पुत्रार्थं स महायत्नम् अकरोत् प्रियया सह तस्य पुत्रश् चिराद् आसीत् सर्पो वै भीषणाकृतिः
पुत्रासाठी त्या राजानं आपल्या पत्नीबरोबर खूप प्रयत्न केले. शेवटी त्यांना एक पुत्र झाला—तो एक भयंकर रूपाचा सर्प होता.
पुत्रं तं गोपयाम् आस शूरसेनो महीपतिः राज्ञः पुत्रः सर्प इति न कश्चिद् विन्दते जनः
राजा शूरसेनानं तो मुलगा लपवून ठेवला; लोकांपैकी कुणालाही माहीत नव्हतं की राजाचा मुलगा सर्प आहे.
अन्तर्वर्ती परो वापि मातरं पितरं विना धात्रेय्य् अपि न जानाति नामात्यो न पुरोहितः
घरातील किंवा बाहेरच्यांपैकी, आई-वडिलांशिवाय, दाईलाही, मंत्र्यांनाही किंवा पुरोहितालाही हे माहीत नव्हतं.
तं दृष्ट्वा भीषणं सर्पं सभार्यो नृपसत्तमः संतापं नित्यम् आप्नोति सर्पाद् वरम् अपुत्रता
तो भयंकर सर्पपुत्र पाहून राजा आणि त्याची पत्नी नेहमी दुःखी राहत. त्यांना वाटायचं, सर्पपुत्र असण्यापेक्षा अपत्य नसणंच बरं.
एतद् अस्ति महासर्पो वक्ति नित्यं मनुष्यवत् स सर्पः पितरं प्राह कुरु चूडाम् अपि क्रियाम्
तरीही तो महान सर्प नेहमी माणसासारखा बोलायचा; त्यानं वडिलांना सांगितलं, 'माझ्या सुद्धा चूडाकर्माचं विधी करावं.'
तथोपनयनं चापि वेदाध्ययनम् एव च यावद् वेदं न चाधीते तावच् छूद्रसमो द्विजः
तसंच उपनयन आणि वेदाध्ययनही करावं; जोपर्यंत वेद शिकत नाही, तोपर्यंत द्विज शूद्रासारखाच असतो.
एतच् छ्रुत्वा पुत्रवचः शूरसेनो ऽतिदुःखितः ब्राह्मणं कंचनानीय संस्कारादि तदाकरोत् अधीतवेदः सर्पो ऽपि पितरं चाब्रवीद् इदम्
मुलाचं हे बोलणं ऐकून शूरसेन फार दुःखी झाला; त्यानं एक ब्राह्मण बोलावून सर्व संस्कार केले. नंतर त्या सर्पानं वेद शिकून वडिलांना असं सांगितलं:
विवाहं कुरु मे राजन् स्त्रीकामो ऽहं नृपोत्तम अन्यथापि च कृत्यं ते न सिध्येद् इति मे मतिः
'राजा, माझं लग्न लावून दे; मला पत्नी हवी आहे. नाहीतर तुझं कर्तव्य पूर्ण होणार नाही—माझं असं ठाम मत आहे.'
जनयित्वात्मजान् वेदविधिनाखिलसंस्कृतीः न कुर्याद् यः पिता तस्य नरकान् नास्ति निष्कृतिः
वेदविधीनं सर्व संस्कार करून पुत्र जन्माला घालूनही जो पिता त्याचं लग्न लावत नाही, त्याला नरकातून सुटका नाही.
विस्मितः स पिता प्राह सुतं तम् उरगाकृतिम्
हे ऐकून वडील आश्चर्यचकित झाले आणि त्या सर्परूप मुलाला म्हणाले.
यस्य शब्दाद् अपि त्रासं यान्ति शूराश् च पूरुषाः तस्मै कन्यां तु को दद्याद् वद पुत्र करोमि किम्
'तुझ्या आवाजानंही शूर पुरुष घाबरतात—मग तुला कोण मुलगी देईल? सांग बाळा, मी काय करावं?'
तत् पितुर् वचनं श्रुत्वा सर्पः प्राह विचक्षणः
वडिलांचं हे बोलणं ऐकून तो बुद्धिमान सर्प म्हणाला.
विवाहा बहवो राजन् राज्ञां सन्ति जनेश्वर प्रसह्याहरणं चापि शस्त्रैर् वैवाह एव च
'राजा, राजांमध्ये अनेक प्रकारची लग्नं असतात—बलपूर्वक, शस्त्रानं किंवा परस्पर संमतीनं.'
जाते विवाहे पुत्रस्य पितासौ कृतकृद् भवेत् नो चेद् अत्रैव गङ्गायां मरिष्ये नात्र संशयः
'माझं लग्न झालं तर, राजा, तुझं पितृऋण फेडलं जाईल; नाहीतर मी इथेच गंगेत प्राण सोडीन—यात शंका नाही.'
तत् पुत्रनिश्चयं ज्ञात्वा अपुत्रो नृपसत्तमः विवाहार्थम् अमात्यांस् तान् आहूयेदं वचो ऽब्रवीत्
राजाने आपल्या मुलाच्या नक्कीपणाची खात्री करून, आपल्याला मुलगा नसतानाही, लग्नासाठी आपल्या मंत्र्यांना बोलावलं आणि त्यांना असं सांगितलं.
