सोमवंशकरः श्रीमान् अयं राजा भवेद् इति सर्वेभ्यो मतिमानेभ्यो ज्येष्ठः श्रेष्ठो ऽभवन् मुने
हा तेजस्वी राजा, सोमवंशाचा स्थापक, सर्व बुद्धिमानांमध्ये ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ ठरला.
यत्र च क्रतवो वृत्ता इलस्य नृपतेः शुभाः यत्र पुंस्त्वम् अवाप्याथ यत्र पुत्राः समागताः
मुनिवर, ज्या ठिकाणी इल राजाचे शुभ यज्ञ झाले, जिथे त्याने पुन्हा पुरुषत्व मिळवले आणि जिथे त्याची मुले एकत्र आली.
यक्षिणीदत्तनृत्यादिगीतसौभाग्यमङ्गलाः नद्यो भूत्वा यत्र गङ्गां संगतास् तानि नारद
नारद, ज्या ठिकाणी यक्षिणीने दिलेल्या नृत्य, गाणे आणि सौभाग्याने युक्त नद्या गंगेला मिळाल्या.
तीर्थानि शुभदान्य् आसन् सहस्राण्य् अथ षोडश उभयोस् तीरयोस् तात तत्र शंभुर् इलेश्वरः तेषु स्नानं च दानं च सर्वक्रतुफलप्रदम्
तेथे, दोन्ही काठांवर सोळा हजार शुभ तीर्थे होती, जिथे शंभू, इलांचा स्वामी, वास करतो. तिथे स्नान आणि दान केल्याने सर्व यज्ञांचे फळ मिळते.
चक्रतीर्थम् इति ख्यातं ब्रह्महत्यादिनाशनम् यत्र चक्रेश्वरो देवश् चक्रम् आप यतो हरिः
ज्याठिकाणी चक्रेश्वर देवाने चक्र मिळवले आणि हरिनेही तसे केले, त्या ठिकाणी 'चक्रतीर्थ' म्हणून प्रसिद्ध आहे, जे ब्रह्महत्येसारख्या पापांचा नाश करते.
यत्र विष्णुः स्वयं स्थित्वा चक्रार्थं शंकरं प्रभुः पूजयाम् आस तत् तीर्थं चक्रतीर्थम् उदाहृतम्
जिथे विष्णूने स्वतः चक्र मिळवण्यासाठी शंकराची पूजा केली, ते तीर्थ 'चक्रतीर्थ' म्हणून ओळखले जाते.
यस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते दक्षक्रतौ प्रवृत्ते तु देवानां च समागमे
हे केवळ ऐकले तरी सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते. दक्षाचा यज्ञ सुरू झाला आणि देवता एकत्र जमल्या—
दक्षेण दूषिते देवे शिवे शर्वे महेश्वरे अनाह्वाने सुरेशस्य दक्षचित्ते मलीमसे
दक्षाने आपल्या मनात कलुष आणून शंकर, शर्व, महेश्वर यांना बोलावले नाही आणि त्यामुळे देवतांचे अपमान केले—
दाक्षायण्या श्रुते वाक्ये अनाह्वानस्य कारणे अहल्यायां चोक्तवत्यां कुपिताभूत् सुरेश्वरी
दक्षकन्येला जेव्हा निमंत्रण न दिल्याचे कारण सांगणारे शब्द ऐकू आले आणि अहल्येने ते बोलून दाखवले, तेव्हा देवतांची राणी अत्यंत संतापली.
पितरं नाशये पापं क्षमेयं न कथंचन शृण्वती दोषवाक्यानि पित्रा चोक्तानि भर्तरि
या पापासाठी मी वडिलांचा नाश करू शकते; मी हे कधीच क्षमा करणार नाही, कारण वडिलांनी माझ्या पतीबद्दल दोषारोप केलेले शब्द मी ऐकले आहेत.
पत्युः शृण्वन्ति या निन्दां तासां पापावधिः कुतः यादृशस् तादृशो वापि पतिः स्त्रीणां परा गतिः
ज्या स्त्रिया आपल्या पतीची निंदा ऐकतात, त्यांचे पापाला काहीच मर्यादा नाही. पती जसा असेल, तशीच स्त्रियांची अंतिम गति ठरते.
किं पुनः सकलाधीशो महादेवो जगद्गुरुः श्रुतं तन्निन्दनं तर्हि धारयामि न देहकम्
मग सर्वांच्या अधिपती, महादेव, जगाचा गुरु यांची निंदा ऐकली, तर मी हे शरीर अजिबात टिकवणार नाही.
तस्मात् त्यक्ष्य इमं देहम् इत्य् उक्त्वा सा महासती कोपेन महताविष्टा प्रजज्वाल सुरेश्वरी
म्हणून मी हे शरीर सोडणार—असे म्हणून, ती महान सती, प्रचंड संतापाने भरून, तेजाने जळू लागली.
शिवैकचेतना देहं बलाद् योगाच् च तत्यजे महेश्वरो ऽपि सकलं वृत्तम् आकर्ण्य नारदात्
शिवचिंतनात एकरूप होऊन तिने योगाच्या जोरावर आपले शरीर सोडले. महेश्वरालाही, नारदाकडून घडलेली सर्व घटना ऐकायला मिळाली.
