अस्थ्नां च पावनं ब्रूहि अस्माकं च गवां तथा
आमच्यासाठी आणि आमच्या गायींसाठी, हाडे शुद्ध करणारे काय आहे ते सांग.
शिवः प्राह तदा सर्वान् गङ्गाम् आप्लुत्य यत्नतः देवाश् च गावस् तत्पापान् मुच्यन्ते नात्र संशयः
शंकर म्हणाले, "गंगेच्या पाण्यात काळजीपूर्वक स्नान केल्याने देव आणि गायी दोघेही त्या पापांपासून मुक्त होतात, यात काहीच शंका नाही."
प्रक्षालितानि चास्थीनि ऋषिदेहभवान्य् अथ तानि प्रक्षालनाद् एव तत्र प्राप्तानि पूतताम्
ऋषींच्या देहातील जी हाडे तिथे धुतली गेली, ती फक्त धुतल्यामुळेच शुद्ध झाली.
यत्र देवा मुक्तपापास् तत् तीर्थं पापनाशनम् तत्र स्नानं च दानं च ब्रह्महत्याविनाशनम्
ज्या तीर्थात देव पापमुक्त झाले, ते पाप नष्ट करणारे तीर्थ आहे; तिथे स्नान आणि दान केल्याने ब्रह्महत्येसारखे मोठे पापही नाहीसे होते.
गवां च पावनं यत्र गोतीर्थं तद् उदाहृतम् तत्र स्नानान् महाबुद्धिर् गोमेधफलम् आप्नुयात्
जिथे गायींचे शुद्धीकरण होते, त्याला गोतीर्थ म्हणतात; तिथे स्नान केल्याने बुद्धिमान माणसाला गोमेध यज्ञाचे फळ मिळते.
यत्र तद्ब्राह्मणास्थीनि आसन् पुण्यानि नारद पितृतीर्थं तु वै ज्ञेयं पितॄणां प्रीतिवर्धनम्
नारद, ज्या ठिकाणी त्या पुण्यवान ब्राह्मणांच्या हाडांचे विसर्जन झाले, ते पितृतिर्थ म्हणून ओळखले जाते, जे पितरांचे समाधान वाढवते.
भस्मास्थिनखरोमाणि प्राणिनो यस्य कस्यचित् तत्र तीर्थे संक्रमेरन् यावच् चन्द्रार्कतारकम्
कोणत्याही सजीवाचे राख, हाडे, केस किंवा नख जर त्या तीर्थात नेले, तर ते चंद्र, सूर्य आणि तारे असतील तितका काळ तिथे राहतात.
स्वर्गे वासो भवेत् तस्य अपि दुष्कृतकर्मणः तथा चक्रेश्वरात् तीर्थात् त्रीणि तीर्थानि नारद ततः पूताः सुरगणा गावः शंभुम् अथाब्रुवन्
वाईट कर्म केलेल्यालाही तिथे स्वर्गवास मिळतो; चक्रेश्वर या तीर्थातून तीन तीर्थे निर्माण झाली. मग, नारद, देव आणि गायी शुद्ध झाले आणि त्यांनी शंभूला वंदन केले.
यामः स्वं स्वम् अधिष्ठानम् अत्र सूर्यः प्रतिष्ठितः अस्मिन् स्थिते दिनकरे सुराः सर्वे प्रतिष्ठिताः
चला, आपण आपापल्या स्थानावर जाऊ या; इथे सूर्य स्थिर आहे. जोपर्यंत सूर्य इथे आहे, तोपर्यंत सर्व देवही इथे स्थिर आहेत.
भवेयुर् जगताम् ईश तद् अनुज्ञातुम् अर्हसि सूर्यो ह्य् आत्मास्य जगतस् तस्थुषश् च सनातनः
जगतांचे स्वामी, आम्हाला परवानगी द्या; कारण सूर्य हा या जगाचा आणि स्थिर-अस्थिर सर्वांचा सनातन आत्मा आहे.
