दिवाकरो देवमयस् तत्रास्माभिः प्रतिष्ठितः यत्र गङ्गा जगद्धात्री यत्र वै त्र्यम्बकः स्वयम् सुरवासं प्रतिष्ठानं भवेद् यत्र च त्र्यम्बकम्
सूर्य, जो देवमय आहे, तो इथे आमच्यामुळे स्थिर झाला आहे; जिथे गंगा, जगाला पोसणारी आहे, आणि जिथे त्र्यंबक स्वतः आहे, जिथे त्र्यंबक आहे तिथेच देवांचे निवासस्थान आहे.
आपृच्छ्य पिप्पलादं तं सुराः स्वं सदनं ययुः पिप्पलाः कालपर्याये स्वर्गं जग्मुर् अथाक्षयम्
पिप्पलादाचा निरोप घेऊन देव आपापल्या निवासस्थानी गेले; आणि योग्य काळ आल्यावर पिंपळाची झाडेही अक्षय स्वर्गात गेली.
पादपानां पदं विप्रः पिप्पलादः प्रतापवान् क्षेत्राधिपत्ये संस्थाप्य पूजयाम् आस शंकरम्
तेजस्वी पिप्पलाद ऋषींनी त्या पिंपळाच्या झाडांच्या ठिकाणी क्षेत्रपाल म्हणून शंकराची पूजा सुरू केली.
दधीचिसूनुर् मुनिर् उग्रतेजा अवाप्य भार्यां गौतमस्यात्मजां च पुत्रान् अथावाप्य श्रियं यशश् च सुहृज्जनैः स्वर्गम् अवाप धीरः
दधीचिचा तेजस्वी पुत्र, या ऋषीने गौतमाची कन्या पत्नी म्हणून मिळवली, आणि पुत्र, संपत्ती, कीर्ती व मित्रांसह तो धीराने स्वर्गाला गेला.
ततः प्रभृति तत् तीर्थं पिप्पलेश्वरम् उच्यते सर्वक्रतुफलं पुण्यं स्मरणाद् अघनाशनम्
त्या वेळेपासून ते तीर्थ पिप्पलेश्वर म्हणून ओळखले जाते; सर्व यज्ञांचे फळ मिळवणारे, पुण्यदायक आणि केवळ स्मरणानेच पाप नष्ट करणारे आहे.
किं पुनः स्नानदानाभ्याम् आदित्यस्य तु दर्शनात् चक्रेश्वरः पिप्पलेशो देवदेवस्य नामनी
मग स्नान आणि दान केल्याने, तसेच आदित्याचे दर्शन घेतल्याने किती अधिक फळ मिळेल! चक्रेश्वर आणि पिप्पलेश हे देवदेवतेची नावे आहेत.
सरहस्यं विदित्वा तु सर्वकामान् अवाप्नुयात् सूर्यस्य च प्रतिष्ठानात् सुरवासे प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठानं तु तत् क्षेत्रं सुराणाम् अपि वल्लभम्
हे परम गुपित जाणून घेतल्यावर सर्व इच्छा पूर्ण होतात; कारण सूर्याचं स्थान देवांच्या निवासात आहे आणि ते स्थान देवांनाही अत्यंत प्रिय आहे.
इतीदम् आख्यानम् अतीव पुण्यं पठेत वा यः शृणुयात् स्मरेद् वा स दीर्घजीवी धनवान् धर्मयुक्तश् चान्ते स्मरञ् शंभुम् उपैति नित्यम्
जो कोणी हे अतिशय पुण्यदायक आख्यान वाचतो, ऐकतो किंवा आठवतो, तो दीर्घायुषी, धनवान, धर्मशील होतो आणि शेवटी शंभूंचं स्मरण करत नेहमी त्यांच्याजवळ पोहोचतो.
