आगच्छन्तीं तां प्रातिथेयीं तदानीं निवारयाम् आस तदोल्कपातः सा संभ्रमाद् आगता चाश्रमं स्वं नैवापश्यत् तत्र भर्तारम् अग्रे
ती प्रातिथेयी येत असताना, त्या क्षणी उल्कापात झाल्यामुळे तिला थांबावं लागलं. घाबरून, ती आपल्या आश्रमात आली, पण तिथे तिला पती दिसला नाही.
क्व वा गतश् चेति सविस्मया सा पप्रच्छ चाग्निं प्रातिथेयी तदानीम् अग्निस् तदोवाच सविस्तरं तां देवागमं याचनं वै शरीरे
आश्चर्यचकित होऊन, तिने अग्नीला विचारलं, 'ते कुठे गेले?' तेव्हा अग्नीने तिला देवांचे आगमन आणि त्यांच्या देहाच्या मागणीचं सगळं सविस्तर सांगितलं.
अस्थ्नाम् उपादानम् अथ प्रयाणं श्रुत्वा सर्वं दुःखिता सा बभूव दुःखोद्वेगात् सा पपाताथ पृथ्व्यां मन्दं मन्दं वह्निनाश्वासिता च
हाडं घेणं आणि त्यांचा प्रस्थान ऐकून, ती फार दुःखी झाली. दुःख आणि चिंता यामुळे ती हळूहळू जमिनीवर कोसळली, आणि अग्नीने तिला हलकेच धीर दिला.
उत्पद्यते यत् तु विनाशि सर्वं न शोच्यम् अस्तीति मनुष्यलोके गोविप्रदेवार्थम् इह त्यजन्ति प्राणान् प्रियान् पुण्यभाजो मनुष्याः
माणसांच्या जगात, जे जन्मतं ते नाश पावतंच, म्हणून त्यावर दुःख मानू नये. गायी, ब्राह्मण आणि देव यांच्या हितासाठी, पुण्यवान माणसं इथे आपले प्रिय प्राणही सोडतात.
संसारचक्रे परिवर्तमाने देहं समर्थं धर्मयुक्तं त्व् अवाप्य प्रियान् प्राणान् देवविप्रार्थहेतोस् ते वै धन्याः प्राणिनो ये त्यजन्ति
या संसाराच्या फेर्यात फिरताना, जेव्हा एखाद्याला समर्थ आणि धर्मशील शरीर मिळतं, आणि ते जीव देव किंवा ब्राह्मण यांच्या हितासाठी आपला प्रिय प्राण सोडतात, ते जीव खरोखरच भाग्यवान आहेत.
प्राणाः सर्वे ऽस्यापि देहान्वितस्य यातारो वै नात्र संदेहलेशः एवं ज्ञात्वा विप्रगोदेवदीनाद्य् अर्थं चैनान् उत्सृजन्तीश्वरास् ते
शरीर असलेल्या प्रत्येकाचं प्राण एक दिवस निघून जाणारच, यात शंका नाही. हे जाणून जे लोक ब्राह्मण, गायी, देव किंवा गरिबांसाठी आपले प्राण देतात, ते खरोखरच मोठे आणि पूज्य आहेत.
निवार्यमाणो ऽपि मया प्रपन्नया चकार देवास्त्रपरिग्रहं सः मनोगतं वेत्त्य् अथवा विधातुः को मर्त्यलोकातिगचेष्टितस्य
मी तिला थांबवण्याचा प्रयत्न केला तरी, माझ्या आश्रयाला आलेली तिने देवास्त्र स्वीकारलं. माणसाच्या मनात काय आहे किंवा विधात्याचा हेतू काय आहे, हे कोणालाच कळत नाही.
इत्य् एवम् उक्त्वापूज्य चाग्नीन् यथावद् भर्तुस् त्वचा लोमभिः सा विवेश गर्भस्थितं बालकं प्रातिथेयी कुक्षिं विदार्याथ करे गृहीत्वा
असं म्हणून, अग्नीची योग्य प्रकारे पूजा करून, तिने आपल्या पतीच्या त्वचा आणि केसांसह गर्भात असलेल्या बाळाकडे प्रवेश केला, प्रतिथेयीच्या पोटाला फाडून बाळ हातात घेतला.