दिवाकरो देवमयस् तत्रास्माभिः प्रतिष्ठितः यत्र गङ्गा जगद्धात्री यत्र वै त्र्यम्बकः स्वयम् सुरवासं प्रतिष्ठानं भवेद् यत्र च त्र्यम्बकम्
सूर्य, जो देवमय आहे, तो इथे आमच्यामुळे स्थिर झाला आहे; जिथे गंगा, जगाला पोसणारी आहे, आणि जिथे त्र्यंबक स्वतः आहे, जिथे त्र्यंबक आहे तिथेच देवांचे निवासस्थान आहे.
आपृच्छ्य पिप्पलादं तं सुराः स्वं सदनं ययुः पिप्पलाः कालपर्याये स्वर्गं जग्मुर् अथाक्षयम्
पिप्पलादाचा निरोप घेऊन देव आपापल्या निवासस्थानी गेले; आणि योग्य काळ आल्यावर पिंपळाची झाडेही अक्षय स्वर्गात गेली.
पादपानां पदं विप्रः पिप्पलादः प्रतापवान् क्षेत्राधिपत्ये संस्थाप्य पूजयाम् आस शंकरम्
तेजस्वी पिप्पलाद ऋषींनी त्या पिंपळाच्या झाडांच्या ठिकाणी क्षेत्रपाल म्हणून शंकराची पूजा सुरू केली.
दधीचिसूनुर् मुनिर् उग्रतेजा अवाप्य भार्यां गौतमस्यात्मजां च पुत्रान् अथावाप्य श्रियं यशश् च सुहृज्जनैः स्वर्गम् अवाप धीरः
दधीचिचा तेजस्वी पुत्र, या ऋषीने गौतमाची कन्या पत्नी म्हणून मिळवली, आणि पुत्र, संपत्ती, कीर्ती व मित्रांसह तो धीराने स्वर्गाला गेला.
ततः प्रभृति तत् तीर्थं पिप्पलेश्वरम् उच्यते सर्वक्रतुफलं पुण्यं स्मरणाद् अघनाशनम्
त्या वेळेपासून ते तीर्थ पिप्पलेश्वर म्हणून ओळखले जाते; सर्व यज्ञांचे फळ मिळवणारे, पुण्यदायक आणि केवळ स्मरणानेच पाप नष्ट करणारे आहे.
किं पुनः स्नानदानाभ्याम् आदित्यस्य तु दर्शनात् चक्रेश्वरः पिप्पलेशो देवदेवस्य नामनी
मग स्नान आणि दान केल्याने, तसेच आदित्याचे दर्शन घेतल्याने किती अधिक फळ मिळेल! चक्रेश्वर आणि पिप्पलेश हे देवदेवतेची नावे आहेत.
सरहस्यं विदित्वा तु सर्वकामान् अवाप्नुयात् सूर्यस्य च प्रतिष्ठानात् सुरवासे प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठानं तु तत् क्षेत्रं सुराणाम् अपि वल्लभम्
हे परम गुपित जाणून घेतल्यावर सर्व इच्छा पूर्ण होतात; कारण सूर्याचं स्थान देवांच्या निवासात आहे आणि ते स्थान देवांनाही अत्यंत प्रिय आहे.
इतीदम् आख्यानम् अतीव पुण्यं पठेत वा यः शृणुयात् स्मरेद् वा स दीर्घजीवी धनवान् धर्मयुक्तश् चान्ते स्मरञ् शंभुम् उपैति नित्यम्
जो कोणी हे अतिशय पुण्यदायक आख्यान वाचतो, ऐकतो किंवा आठवतो, तो दीर्घायुषी, धनवान, धर्मशील होतो आणि शेवटी शंभूंचं स्मरण करत नेहमी त्यांच्याजवळ पोहोचतो.
नागतीर्थम् इति ख्यातं सर्वकामप्रदं शुभम् यत्र नागेश्वरो देवः शृणु तस्यापि विस्तरम्
नागतीर्थ असं प्रसिद्ध तीर्थ आहे, जे सर्व इच्छा पूर्ण करणारं आणि शुभ आहे. तिथे नागेश्वर देव वास करतात—आता त्याचं सविस्तर वर्णन ऐक.