नागतीर्थम् इति ख्यातं सर्वकामप्रदं शुभम् यत्र नागेश्वरो देवः शृणु तस्यापि विस्तरम्
नागतीर्थ असं प्रसिद्ध तीर्थ आहे, जे सर्व इच्छा पूर्ण करणारं आणि शुभ आहे. तिथे नागेश्वर देव वास करतात—आता त्याचं सविस्तर वर्णन ऐक.
प्रतिष्ठानपुरे राजा शूरसेन इति श्रुतः सोमवंशभवः श्रीमान् मतिमान् गुणसागरः
प्रतिष्ठान या नगरीत शूरसेन नावाचा एक राजा होता. तो सोमवंशातला, कीर्तीमान, बुद्धिमान आणि गुणांचा सागर म्हणून प्रसिद्ध होता.
पुत्रार्थं स महायत्नम् अकरोत् प्रियया सह तस्य पुत्रश् चिराद् आसीत् सर्पो वै भीषणाकृतिः
पुत्रासाठी त्या राजानं आपल्या पत्नीबरोबर खूप प्रयत्न केले. शेवटी त्यांना एक पुत्र झाला—तो एक भयंकर रूपाचा सर्प होता.
पुत्रं तं गोपयाम् आस शूरसेनो महीपतिः राज्ञः पुत्रः सर्प इति न कश्चिद् विन्दते जनः
राजा शूरसेनानं तो मुलगा लपवून ठेवला; लोकांपैकी कुणालाही माहीत नव्हतं की राजाचा मुलगा सर्प आहे.
अन्तर्वर्ती परो वापि मातरं पितरं विना धात्रेय्य् अपि न जानाति नामात्यो न पुरोहितः
घरातील किंवा बाहेरच्यांपैकी, आई-वडिलांशिवाय, दाईलाही, मंत्र्यांनाही किंवा पुरोहितालाही हे माहीत नव्हतं.
तं दृष्ट्वा भीषणं सर्पं सभार्यो नृपसत्तमः संतापं नित्यम् आप्नोति सर्पाद् वरम् अपुत्रता
तो भयंकर सर्पपुत्र पाहून राजा आणि त्याची पत्नी नेहमी दुःखी राहत. त्यांना वाटायचं, सर्पपुत्र असण्यापेक्षा अपत्य नसणंच बरं.
एतद् अस्ति महासर्पो वक्ति नित्यं मनुष्यवत् स सर्पः पितरं प्राह कुरु चूडाम् अपि क्रियाम्
तरीही तो महान सर्प नेहमी माणसासारखा बोलायचा; त्यानं वडिलांना सांगितलं, 'माझ्या सुद्धा चूडाकर्माचं विधी करावं.'
तथोपनयनं चापि वेदाध्ययनम् एव च यावद् वेदं न चाधीते तावच् छूद्रसमो द्विजः
तसंच उपनयन आणि वेदाध्ययनही करावं; जोपर्यंत वेद शिकत नाही, तोपर्यंत द्विज शूद्रासारखाच असतो.
एतच् छ्रुत्वा पुत्रवचः शूरसेनो ऽतिदुःखितः ब्राह्मणं कंचनानीय संस्कारादि तदाकरोत् अधीतवेदः सर्पो ऽपि पितरं चाब्रवीद् इदम्
मुलाचं हे बोलणं ऐकून शूरसेन फार दुःखी झाला; त्यानं एक ब्राह्मण बोलावून सर्व संस्कार केले. नंतर त्या सर्पानं वेद शिकून वडिलांना असं सांगितलं:
विवाहं कुरु मे राजन् स्त्रीकामो ऽहं नृपोत्तम अन्यथापि च कृत्यं ते न सिध्येद् इति मे मतिः
'राजा, माझं लग्न लावून दे; मला पत्नी हवी आहे. नाहीतर तुझं कर्तव्य पूर्ण होणार नाही—माझं असं ठाम मत आहे.'
जनयित्वात्मजान् वेदविधिनाखिलसंस्कृतीः न कुर्याद् यः पिता तस्य नरकान् नास्ति निष्कृतिः
वेदविधीनं सर्व संस्कार करून पुत्र जन्माला घालूनही जो पिता त्याचं लग्न लावत नाही, त्याला नरकातून सुटका नाही.
