अस्मन्मखविनाशाय राक्षसाः प्रेषिता यतः तस्माद् भवद्भ्यः पापिष्ठा राक्षसाः सन्तु शत्रवः
आमच्या यज्ञाचा नाश करण्यासाठी राक्षस पाठवले गेले, म्हणून हे देवहो, ते दुष्ट राक्षस तुमचे शत्रू होतील.
ततः प्रभृति देवानां राक्षसा वैरिणो ऽभवन् कृत्यां च वडवां तत्र देवाश् च ऋषयो ऽमलाः
त्या वेळेपासून राक्षस देवांचे शत्रू झाले; तिथे देवांनी आणि पवित्र ऋषींनी एक अद्भुत अश्विनी नदी निर्माण केली.
मृत्योर् भार्या भव त्वं ताम् इत्य् उक्त्वा ते ऽभ्यषेचयन् अभिषेकोदकं यत् तु सा नदी वडवाभवत्
"तू मृत्यूची पत्नी हो," असे सांगून त्यांनी तिचा अभिषेक केला; त्या अभिषेकाच्या पाण्यानेच वडवेनदी निर्माण झाली.
मृत्युना स्थापितं लिङ्गं महानलम् इति श्रुतम् ततः प्रभृति तत् तीर्थं वडवासंगमं विदुः
मृत्यूने स्थापलेले लिंग 'महानल' म्हणून प्रसिद्ध आहे; त्या वेळेपासून ते तीर्थ 'वडवासंगम' म्हणून ओळखले जाते.
महानलो यत्र देवस् तत् तीर्थं भुक्तिमुक्तिदम् सहस्रं तत्र तीर्थानां सर्वाभीष्टप्रदायिनाम् उभयोस् तीरयोस् तत्र स्मरणाद् अघघातिनाम्
जिथे महानल देव आहे, ते तीर्थ भोग आणि मोक्ष देणारे आहे; तिथे दोन्ही काठांवर हजारो इच्छित फळ देणारी तीर्थस्थाने आहेत, आणि तिथे स्मरण केल्याने सर्व पापे नष्ट होतात.
आत्मतीर्थम् इति ख्यातं भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम् तस्य प्रभावं वक्ष्यामि यत्र ज्ञानेश्वरः शिवः
'आत्मतीर्थ' म्हणून प्रसिद्ध असलेले हे तीर्थ लोकांना भोग आणि मोक्ष देते; जिथे ज्ञानेश्वर शिव वास करतो, त्या तीर्थाचे महत्त्व मी सांगतो.
दत्त इत्य् अपि विख्यातः सो ऽत्रिपुत्रो हरप्रियः दुर्वाससः प्रियो भ्राता सर्वज्ञानविशारदः स गत्वा पितरं प्राह विनयेन प्रणम्य च
तो 'दत्त' म्हणूनही ओळखला जातो, अत्रीचा पुत्र, हराचा आवडता, दुर्वासाचा प्रिय भाऊ आणि सर्व ज्ञानात पारंगत; तो वडिलांकडे गेला, नम्रपणे वाकून त्यांना विचारले.
ब्रह्मज्ञानं कथं मे स्यात् कं पृच्छामि क्व यामि च
मला ब्रह्मज्ञान कसे मिळेल? मी कोणाला विचारावे आणि कुठे जावे?
तच् छ्रुत्वात्रिः पुत्रवाक्यं ध्यात्वा वचनम् अब्रवीत्
पुत्राचे हे बोल ऐकून अत्री ध्यानस्थ झाला आणि मग म्हणाला,
गौतमीं पुत्र गच्छ त्वं तत्र स्तुहि महेश्वरम् स तु प्रीतो यदैव स्यात् तदा ज्ञानम् अवाप्स्यसि
मुला, तू गौतमी नदीवर जा आणि तिथे महेश्वराची स्तुती कर; तो प्रसन्न झाला की तुला ज्ञान मिळेल.
तथेत्य् उक्त्वा तदात्रेयो गङ्गां गत्वा शुचिर् यतः कृताञ्जलिपुटो भूत्वा भक्त्या तुष्टाव शंकरम्
'तसेच होईल' असे म्हणून दत्तात्रेय गंगेवर गेला, शुद्ध आणि संयमी राहून, हात जोडून भक्तीने शंकराची प्रार्थना करू लागला.
