सुवर्णकमलैर् दिव्यैः सुगन्धैर् दशभिः शतैः भक्तितो नित्यवत् पूजां चक्रे विष्णुर् उमापतेः
शंभर हजार सुवर्ण कमळे, दिव्य आणि सुगंधी, भक्तीभावाने नेहमीप्रमाणे, विष्णूने उमापतीची पूजा केली.
एवं संपूज्यमाने तु तयोस् तत्त्वम् इदं शृणु कमलानां सहस्रे तु यदैकं नैव पूर्यते
अशा प्रकारे पूजा होत असताना, ऐक: हजार कमळांमध्ये एक कमळ सापडले नाही.
तदासुरारिः स्वं नेत्रम् उत्पाट्यार्घ्यम् अकल्पयत् अर्घ्यपात्रं करे गृह्य सहस्रकमलान्वितम् ध्यात्वा शंभुं ददाव् अर्घ्यम् अनन्यशरणो हरिः
तेव्हा दैत्यांचा शत्रू विष्णूने स्वतःचे डोळे काढून अर्घ्य म्हणून अर्पण केले. अर्घ्यपात्रात हजार कमळे घेऊन, शंभूचे ध्यान करत, एकमेव शरण म्हणून हरिने अर्घ्य अर्पण केला.
त्वम् एव देव जानीषे भावम् अन्तर्गतं नृणाम् त्वम् एव शरणो ऽधीशो ऽत्र का भवेद् विचारणा
देवा, फक्त तूच माणसांच्या अंतःकरणातील भावना जाणतोस; तूच आमचा खरा आधार आणि स्वामी आहेस—येथे विचार करण्यासारखे काहीच नाही.
वदन्न् उदश्रुनयनो निलिल्ये ऽसाव् इतीश्वरे भवानीसहितः शंभुः पुरस्ताद् अभवत् तदा
हे बोलून, डोळ्यांत अश्रू घेऊन तो पृथ्वीवर लोटांगण घातला; तेव्हा ईश्वर भवानीसह त्याच्यासमोर प्रकट झाला.
गाढम् आलिङ्ग्य विविधैर् वरैर् आपूरयद् धरिम् तद् एव चक्रम् अभवन् नेत्रं चापि यथा पुरा
शंभूने त्याला घट्ट मिठी मारली आणि विविध वर दिले; त्याचे चक्र आणि डोळा पूर्वीप्रमाणेच झाले.
ततः सुरगणाः सर्वे तुष्टुवुर् हरिशंकरौ गङ्गां चापि सरिच्छ्रेष्ठां देवं च वृषभध्वजम्
तेव्हा सर्व देवगणांनी हरि आणि शंकर, गंगा ही श्रेष्ठ नदी आणि वृषभध्वज असलेल्या देवाची स्तुती केली.
ततः प्रभृति तत् तीर्थं चक्रतीर्थम् इति स्मृतम् यस्यानुश्रवणेनैव मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
त्या वेळेपासून ते तीर्थ 'चक्रतीर्थ' म्हणून प्रसिद्ध झाले; त्याची कथा ऐकूनही सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.
तत्र स्नानं च दानं च यः कुर्यात् पितृतर्पणम् सर्वपापविनिर्मुक्तः पितृभिः स्वर्गभाग् भवेत् तत् तु चक्राङ्कितं तीर्थम् अद्यापि परिदृश्यते
जो कोणी तेथे स्नान, दान किंवा पितरांना तर्पण करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि पितरांसह स्वर्ग प्राप्त करतो; आजही चक्राची खूण असलेले ते तीर्थ दिसते.
पिप्पलं तीर्थम् आख्यातं चक्रतीर्थाद् अनन्तरम् यत्र चक्रेश्वरो देवश् चक्रम् आप यतो हरिः
चक्रतीर्थानंतर 'पिप्पळ' हे तीर्थ सांगितले आहे, जिथे चक्रेश्वर देवाने आपले चक्र पुन्हा मिळवले.
