं ऐकून मी औषधींना सांगितलं, 'तुम्हा सर्वांना पती मिळेल, आनंद वाढवणारा राजा मिळेल.'
राजानम् इति तच् छ्रुत्वा ता माम् ऊचुः पुनर् मुने गन्तव्यं क्व पुनश् चोक्ता गौतमीं यान्तु मातरः
'राजा' असं ऐकून त्या पुन्हा मला म्हणाल्या, 'मुनिवरा, मग आम्ही कुठे जावं?' तेव्हा मी त्यांना सांगितलं, 'मातांनी गौतमीकडे जावं.'
तुष्टायाम् अथ तस्यां वो राजा स्याल् लोकपूजितः ताश् च गत्वा मुनिश्रेष्ठ तुष्टुवुर् गौतमीं नदीम्
जेव्हा ती (गौतमी) प्रसन्न होईल, तेव्हा तुमचा राजा सर्वांच्या पूजेचा होईल. मग त्या औषधींनी, हे श्रेष्ठ मुनी, गौतमी नदीचं स्तवन केलं.
किं वाकरिष्यन् भववर्तिनो जना नानाघसंघाभिभवाच् च दुःखिताः न चागमिष्यद् भवती भुवं चेत् पुण्योदके गौतमि शंभुकान्ते
या जगात राहणारे लोक, विविध पापांनी आणि दुःखांनी त्रस्त, काय करतील? गौतमी, जर तू शंभूच्या काठी आपल्या पवित्र जलासह पृथ्वीवर आली नाहीस, तर त्यांचं काय होईल?
को वेत्ति भाग्यं नरदेहभाजां महीगतानां सरिताम् अधीशे एषां महापातकसंघहन्त्री त्वम् अम्ब गङ्गे सुलभा सदैव
मानवी शरीर मिळालेल्यांचं किंवा पृथ्वीवरच्या नद्यांचं भाग्य कोणाला ठाऊक आहे? हे जलांची अधीश्वरी, गंगे माता, तू मोठ्या पापांचा नाश करणारी आणि नेहमी सहज मिळणारी आहेस.
न ते विभूतिं ननु वेत्ति को ऽपि त्रैलोक्यवन्द्ये जगदम्ब गङ्गे गौरीसमालिङ्गितविग्रहो ऽपि धत्ते स्मरारिः शिरसापि यत् त्वाम्
त्रैलोक्याला वंदनीय असलेल्या, जगाची माता गंगे, तुझं ऐश्वर्य कोण जाणू शकतो? गौरीच्या आलिंगनात असणारा स्मराचा शत्रू देखील तुला आपल्या शिरावर धारण करतो.
नमो ऽस्तु ते मातर् अभीष्टदायिनि नमो ऽस्तु ते ब्रह्ममये ऽघनाशिनि नमो ऽस्तु ते विष्णुपदाब्जनिःसृते नमो ऽस्तु ते शंभुजटाविनिःसृते
माते, इच्छा पूर्ण करणारी, तुला नमस्कार असो. ब्रह्मस्वरूप, पापांचा नाश करणारी, तुला नमस्कार असो. विष्णूच्या कमळपदातून प्रकटलेली, तुला नमस्कार असो. शंभूच्या जटेतून प्रकटलेली, तुला नमस्कार असो.
इत्य् एवं स्तुवताम् ईशा किं ददामीत्य् अवोचत
अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर देवी म्हणाली, 'काय देऊ?'
पतिं देहि जगन्माता राजानम् अतितेजसम्
'जगाची माता, आम्हाला तेजस्वी राजा असा पती दे.'
तदोवाच नदी गङ्गा ओषधीस् ता इदं वचः
मग गंगा नदीने त्या औषधींना असे सांगितले—
अहं चामृतरूपास्मि ओषध्यो मातरो ऽमृताः तादृशं चामृतात्मानं पतिं सोमं ददामि वः
'मी अमृतस्वरूप आहे आणि तुम्ही औषधी माता अमर आहात. मी तुम्हाला अमृतात्मा असा सोम पती म्हणून देईन.'
देवाश् च ऋषयो वाक्यं मेनिरे सोम एव च ओषध्यश् चापि तद् वाक्यं ततो जग्मुः स्वम् आलयम्
देव, ऋषी, सोम आणि त्या औषधींनी हे वचन मान्य केले आणि सर्वजण आपल्या आपल्या घरी परतले.
यत्र चापुर् महौषध्यो राजानम् अमृतात्मकम् सोमं समस्तसंतापपापसंघनिवारकम्
तेथे त्या महान औषधींना अमृतस्वरूप, सर्व दुःख आणि पापांचा नाश करणारा सोम राजा मिळाला.
सोमतीर्थं तु तत् ख्यातं सोमपानफलप्रदम् तत्र स्नानेन दानेन पितरः स्वर्गम् आप्नुयुः
ते स्थळ सोमतीर्थ म्हणून प्रसिद्ध आहे, जेथे सोमपानाचे फळ मिळते. तिथे स्नान आणि दान केल्याने पितरांना स्वर्गप्राप्ती होते.
य इदं शृणुयान् नित्यं पठेद् वा भक्तितः स्मरेत् दीर्घम् आयुर् अवाप्नोति स पुत्री धनवान् भवेत्
जो हा प्रसंग रोज ऐकतो, भक्तीने वाचतो किंवा आठवतो, त्याला दीर्घायुष्य, संपत्ती आणि संतती मिळते.
धान्यतीर्थम् इति ख्यातं सर्वकामप्रदं नृणाम् सुभिक्षं क्षेमदं पुंसां सर्वापद्विनिवारणम्
ते धान्यतीर्थ म्हणून प्रसिद्ध आहे, जे सर्व इच्छा पूर्ण करणारं, भरपूर अन्नधान्य देणारं, सुखदायक आणि सर्व संकटांचं निवारण करणारं आहे.
ओषध्यः सोमराजानं पतिं प्राप्य मुदान्विताः ऊचुः सर्वस्य लोकस्य गङ्गायाश् चेप्सितं वचः
औषधींना सोम राजा पती मिळाल्याने त्या आनंदित झाल्या आणि सर्व लोकांची व गंगेची इच्छा असलेलं वचन बोलल्या.
वैदिकी पुण्यगाथास्ति यां वै वेदविदो विदुः भूमिं सस्यवतीं कश्चिन् मातरं मातृसंमिताम्
वैदिक पुण्यकथा आहे, जी वेदज्ञ लोकांना माहीत आहे—ज्याने सुपीक जमीन दिली, ती आईसमान माता मिळवली.