संसारकूपे पतितो ऽस्मि दैवान् मोहेन गुप्तो भवदुःखपङ्के अज्ञाननाम्ना तमसावृतो ऽहं परं न विन्दामि सुराधिनाथ
मी या संसाराच्या विहिरीत पडलो आहे, दैवामुळे मोहाने झाकला गेलो आहे, दुःखाच्या दलदलीत बुडालो आहे, अज्ञानरूपी अंधाराने वेढलो गेलो आहे; हे देवाधिदेव, मला परमात्मा सापडत नाही.
भिन्नस् त्रिशूलेन बलीयसाहं पापेन चिन्ताक्षुरपाटितश् च तप्तो ऽस्मि पञ्चेन्द्रियतीव्रतापैः श्रान्तो ऽस्मि संतारय सोमनाथ
माझ्यावर बलवान त्रिशूळाने घाव घातला आहे, पापी चिंता मनाला छेदून गेली आहे, पाचही इंद्रियांच्या तीव्र यातनांनी मी जळून निघालो आहे, आणि आता मी थकून गेलो आहे—सोमनाथा, मला तार.
बद्धो ऽस्मि दारिद्र्यमयैश् च बन्धैर् हतो ऽस्मि रोगानलतीव्रतापैः क्रान्तो ऽस्म्य् अहं मृत्युभुजंगमेन भीतो भृशं किं करवाणि शंभो
मी दारिद्र्याच्या साखळ्यांनी बांधला गेलो आहे, रोगाच्या ज्वाळांनी होरपळलो आहे, मृत्यूच्या सर्पाने गाठलो गेलो आहे आणि फार घाबरलो आहे—शंभो, मी काय करू?
भवाभवाभ्याम् अतिपीडितो ऽहं तृष्णाक्षुधाभ्यां च रजस्तमोभ्याम् ईदृक्षया जरया चाभिभूतः पश्यावस्थां कृपया मे ऽद्य नाथ
मला जन्म-मृत्यूच्या यातनांनी, तृष्णा-भुकेने, रज-तम या दोषांनी, आणि वार्धक्याने फार छळले आहे—नाथा, आज माझी ही अवस्था कृपेने पाह.
कामेन कोपेन च मत्सरेण दम्भेन दर्पादिभिर् अप्य् अनेकैः एकैकशः कष्टगतो ऽस्मि विद्धस् त्वं नाथवद् वारय नाथ शत्रून्
काम, राग, मत्सर, दंभ, गर्व आणि अशा अनेक दोषांनी मी एकेक करून त्रस्त झालो आहे—नाथा, खऱ्या रक्षकासारखा माझ्या या शत्रूंना दूर कर.
कस्यापि कश्चित् पतितस्य पुंसो दुःखप्रणोदी भवतीति सत्यम् विना भवन्तं मम सोमनाथ कुत्रापि कारुण्यवचो ऽपि नास्ति
कोणीतरी पडलेल्या माणसाच्या दुःखाचा हरणारा असतो, हे खरेच; पण सोमनाथा, तुझ्याशिवाय मला कुठेही दयाळूपणाचे एकही शब्द मिळणार नाहीत.
तावत् स कोपो भयमोहदुःखान्य् अज्ञानदारिद्र्यरुजस् तथैव कामादयो मृत्युर् अपीह यावन् नमः शिवायेति न वच्मि वाक्यम्
जोपर्यंत मी 'शिवाला नमस्कार' हे शब्द उच्चारत नाही, तोपर्यंत राग, भीती, मोह, दुःख, अज्ञान, दारिद्र्य, आजार, काम आणि मृत्यू हे सर्व माझ्याजवळच राहतात.
न मे ऽस्ति धर्मो न च मे ऽस्ति भक्तिर् नाहं विवेकी करुणा कुतो मे दातासि तेनाशु शरण्य चित्ते निधेहि सोमेति पदं मदीये
माझ्याकडे ना धर्म आहे, ना भक्ती; मी शहाणा नाही—मग माझ्यात करुणा कुठून येईल? म्हणूनच, हे शरणागतांचे आश्रय, 'सोम' हे तुझे नाव माझ्या मनात लवकर बसव.
याचे न चाहं सुरभूपतित्वं हृत्पद्ममध्ये मम सोमनाथ श्रीसोमपादाम्बुजसंनिधानं याचे विचार्यैव च तत् कुरुष्व
मी देवांचा राजा होण्याची इच्छा करत नाही; सोमनाथा, माझ्या हृदयकमळात तुझे शुभ्र चरणकमळ सदैव असावेत, हीच माझी प्रार्थना आहे—हे लक्षात घे आणि ती पूर्ण कर.
