यागः क्षणी दृष्टफले ऽसमर्थः स नैव कर्तुः फलतीति मत्वा फलस्य दाने प्रतिभूर् जटीति निश्चित्य लोकः प्रतिकर्म यातः
क्षणभराचा यज्ञ, जो लगेच फळ देतो, तो करणाऱ्याला समर्थ नाही; म्हणून फळ मिळत नाही असे समजून, लोकांनी जटी हाच फळाचा हमीदार आहे असे ठरवून इतर कर्मांकडे वळले.
ततः सुरेशः संतुष्टो देवानां कार्यसिद्धये लोकानाम् उपकारार्थं तथेत्य् आह सुरान् प्रति
मग देवतांचा स्वामी, देवतांचे कार्य साधण्यासाठी आणि लोकांच्या कल्याणासाठी, देवतांना 'तसेच होवो' असे म्हणाला.
तद्वक्त्रं पापरूपं यद् भीषणं लोमहर्षणम् निकृत्य नखशस्त्रैश् च क्व स्थाप्यं चेत्य् अथाब्रवीत्
ते भयंकर, अंगावर काटा आणणारे, पापरूपी ते मुख नखांनी व शस्त्रांनी छाटून टाकले. मग त्यांनी विचारले, 'हे कुठे ठेवावे?'
तत्रेला विबुधान् आह नाहं वोढुं शिरः क्षमा रसातलम् अथो यास्ये उदधिश् चाप्य् अथाब्रवीत्
तेव्हा एलाने देवांना सांगितले, 'मी हे डोके वाहू शकत नाही; मी रसातळात जाते.' मग समुद्रानेही तसेच सांगितले.
शोषं यास्ये क्षणाद् एव पुनश् चोचुः शिवं सुराः त्वयैवैतद् ब्रह्मशिरो धार्यं लोकानुकम्पया
समुद्र म्हणाला, 'मी क्षणात आटून जाईन.' पुन्हा देवांनी शंकराला म्हटले, 'तुम्हीच हे ब्रह्माचे डोके जगाच्या कल्याणासाठी वाहावे.'
अच्छेदे जगतां नाशश् छेदे दोषश् च तादृशः एवं विमृश्य सोमेशो दधार कशिरस् तदा
जर ते छाटले तर सृष्टीचा नाश होईल; न छाटल्यास तसाच दोष राहील. असे मनाशी ठरवून सोमेश्वराने ते डोके घेतले.
तद् दृष्ट्वा दुष्करं कर्म गौतमीं प्राप्य पावनीम् अस्तुवञ् जगताम् ईशं प्रणयाद् भक्तितः सुराः
तो कठीण पराक्रम पाहून, देवांनी पवित्र गौतमीला जाऊन, जगाचा स्वामी शंकराचे प्रेमाने व भक्तीने स्तवन केले.
देवेष्व् अमित्रं कशिरो ऽतिभीमं तान् भक्षणायोपगतं निकृत्य नखाग्रसूच्या शकलेन्दुमौलिस् त्यागे ऽपि दोषात् कृपयानुधत्ते
देवतांमध्ये, ब्रह्माचे ते अत्यंत भयंकर डोके त्यांना गिळायला आले; तेव्हा चंद्रकोरी धारण करणाऱ्या शंकराने नखाच्या टोकाने ते छाटले, आणि दोष असूनही दयेमुळे ते वाहिले.
तत्र ते विबुधाः सर्वे स्थिता ये ब्रह्मणो ऽन्तिके तुष्टुवुर् विबुधेशानं कर्म दृष्ट्वातिदैवतम्
तेथे ब्रह्माजवळ उपस्थित असलेले सर्व देव, तो अद्भुत पराक्रम पाहून, देवाधिदेव शंकराचे स्तवन करू लागले.
ततः प्रभृति तत् तीर्थं ब्रह्मतीर्थम् इति श्रुतम् अद्यापि ब्रह्मणो रूपं चतुर्मुखम् अवस्थितम्
त्या वेळेपासून ते तीर्थ 'ब्रह्मतीर्थ' म्हणून प्रसिद्ध झाले; आजही तिथे ब्रह्माचे चौमुख रूप स्थिर आहे.
शिरोमात्रं तु यः पश्येत् स गच्छेद् ब्रह्मणः पदम् यत्र स्थित्वा स्वयं रुद्रो लूनवान् ब्रह्मणः शिरः
जो कोणी फक्त ते डोके पाहतो, तो ब्रह्मलोकाला जातो, जिथे स्वतः रुद्र उभा राहून ब्रह्माचे डोके छाटले.