नागेश्वरो मम सुतो युवराजो गुणाकरः गुणवान् मतिमाञ् शूरो दुर्जयः शत्रुतापनः
माझा मुलगा नागेश्वर हा युवराज आहे, गुणांनी भरलेला आहे. तो गुणी, बुद्धिमान, शूर आणि शत्रूंना जिंकणारा आहे.
रथे नागे स धनुषि पृथिव्यां नोपमीयते विवाहस् तस्य कर्तव्यो ह्य् अहं वृद्धस् तथैव च
रथावर, धनुष्य हातात घेऊन, नागेश्वर पृथ्वीवर कुणाशीही तुलना होऊ शकत नाही. त्याचं लग्न लावणं आवश्यक आहे, कारण मी आता वयस्कर झालो आहे.
राज्यभारं सुते न्यस्य निश्चिन्तो ऽहं भवाम्य् अतः न दारसंग्रहो यावत् तावत् पुत्रो मम प्रियः
राज्याचा भार मी माझ्या मुलावर सोपवला की माझ्या मनाला शांतता मिळेल; तोपर्यंत, तो पत्नी आणेपर्यंत, माझा मुलगा मला प्रिय आहे.
बालभावं नो जहाति तस्मात् सर्वे ऽनुमन्य च विवाहायाथ कुर्वन्तु यत्नं मम हिते रताः
तो अजूनही बालपण सोडत नाही; म्हणूनच, माझ्या हितासाठी तुम्ही सर्वांनी त्याच्या लग्नासाठी प्रयत्न करावेत.
न मे काचित् तदा चिन्ता कृतोद्वाहो यदात्मजः सुते न्यस्तभरा यान्ति कृतिनस् तपसे वनम्
माझा मुलगा लग्न झाल्यावर मला काहीच चिंता राहत नाही; कारण मुलावर जबाबदारी दिल्यावर, ज्ञानी लोक तपासाठी वनात जातात.
अमात्या राजवचनं श्रुत्वा सर्वे विनीतवत् ऊचुः प्राञ्जलयो हर्षाद् राजानं भूरितेजसम्
मंत्र्यांनी राजाचे शब्द ऐकून, सर्वांनी आदराने हात जोडून आनंदाने तेजस्वी राजाला उत्तर दिलं.
तव पुत्रो गुणज्येष्ठस् त्वं च सर्वत्र विश्रुतः विवाहे तव पुत्रस्य किं मन्त्र्यं किं तु चिन्त्यते
तुमचा मुलगा गुणांनी श्रेष्ठ आहे आणि तुम्ही सर्वत्र प्रसिद्ध आहात; मग त्याच्या लग्नाबद्दल काय सल्ला किंवा चिंता असावी?
अमात्येषु तथोक्तेषु गम्भीरो नृपसत्तमः पुत्रं सर्पं त्व् अमात्यानां न चाख्याति न ते विदुः
मंत्र्यांनी असं बोलल्यावर, गूढ स्वभावाच्या राजाने आपल्या मुलगा सर्प आहे हे त्यांना सांगितलं नाही, आणि त्यांनाही ते माहीत नव्हतं.
राजा पुनस् तान् उवाच का स्यात् कन्या गुणाधिका महावंशभवः श्रीमान् को राजा स्याद् गुणाश्रयः
राजाने पुन्हा विचारलं, 'कुठली कन्या सर्व गुणांनी युक्त आहे? कोण मोठ्या घराण्यातील, श्रीमंत आहे, आणि कोण राजा गुणांचा आधार आहे?'
संबन्धयोग्यः शूरश् च यत्संबन्धः प्रशस्यते तद् राजवचनं श्रुत्वा अमात्यानां महामतिः
कोण योग्य आहे, शूर आहे, आणि ज्याच्याशी संबंध करावा असा गौरव आहे? राजाचे हे शब्द ऐकून, मंत्र्यांपैकी बुद्धिमान मंत्री—
कुलीनः साधुर् अत्यन्तं राजकार्यहिते रतः राज्ञो मतिं विदित्वा तु इङ्गितज्ञो ऽब्रवीद् इदम्
तो कुलीन, अत्यंत सज्जन आणि राजाच्या हितासाठी नेहमी तत्पर होता; राजाच्या मनाचा आणि इशाऱ्यांचा अर्थ ओळखून त्याने असे सांगितले.
पूर्वदेशे महाराज विजयो नाम भूपतिः वाजिवारणरत्नानां यस्य संख्या न विद्यते
पूर्व दिशेला, राजन, विजय नावाचा एक राजा आहे, ज्याच्याकडे असंख्य घोडे, हत्ती आणि मौल्यवान रत्ने आहेत.
अष्टौ पुत्रा महेष्वासा महाराजस्य धीमतः तेषां स्वसा भोगवती साक्षाल् लक्ष्मीर् इवापरा तव पुत्रस्य योग्या सा भार्या राजन् मयोदिता
त्या बुद्धिमान राजाचे आठ पुत्र आहेत, सगळे धनुर्धारी; त्यांची बहीण भोगवती ही जणू दुसरी लक्ष्मीच आहे, आणि ती तुमच्या मुलासाठी योग्य पत्नी आहे, हे मी सांगतो.
वृद्धामात्यवचः श्रुत्वा राजा तं प्रत्यभाषत
वृद्ध मंत्र्याचे शब्द ऐकून, राजाने त्याला उत्तर दिलं.
सुता तस्य कथं मे ऽस्य सुतस्य स्याद् वदस्व तत्
त्याची मुलगी माझ्या मुलाची पत्नी कशी होईल? ते मला सांग.