यत्र विष्णुः स्वयं स्थित्वा चक्रार्थं शंकरं विभुम् पूजयाम् आस तत् तीर्थं चक्रतीर्थम् उदाहृतम्
ज्या ठिकाणी विष्णू स्वतः उभा राहून, चक्रासाठी महादेवाची भक्तीपूर्वक पूजा केली, त्या पवित्र स्थळाला 'चक्रतीर्थ' असे नाव पडले.
यत्र प्रीतो ऽभवद् विष्णोः शंभुस् तत् पिप्पलं विदुः महिमानं यस्य वक्तुं न क्षमो ऽप्य् अहिनायकः
ज्या ठिकाणी शंकर विष्णूवर प्रसन्न झाले, ते 'पिप्पळ' म्हणून ओळखले जाते; त्याचे महत्त्व एवढे मोठे आहे की, सर्पांचा राजा सुद्धा ते सांगू शकत नाही.
चक्रेश्वरो पिप्पलेशो नामधेयस्य कारणम् शृणु नारद तद् भक्त्या साक्षाद् वेदोदितं मया
चक्राचा स्वामी आणि पिप्पळाचा स्वामी—त्यांची ही नावे का पडली, ते मी तुला सांगतो आहे, नारद, भक्तीभावाने ऐक, हे वेदातही स्पष्ट सांगितले आहे.
दधीचिर् इति विख्यातो मुनिर् आसीद् गुणान्वितः तस्य भार्या महाप्राज्ञा कुलीना च पतिव्रता
दधीची नावाचा एक प्रसिद्ध आणि गुणी ऋषी होता; त्याची पत्नी अतिशय बुद्धिमान, उच्च कुळात जन्मलेली आणि पतीव्रता होती.
लोपामुद्रेति या ख्याता स्वसा तस्या गभस्तिनी इति नाम्ना च विख्याता वडवेति प्रकीर्तिता
जिला लोपाामुद्रा म्हणून ओळखले जाते, तिची बहीण गभस्तिनी होती; तिलाही 'गभस्तिनी' हे नाव होते आणि 'वडवा' असेही तिला म्हणत.
दधीचेः सा प्रिया नित्यं तपस् तेपे तया महत् दधीचिर् अग्निमान् नित्यं गृहधर्मपरायणः
ती नेहमी दधीचीला प्रिय होती आणि मोठ्या तपश्चर्या करत होती; दधीची सुद्धा नेहमी तेजस्वी आणि गृहधर्मात मन लावणारा होता.
भागीरथीं समाश्रित्य देवातिथिपरायणः स्वकलत्ररतः शान्तः कुम्भयोनिर् इवापरः
तो भागीरथीच्या काठी राहायचा, देव आणि पाहुण्यांचे स्वागत करायचा, आपल्या पत्नीमध्ये रमायचा, शांत स्वभावाचा आणि दुसऱ्या कुम्भयोनिसारखा होता.
तस्य प्रभावात् तं देशं नारयो दैत्यदानवाः आजग्मुर् मुनिशार्दूल यत्रागस्त्यस्य चाश्रमः
त्याच्या प्रभावामुळे, त्या प्रदेशात ना नर, ना दैत्य, ना दानव कधी आले, हे ऋषिश्रेष्ठ, जिथे अगस्त्यांचा आश्रम होता.
तत्र देवाः समाजग्मू रुद्रादित्यास् तथाश्विनौ इन्द्रो विष्णुर् यमो ऽग्निश् च जित्वा दैत्यान् उपागतान्
त्या ठिकाणी सर्व देव, रुद्र, आदित्य, अश्विनी, इंद्र, विष्णू, यम आणि अग्नी—हे सर्व दैत्यांचा पराभव करून एकत्र आले.
जयेन जातसंहर्षाः स्तुताश् चैव मरुद्गणैः दधीचिं मुनिशार्दूलं दृष्ट्वा नेमुः सुरेश्वराः
विजयामुळे आनंदी झालेले आणि मरुतगणांनी स्तुती केलेले देवांचे स्वामी, दधीची या ऋषीला पाहून त्याला वंदन करू लागले.