विस्मितः स पिता प्राह सुतं तम् उरगाकृतिम्
हे ऐकून वडील आश्चर्यचकित झाले आणि त्या सर्परूप मुलाला म्हणाले.
यस्य शब्दाद् अपि त्रासं यान्ति शूराश् च पूरुषाः तस्मै कन्यां तु को दद्याद् वद पुत्र करोमि किम्
'तुझ्या आवाजानंही शूर पुरुष घाबरतात—मग तुला कोण मुलगी देईल? सांग बाळा, मी काय करावं?'
तत् पितुर् वचनं श्रुत्वा सर्पः प्राह विचक्षणः
वडिलांचं हे बोलणं ऐकून तो बुद्धिमान सर्प म्हणाला.
विवाहा बहवो राजन् राज्ञां सन्ति जनेश्वर प्रसह्याहरणं चापि शस्त्रैर् वैवाह एव च
'राजा, राजांमध्ये अनेक प्रकारची लग्नं असतात—बलपूर्वक, शस्त्रानं किंवा परस्पर संमतीनं.'
जाते विवाहे पुत्रस्य पितासौ कृतकृद् भवेत् नो चेद् अत्रैव गङ्गायां मरिष्ये नात्र संशयः
'माझं लग्न झालं तर, राजा, तुझं पितृऋण फेडलं जाईल; नाहीतर मी इथेच गंगेत प्राण सोडीन—यात शंका नाही.'
तत् पुत्रनिश्चयं ज्ञात्वा अपुत्रो नृपसत्तमः विवाहार्थम् अमात्यांस् तान् आहूयेदं वचो ऽब्रवीत्
राजाने आपल्या मुलाच्या नक्कीपणाची खात्री करून, आपल्याला मुलगा नसतानाही, लग्नासाठी आपल्या मंत्र्यांना बोलावलं आणि त्यांना असं सांगितलं.
नागेश्वरो मम सुतो युवराजो गुणाकरः गुणवान् मतिमाञ् शूरो दुर्जयः शत्रुतापनः
माझा मुलगा नागेश्वर हा युवराज आहे, गुणांनी भरलेला आहे. तो गुणी, बुद्धिमान, शूर आणि शत्रूंना जिंकणारा आहे.
रथे नागे स धनुषि पृथिव्यां नोपमीयते विवाहस् तस्य कर्तव्यो ह्य् अहं वृद्धस् तथैव च
रथावर, धनुष्य हातात घेऊन, नागेश्वर पृथ्वीवर कुणाशीही तुलना होऊ शकत नाही. त्याचं लग्न लावणं आवश्यक आहे, कारण मी आता वयस्कर झालो आहे.
राज्यभारं सुते न्यस्य निश्चिन्तो ऽहं भवाम्य् अतः न दारसंग्रहो यावत् तावत् पुत्रो मम प्रियः
राज्याचा भार मी माझ्या मुलावर सोपवला की माझ्या मनाला शांतता मिळेल; तोपर्यंत, तो पत्नी आणेपर्यंत, माझा मुलगा मला प्रिय आहे.
बालभावं नो जहाति तस्मात् सर्वे ऽनुमन्य च विवाहायाथ कुर्वन्तु यत्नं मम हिते रताः
तो अजूनही बालपण सोडत नाही; म्हणूनच, माझ्या हितासाठी तुम्ही सर्वांनी त्याच्या लग्नासाठी प्रयत्न करावेत.
न मे काचित् तदा चिन्ता कृतोद्वाहो यदात्मजः सुते न्यस्तभरा यान्ति कृतिनस् तपसे वनम्
माझा मुलगा लग्न झाल्यावर मला काहीच चिंता राहत नाही; कारण मुलावर जबाबदारी दिल्यावर, ज्ञानी लोक तपासाठी वनात जातात.