पित्रा हीनो बन्धुभिर् गोत्रजैश् च मात्रा हीनो बालकः सर्व एव रक्षन्तु सर्वे ऽपि च भूतसंघास् तथौषध्यो बालकं लोकपालाः
पित्याविना, नातेवाईकांविना आणि मातेसुद्धा न मिळालेल्या या बाळाचं सर्व जीव, सर्व प्राणी, औषधी वनस्पती आणि लोकपाल यांनी रक्षण करावं.
ये बालकं मातृपितृप्रहीणं सनिर्विशेषं स्वतनुप्ररूढैः पश्यन्ति रक्षन्ति त एव नूनं ब्रह्मादिकानाम् अपि वन्दनीयाः
जे लोक आईवडिलांशिवाय वाढलेल्या बाळाला पाहतात आणि त्याचं रक्षण करतात, ते खरोखरच ब्रह्मादिक देवांच्याही वंदनास पात्र आहेत.
इत्य् उक्त्वा चात्यजद् बालं भर्तृचित्तपरायणा पिप्पलानां समीपे तु न्यस्य बालं नमस्य च
असं म्हणून, पतीच्या इच्छेला समर्पित असलेली ती स्त्री, बाळाला पिंपळाच्या झाडाजवळ ठेवून, नमस्कार करून तिथेच सोडून गेली.
अग्निं प्रदक्षिणीकृत्य यज्ञपात्रसमन्विता विवेशाग्निं प्रातिथेयी भर्त्रा सह दिवं ययौ
अग्नीची प्रदक्षिणा करून, यज्ञपात्रे घेऊन, प्रतिथेयीने अग्नित प्रवेश केला आणि आपल्या पतीसह स्वर्गात गेली.
रुरुदुश् चाश्रमस्था ये वृक्षाश् च वनवासिनः पुत्रवत् पोषिता येन ऋषिणा च दधीचिना
आश्रमात राहणारे, झाडं आणि वनातील सर्व जीव रडू लागले, कारण ऋषी दधीची यांनी त्यांना आपल्या मुलासारखं वाढवलं होतं.
विना तेन न जीवामस् तया मात्रा विना तथा मृगाश् च पक्षिणः सर्वे वृक्षाः प्रोचुः परस्परम्
त्यांच्याविना, आणि तिच्याविना सुद्धा, आपण जगू शकत नाही—प्राणी, पक्षी आणि सर्व झाडं एकमेकांना असं सांगू लागले.
स्वर्गम् आसेदुषोः पित्रोस् तदपत्येष्व् अकृत्रिमम् ये कुर्वन्त्य् अनिशं स्नेहं त एव कृतिनो नराः
जे लोक स्वर्गवासी झालेल्या आईवडिलांच्या मुलांवर नेहमी खरी माया करतात, तेच खऱ्या अर्थाने कृतार्थ मानावेत.
दधीचिः प्रातिथेयी वा वीक्षते ऽस्मान् यथा पुरा तथा पिता न माता वा धिग् अस्मान् पापिनो वयम्
दधीची किंवा प्रतिथेयी आपल्याकडे पूर्वीसारखं पाहत नाहीत, ना वडील, ना आई—आपण पापी आहोत, आपल्याला लाज वाटली पाहिजे.
अस्माकम् अपि सर्वेषाम् अतः प्रभृति निश्चितम् बालो दधीचिः प्रातिथेयी बालो धर्मः सनातनः
आता पुढे, आपणा सर्वांसाठी हे निश्चित आहे: दधीची प्रतिथेयी यांचा बाळ म्हणजेच सनातन धर्माचा खरा वारस आहे.
एवम् उक्त्वा तदौषध्यो वनस्पतिसमन्विताः सोमं राजानम् अभ्येत्य याचिरे ऽमृतम् उत्तमम्
असं म्हणून, सर्व औषधी वनस्पती आणि झाडं मिळून सोम राजाकडे गेले आणि त्याच्याकडे श्रेष्ठ अमृत मागितलं.
स चापि दत्तवांस् तेभ्यः सोमो ऽमृतम् अनुत्तमम् ददुर् बालाय ते चापि अमृतं सुरवल्लभम्
सोमाने त्यांना उत्तम अमृत दिलं; त्यांनी ते अमृत, देवांना प्रिय असलेलं, त्या बाळाला दिलं.