रुद्रतीर्थं तद् एव स्यात् तत्र साक्षाद् दिवाकरः देवानां च स्वरूपेण स्थितो यस्मात् तद् उत्तमम्
तेच तीर्थ 'रुद्रतीर्थ' म्हणून ओळखले जाते; तिथे सूर्य प्रत्यक्ष आहे आणि देव आपापल्या रूपात वास करतात, म्हणून ते श्रेष्ठ मानले जाते.
सौर्यं तीर्थं तद् आख्यातं सर्वक्रतुफलप्रदम् तत्र स्नात्वा रविं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते
ते तीर्थ 'सौर्य' म्हणून प्रसिद्ध आहे, सर्व यज्ञांचे फळ देणारे; तिथे स्नान करून सूर्याचे दर्शन घेतल्यास पुन्हा जन्म मिळत नाही.
महादेवेन यच् छिन्नं ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः क्षेत्रे ऽविमुक्ते संस्थाप्य देवतानां हितं कृतम्
महादेवाने ब्रह्माचे जे पाचवे डोके छाटले, ते अविमुक्त क्षेत्रात स्थापले, देवांच्या हितासाठी.
ब्रह्मतीर्थे शिरोमात्रं यो दृष्ट्वा गौतमीतटे क्षेत्रे ऽविमुक्ते तस्यैव स्थापितं यो ऽनुपश्यति कपालं ब्रह्मणः पुण्यं ब्रह्महा पूततां व्रजेत्
जो कोणी ब्रह्मतीर्थावर, गौतमीच्या काठी, अविमुक्त क्षेत्रात ब्रह्माचे फक्त डोके किंवा कपाळ पाहतो, त्याला पुण्य मिळते; अगदी ब्रह्महत्यारा सुद्धा पावन होतो.
अविघ्नं तीर्थम् आख्यातं सर्वविघ्नविनाशनम् तत्रापि वृत्तम् आख्यास्ये शृणु नारद भक्तितः
ते तीर्थ 'अविघ्न' म्हणून ओळखले जाते, सर्व अडथळे दूर करणारे. तिथे काय घडले ते मी सांगतो, नारद, तू भक्तीने ऐक.
देवसत्त्रे प्रवृत्ते तु गौतम्याश् चोत्तरे तटे समाप्तिर् नैव सत्त्रस्य संजाता विघ्नदोषतः
गौतमीच्या उत्तरेकडील काठी जेव्हा देवयज्ञ सुरू होता, तेव्हा अडथळ्यांमुळे तो यज्ञ पूर्ण होऊ शकला नाही.
ततः सुरगणाः सर्वे माम् अवोचन् हरिं तदा ततो ध्यानगतो ऽहं तान् अवोचं वीक्ष्य कारणम्
तेव्हा सर्व देवांनी मला, हरिला, विचारले. मग मी ध्यानात जाऊन, कारण ओळखून त्यांना उत्तर दिले.
विनायककृतैर् विघ्नैर् नैतत् सत्त्रं समाप्यते तस्मात् स्तुवन्तु ते सर्वे आदिदेवं विनायकम्
विनायकामुळे निर्माण झालेल्या अडथळ्यांमुळे हा यज्ञ पूर्ण होत नाही; म्हणून सर्वांनी आदिदेव विनायकाचे स्तवन करावे.
तथेत्य् उक्त्वा सुरगणाः स्नात्वा ते गौतमीतटे अस्तुवन् भक्तितो देवा आदिदेवं गणेश्वरम्
'तसेच होईल' असे म्हणून, देवांनी गौतमीच्या काठी स्नान करून, भक्तीने गणेशाचे, आदिदेवाचे स्तवन केले.
यः सर्वकार्येषु सदा सुराणाम् अपीशविष्ण्वम्बुजसंभवानाम् पूज्यो नमस्यः परिचिन्तनीयस् तं विघ्नराजं शरणं व्रजामः
जो सर्व देवतांसाठी, अगदी ईश, विष्णू आणि कमलातून जन्मलेल्या ब्रह्मा यांच्यासाठीही, प्रत्येक कार्यात नेहमी पूज्य, वंदनीय आणि ध्यान करण्यासारखा आहे, त्या विघ्नराजाकडे आम्ही शरण जातो.