यथा तवाहं विदितो ऽस्मि पापस् तथापि विज्ञापनम् आशृणुष्व संश्रूयते यत्र वचः शिवेति तत्र स्थितिः स्यान् मम सोमनाथ
तुला मी पापी आहे हे माहीत असूनही, माझी विनंती ऐक; जिथे 'शिव' हे नाव ऐकू येते, तिथेच, सोमनाथा, माझे वास्तव्य असावे.
गौरीपते शंकर सोमनाथ विश्वेश कारुण्यनिधे ऽखिलात्मन् संस्तूयते यत्र सदेति तत्र केषाम् अपि स्यात् कृतिनां निवासः
गौरीपती, शंकर, सोमनाथ, विश्वनाथ, करुणासागर, सर्वांचा आत्मा—जिथे तुला 'सत्यस्वरूप' म्हणून गौरवले जाते, तिथेच सत्पुरुषांचे निवास असो.
इत्य् आत्रेयस्तुतिं श्रुत्वा तुतोष भगवान् हरः वरदो ऽस्मीति तं प्राह योगिनं विश्वकृद् भवः
अत्रीची ही स्तुती ऐकून भगवान हराने समाधान मानले आणि त्या योग्याला म्हणाले—'मी वर देणारा, विश्वनिर्माता आहे.'
आत्मज्ञानं च मुक्तिं च भुक्तिं च विपुलां त्वयि तीर्थस्यापि च माहात्म्यं वरो ऽयं त्रिदशार्चित
तुला आत्मज्ञान, मोक्ष, विपुल भोग आणि या तीर्थाचे महात्म्य देतो; हा वर देवतांनीही पूजलेला आहे.
एवम् अस्त्व् इति तं शंभुर् उक्त्वा चान्तरधीयत ततः प्रभृति तत् तीर्थम् आत्मतीर्थं विदुर् बुधाः तत्र स्नानेन दानेन मुक्तिः स्याद् इह नारद
'तसेच होवो' असे शंभू म्हणाले आणि ते अदृश्य झाले. त्या वेळेपासून ज्ञानी लोक त्या तीर्थाला 'आत्मतीर्थ' म्हणतात. तिथे स्नान आणि दान केल्याने येथेच मुक्ती मिळते, हे नारद.
अश्वत्थतीर्थम् आख्यातं पिप्पलं च ततः परम् उत्तरे मन्दतीर्थं तु तत्र व्युष्टिम् इतः शृणु
अश्वत्थतीर्थाचे वर्णन झाले, नंतर पिंपळाचेही; आता उत्तर दिशेला असलेल्या मंदतीर्थाचे माहात्म्य ऐक.
पुरा त्व् अगस्त्यो भगवान् दक्षिणाशापतिः प्रभुः देवैस् तु प्रेरितः पूर्वं विन्ध्यस्य प्रार्थनं प्रति
पूर्वी भगवंत अगस्त्य, दक्षिण दिशेचे स्वामी, देवांच्या इच्छेने विंध्याच्या विनंतीसाठी पाठवले गेले.
स शनैर् विन्ध्यम् अभ्यागात् सहस्रमुनिभिर् वृतः तम् आगत्य नगश्रेष्ठं बहुवृक्षसमाकुलम्
ते हळूहळू हजार ऋषींसह विंध्याकडे गेले आणि अनेक वृक्षांनी गजबजलेल्या त्या पर्वतश्रेष्ठाजवळ पोहोचले.
स्पर्धिनं मेरुभानुभ्यां विन्ध्यं शृङ्गशतैर् वृतम् अत्युन्नतं नगं धीरो लोपामुद्रापतिर् मुनिः
विंध्य शेकडो शिखरांनी सजलेला होता, मेरू आणि सूर्याशी स्पर्धा करणारा; धीरगंभीर, लोपा-मुद्रेचे पती असलेला तो ऋषी त्या उंच पर्वताकडे पाहू लागला.
कृतातिथ्यो द्विजैः सार्धं प्रशस्य च नगं पुनः इदम् आह मुनिश्रेष्ठो देवकार्यार्थसिद्धये
द्विजांसह पाहुणचार घेऊन, पर्वताची स्तुती करून, त्या श्रेष्ठ ऋषीने देवकार्य सिद्धीसाठी पुढील शब्द उच्चारले.