स तेन तृप्तो ववृधे शुक्लपक्षे यथा शशी पिप्पलैः पालितो यस्मात् पिप्पलादः स बालकः प्रवृद्धः पिप्पलान् एवम् उवाच त्व् अतिविस्मितः
त्या अमृतामुळे तृप्त होऊन, तो बाळ शुक्ल पक्षातील चंद्रासारखा वाढू लागला. पिंपळाच्या झाडांनी त्याचं पालन केलं, म्हणून तो पिप्पलाद नावाने प्रसिद्ध झाला. मोठ्या आश्चर्याने त्याने पिंपळ झाडांना विचारलं.
मानुषेभ्यो मानुषास् तु जायन्ते पक्षिभिः खगाः बीजेभ्यो वीरुधो लोके वैषम्यं नैव दृश्यते वार्क्षस् त्व् अहं कथं जातो हस्तपादादिजीववान्
माणसांपासून माणसं, पक्ष्यांपासून पक्षी, बियांपासून वनस्पती जन्मतात—जगात कुठेही फरक दिसत नाही. पण मी, झाडाजवळ वाढलेला असूनही, हातपाय असलेला आणि जिवंत कसा जन्मलो?
वृक्षास् तद्वचनं श्रुत्वा सर्वम् ऊचुर् यथाक्रमम् दधीचेर् मरणं साध्व्यास् तथा चाग्निप्रवेशनम्
हे ऐकून, सर्व झाडं आणि औषधी वनस्पतींनी त्याला दधीचींच्या मृत्यूची आणि त्या सतीच्या अग्निप्रवेशाची सगळी हकीकत सांगितली.
अस्थ्नां संहरणं देवैर् एतत् सर्वं सविस्तरम् श्रुत्वा दुःखसमाविष्टो निपपात तदा भुवि
देवतांनी हाडं गोळा करण्याची सगळी हकीकत ऐकून, तो दुःखाने व्याकुळ झाला आणि तेव्हा जमिनीवर कोसळला.
आश्वासितः पुनर् वृक्षैर् वाक्यैर् धर्मार्थसंहितैः आश्वस्तः स पुनः प्राह तदौषधिवनस्पतीन्
मग झाडांनी धर्म आणि अर्थाने भरलेल्या शब्दांनी त्याला धीर दिला. त्याने पुन्हा धीर धरून त्या औषधी वनस्पतींना विचारले.
पितृहन्तॄन् हनिष्ये ऽहं नान्यथा जीवितुं क्षमः पितुर् मित्राणि शत्रूंश् च तथा पुत्रो ऽनुवर्तते
मी वडिलांचे मारणारे शत्रू ठार करीन; नाहीतर मला जगण्याचा अधिकार नाही. मुलगा वडिलांचे मित्र आणि शत्रू, दोघांनाही तसंच वागवतो.
स एव पुत्रो यो ऽन्यस् तु पुत्ररूपो रिपुः स्मृतः वदन्ति पितृमित्राणि तारयन्त्य् अहितान् अपि
खरा मुलगा तोच; दुसरा जरी मुलासारखा दिसला तरी तो शत्रूच मानला जातो. असं म्हणतात, वडिलांचे मित्र शत्रूंनाही तारतात.
वृक्षास् तं बालम् आदाय सोमान्तिकम् अथाययुः बालवाक्यं तु ते वृक्षाः सोमायाथ न्यवेदयन् श्रुत्वा सोमो ऽपि तं बालं पिप्पलादम् अभाषत
ते झाडं त्या मुलाला घेऊन सोमाजवळ गेले. त्या झाडांनी मुलाच्या बोलण्याचं सांगितलं, आणि ऐकून सोमाने पिप्पलादाशी बोलायला सुरुवात केली.
गृहाण विद्यां विधिवत् समग्रां तपःसमृद्धिं च शुभां च वाचम् शौर्यं च रूपं च बलं च बुद्धिं संप्राप्स्यसे पुत्र मदाज्ञया त्वम्
माझ्या आज्ञेने, पुत्रा, विधिपूर्वक संपूर्ण विद्या, तपाची सिद्धी, शुभ वाणी, शौर्य, रूप, बळ आणि बुद्धी मिळव.
पिप्पलादस् तम् अप्य् आह ओषधीशं विनीतवत्
पिप्पलादानेही नम्रपणे औषधींच्या अधिपतीला विचारले.
सर्वम् एतद् वृथा मन्ये पितृहन्तृविनिष्कृतिम् न करोम्य् अत्र यावच् च तस्मात् तत् प्रथमं वद
वडिलांच्या हत्येचं प्रायश्चित्त केल्याशिवाय हे सगळं मला व्यर्थ वाटतं. म्हणून आधी तेच सांग.