न विघ्नराजेन समो ऽस्ति कश्चिद् देवो मनोवाञ्छितसंप्रदाता निश्चित्य चैतत् त्रिपुरान्तको ऽपि तं पूजयाम् आस वधे पुराणाम्
विघ्नराजासारखा दुसरा कोणताही देव नाही, जो मनातील सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे; हे जाणून, त्रिपुरांचा संहार करणाऱ्यानेही प्राचीन शत्रूंच्या वधापूर्वी त्याची पूजा केली होती.
करोतु सो ऽस्माकम् अविघ्नम् अस्मिन् महाक्रतौ सत्वरम् आम्बिकेयः ध्यातेन येनाखिलदेहभाजां पूर्णा भविष्यन्ति मनोभिलाषाः
आंबिकेचा पुत्र आमच्या या महायज्ञात सर्व विघ्ने लवकर दूर करो; ज्याच्या ध्यानाने सर्व देहधारींच्या मनातील इच्छा पूर्ण होतात.
महोत्सवो ऽभूद् अखिलस्य देव्या जातः सुतश् चिन्तितमात्र एव अतो ऽवदन् सुरसंघाः कृतार्थाः सद्योजातं विघ्नराजं नमन्तः
देवीचा पुत्र फक्त विचारात येताच जन्मला, तेव्हा सर्वांसाठी मोठा उत्सव झाला; त्यावेळी सर्व देवतांनी आपले उद्दिष्ट साध्य झाल्याने त्या नव्याने जन्मलेल्या विघ्नराजाला वंदन केले.
यो मातुर् उत्सङ्गगतो ऽथ मात्रा निवार्यमाणो ऽपि बलाच् च चन्द्रम् संगोपयाम् आस पितुर् जटासु गणाधिनाथस्य विनोद एषः
जो आपल्या आईने रोखले तरी तिच्या मांडीवर चढला आणि जबरदस्तीने चंद्राला आपल्या वडिलांच्या जटांमध्ये लपवतो, त्या गणाधिपतीच्या पुत्राची ही लीलाच आहे.
पपौ स्तनं मातुर् अथापि तृप्तो यो भ्रातृमात्सर्यकषायबुद्धिः लम्बोदरस् त्वं भव विघ्नराजो लम्बोदरं नाम चकार शंभुः
ज्याने आईचे दूध प्यायले, तरीही तृप्त असूनही भावावर मत्सर ठेवला; हे लांबोदरा, तू विघ्नांचा राजा झालास आणि शंभूने तुला 'लांबोदर' हे नाव दिले.
संवेष्टितो देवगणैर् महेशः प्रवर्ततां नृत्यम् इतीत्य् उवाच संतोषितो नूपुररावमात्राद् गणेश्वरत्वे ऽभिषिषेच पुत्रम्
देवतांच्या समूहाने वेढलेल्या महेशाने 'नृत्य सुरू होऊ द्या' असे सांगितले; केवळ नुपुरांच्या आवाजाने तो संतुष्ट झाला आणि आपल्या पुत्राला गणेश्वरपद दिले.
यो विघ्नपाशं च करेण बिभ्रत् स्कन्धे कुठारं च तथा परेण अपूजितो विघ्नम् अथो ऽपि मातुः करोति को विघ्नपतेः समो ऽन्यः
जो एका हातात विघ्नांचे पाश आणि दुसऱ्या खांद्यावर कुऱ्हाड धरतो, तो आईची पूजा न केली तरी विघ्ने निर्माण करतो; विघ्नपतीसारखा दुसरा कोण आहे?
धर्मार्थकामादिषु पूर्वपूज्यो देवासुरैः पूज्यत एव नित्यम् यस्यार्चनं नैव विनाशम् अस्ति तं पूर्वपूज्यं प्रथमं नमामि
धर्म, अर्थ, काम या सर्व प्रयत्नांत देव आणि असुरांनी प्रथम पूजावा असा, नेहमी पूजनीय, ज्याची पूजा कधीही नाश करत नाही, त्या प्रथम पूज्याला मी प्रथम वंदन करतो.
यस्यार्चनात् प्रार्थनयानुरूपां दृष्ट्वा तु सर्वस्य फलस्य सिद्धिम् स्वतन्त्रसामर्थ्यकृतातिगर्वं भ्रातृप्रियं त्व् आखुरथं तम् ईडे
ज्याच्या पूजेमुळे, प्रार्थनेनुसार सर्व फलांची सिद्धी होते आणि स्वावलंबनाच्या गर्वालाही मागे टाकता येते, त्या उंदरावर बसणाऱ्या प्रिय भावाला मी स्तुती करतो.