दधीचिर् जातसंहर्षः सुरान् पूज्य पृथक् पृथक् गृहकृत्यं ततश् चक्रे सुरेभ्यो भार्यया सह
दधीची आनंदित होऊन, प्रत्येक देवाची वेगवेगळी पूजा केली आणि नंतर पत्नीबरोबर सर्व देवांसाठी गृहकृत्ये केली.
पृष्टाश् च कुशलं तेन कथाश् चक्रुः सुरा अपि दधीचिम् अब्रुवन् देवा भार्यया सुखितं पुनः
त्याने त्यांची कुशल विचारली आणि देवांनी त्याच्याशी संवाद साधला; पत्नीबरोबर सुखी असलेल्या दधीचीला देवांनी पुन्हा बोलावले.
आसीनं हृष्टमनस ऋषिं नत्वा पुनः पुनः
आनंदी मनाने बसलेल्या त्या ऋषीला देव वारंवार वंदन करत होते.
किम् अद्य दुर्लभं लोके ऋषे ऽस्माकं भविष्यति त्वादृशः सकृपो येषु मुनिर् भूकल्पपादपः
हे ऋषी, आजच्या जगात आमच्यासाठी काय अशक्य आहे, जेव्हा तुझ्यासारखे दयाळू ऋषी, पृथ्वीवर कल्पवृक्षासारखे आहेत?
एतद् एव फलं पुंसां जीवतां मुनिसत्तम तीर्थाप्लुतिर् भूतदया दर्शनं च भवादृशाम्
हे श्रेष्ठ ऋषी, जिवंत असण्याचे हेच खरे फळ आहे—तीर्थस्नान, सर्व प्राण्यांवर दया आणि तुझ्यासारख्या महात्म्यांचे दर्शन.
यत् स्नेहाद् उच्यते ऽस्माभिर् अवधारय तन् मुने जित्वा दैत्यान् इह प्राप्ता हत्वा राक्षसपुंगवान्
हे ऋषी, आम्ही प्रेमाने तुला जे सांगतो आहोत, ते लक्षात घे; दैत्यांचा पराभव करून आणि राक्षसश्रेष्ठांना मारून आम्ही येथे आलो आहोत.
वयं च सुखिनो ब्रह्मंस् त्वयि दृष्टे विशेषतः नायुधैः फलम् अस्माकं वोढुं नैव क्षमा वयम्
हे ब्रह्मन्, विशेषतः तुझे दर्शन झाल्यावर आम्ही अत्यंत आनंदी आहोत; आमच्यासाठी शस्त्रांचा भार पेलणे शक्य नाही, ते आमचे फळही नाही.
स्थाप्यदेशं न पश्याम आयुधानां मुनीश्वर स्वर्गे सुरद्विषो ज्ञात्वा स्थापितानि हरन्ति च
हे ऋषिराज, आम्हाला शस्त्र ठेवायला योग्य जागा दिसत नाही; स्वर्गात, देवद्वेष्ट्यांची शस्त्रे ओळखून ती लगेच नेली जातात.
नयेयुर् आयुधानीति तथैव च रसातले तस्मात् तवाश्रमे पुण्ये स्थाप्यन्ते ऽस्त्राणि मानद
हे मानदायक, शस्त्रं रसातळात नेण्यात आली होती. म्हणूनच, तुझ्या पवित्र आश्रमात ही शस्त्रं ठेवावीत.
नैवात्र किंचिद् भयम् अस्ति विप्र न दानवेभ्यो राक्षसेभ्यश् च घोरम् त्वदाज्ञया रक्षितपुण्यदेशो न विद्यते तपसा ते समानः
हे ब्राह्मण, येथे काहीच भीती नाही—ना दानवांची, ना भयंकर राक्षसांची. तुझ्या आज्ञेने हा पवित्र प्रदेश सुरक्षित आहे आणि तुझ्या तपाला कोणीही समकक्ष नाही.