प्रतिष्ठानपुरे राजा शूरसेन इति श्रुतः सोमवंशभवः श्रीमान् मतिमान् गुणसागरः
प्रतिष्ठान या नगरीत शूरसेन नावाचा एक राजा होता. तो सोमवंशातला, कीर्तीमान, बुद्धिमान आणि गुणांचा सागर म्हणून प्रसिद्ध होता.
पुत्रार्थं स महायत्नम् अकरोत् प्रियया सह तस्य पुत्रश् चिराद् आसीत् सर्पो वै भीषणाकृतिः
पुत्रासाठी त्या राजानं आपल्या पत्नीबरोबर खूप प्रयत्न केले. शेवटी त्यांना एक पुत्र झाला—तो एक भयंकर रूपाचा सर्प होता.
पुत्रं तं गोपयाम् आस शूरसेनो महीपतिः राज्ञः पुत्रः सर्प इति न कश्चिद् विन्दते जनः
राजा शूरसेनानं तो मुलगा लपवून ठेवला; लोकांपैकी कुणालाही माहीत नव्हतं की राजाचा मुलगा सर्प आहे.
अन्तर्वर्ती परो वापि मातरं पितरं विना धात्रेय्य् अपि न जानाति नामात्यो न पुरोहितः
घरातील किंवा बाहेरच्यांपैकी, आई-वडिलांशिवाय, दाईलाही, मंत्र्यांनाही किंवा पुरोहितालाही हे माहीत नव्हतं.
तं दृष्ट्वा भीषणं सर्पं सभार्यो नृपसत्तमः संतापं नित्यम् आप्नोति सर्पाद् वरम् अपुत्रता
तो भयंकर सर्पपुत्र पाहून राजा आणि त्याची पत्नी नेहमी दुःखी राहत. त्यांना वाटायचं, सर्पपुत्र असण्यापेक्षा अपत्य नसणंच बरं.
एतद् अस्ति महासर्पो वक्ति नित्यं मनुष्यवत् स सर्पः पितरं प्राह कुरु चूडाम् अपि क्रियाम्
तरीही तो महान सर्प नेहमी माणसासारखा बोलायचा; त्यानं वडिलांना सांगितलं, 'माझ्या सुद्धा चूडाकर्माचं विधी करावं.'
तथोपनयनं चापि वेदाध्ययनम् एव च यावद् वेदं न चाधीते तावच् छूद्रसमो द्विजः
तसंच उपनयन आणि वेदाध्ययनही करावं; जोपर्यंत वेद शिकत नाही, तोपर्यंत द्विज शूद्रासारखाच असतो.
एतच् छ्रुत्वा पुत्रवचः शूरसेनो ऽतिदुःखितः ब्राह्मणं कंचनानीय संस्कारादि तदाकरोत् अधीतवेदः सर्पो ऽपि पितरं चाब्रवीद् इदम्
मुलाचं हे बोलणं ऐकून शूरसेन फार दुःखी झाला; त्यानं एक ब्राह्मण बोलावून सर्व संस्कार केले. नंतर त्या सर्पानं वेद शिकून वडिलांना असं सांगितलं:
विवाहं कुरु मे राजन् स्त्रीकामो ऽहं नृपोत्तम अन्यथापि च कृत्यं ते न सिध्येद् इति मे मतिः
'राजा, माझं लग्न लावून दे; मला पत्नी हवी आहे. नाहीतर तुझं कर्तव्य पूर्ण होणार नाही—माझं असं ठाम मत आहे.'
जनयित्वात्मजान् वेदविधिनाखिलसंस्कृतीः न कुर्याद् यः पिता तस्य नरकान् नास्ति निष्कृतिः
वेदविधीनं सर्व संस्कार करून पुत्र जन्माला घालूनही जो पिता त्याचं लग्न लावत नाही, त्याला नरकातून सुटका नाही.
विस्मितः स पिता प्राह सुतं तम् उरगाकृतिम्
हे ऐकून वडील आश्चर्यचकित झाले आणि त्या सर्परूप मुलाला म्हणाले.