दृष्ट्वा चुकोप पप्रच्छ जयां च विजयां तथा ते ऊचतुर् उभे देवं दक्षक्रतुविनाशनम्
हे पाहून तो संतापला आणि जय व विजय यांना विचारले. दोघांनीही देवाला दक्षाच्या यज्ञाचा विध्वंस कसा झाला ते सांगितले.
दाक्षायण्या इति श्रुत्वा मखं प्रायान् महेश्वरः भीमैर् गणैः परिवृतो भूतनाथैः समं ययौ
दक्षकन्या नष्ट झाली हे कळताच, महेश्वर भीषण गणांसह आणि भूतांच्या अधिपतींसह यज्ञाकडे निघाला.
मखस् तैर् वेष्टितः सर्वो देवब्रह्मपुरस्कृतः दक्षेण यजमानेन शुद्धभावेन रक्षितः
ते सर्वांनी त्या यज्ञाला वेढा घातला होता, देव आणि ब्रह्मा पुढे होते, आणि यजमान दक्ष शुद्ध भावनेने यज्ञाचे रक्षण करत होता.
वसिष्ठादिभिर् अत्युग्रैर् मुनिभिः परिवारितः इन्द्रादित्याद्यैर् वसुभिः सर्वतःपरिपालितः
वसिष्ठादी अतिशय सामर्थ्यवान ऋषी सभोवताली होते आणि इंद्र, आदित्य, वसु वगैरे सर्व बाजूंनी रक्षण करत होते.
ऋग्यजुःसामवेदैश् च स्वाहाशब्दैर् अलंकृतः श्रद्धा पुष्टिस् तथा तुष्टिः शान्तिर् लज्जा सरस्वती
ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद यांच्या मंत्रांनी आणि 'स्वाहा' या उच्चारांनी यज्ञ सुशोभित झाला होता; श्रद्धा, पोषण, तृप्ती, शांतता, लाज आणि सरस्वती उपस्थित होत्या.
भूमिर् द्यौः शर्वरी क्षान्तिर् उषा आशा जया मतिः एताभिश् च तथान्याभिः सर्वतः समलंकृतः
भूमी, आकाश, रात्र, क्षमा, उषा, आशा, विजय, बुद्धी आणि अशा इतर अनेक गोष्टींनी यज्ञ सर्व बाजूंनी अलंकृत झाला होता.
त्वष्ट्रा महात्मना चापि कारितो विश्वकर्मणा सुरभिर् नन्दिनी धेनुः कामधुक् कामदोहिनी
महात्मा त्वष्टा या विश्वकर्म्याने सुरभी, नंदिनी, इच्छापूर्ती करणारी गाय आणि कामधेनू या सर्वांची निर्मिती केली.
एताभिः कामवर्षाभिः सर्वकामसमृद्धिमान् कल्पवृक्षः पारिजातो लताः कल्पलतादिकाः
या सर्व इच्छापूर्ती करणाऱ्या गोष्टींमुळे, सर्व प्रकारची समृद्धी लाभली होती; कल्पवृक्ष, पारिजात आणि कल्पलता इत्यादी वेलींनी यज्ञ सजला होता.
यद् यद् इष्टतमं किंचित् तत्र तस्मिन् मखे स्थितम् स्वयं मघवता पूष्णा हरिणा परिरक्षितः
जे काही सर्वात प्रिय होते ते त्या यज्ञात होते आणि स्वतः इंद्र, पूषा आणि हरि यांनी त्याचे रक्षण केले होते.
दीयतां भुज्यतां वापि क्रियतां स्थीयतां सुखम् एतैश् च सर्वतो वाक्यैर् दक्षस्य पूजितं मखम्
देणे, भोगणे, करणे किंवा आनंदाने टिकवणे—अशा सर्व बाजूंनी बोलल्या जाणाऱ्या शब्दांनी दक्षाचा यज्ञ गौरवला जात होता.
आदौ तु वीरभद्रो ऽसौ भद्रकाल्या युतो ययौ शोककोपपरीतात्मा पश्चाच् छूलपिनाकधृक्
सुरुवातीला वीरभद्र भद्रकाळीसोबत दुःख आणि रागाने भरलेला पुढे गेला; नंतर त्रिशूल आणि धनुष्य धारण करणारा प्रभू प्रकट झाला.
अभ्याययौ महादेवो महाभूतैर् अलंकृतः तानि भूतानि परितो मखे वेष्ट्य महेश्वरम्
मग महादेव मोठ्या भूतांसह सजून यज्ञस्थळी आला; ती भूतं महेश्वराला सर्व बाजूंनी वेढून उभी राहिली.
क्रतुं विध्वंसयाम् आसुस् तत्र क्षोभो महान् अभूत् पलायन्त ततः केचित् केचिद् गत्वा ततः शिवम्
तेथे त्यांनी यज्ञ नष्ट करायला सुरुवात केली; मोठा गोंधळ उडाला. काहीजण तिथून पळून गेले, तर काही शिवाकडे गेले.
केचित् स्तुवन्ति देवेशं केचित् कुप्यन्ति शंकरम् एवं विध्वंसितं यज्ञं दृष्ट्वा पूषा समभ्यगात्
काही देवेशाची स्तुती करत होते, काही शंकरावर रागावले; यज्ञ असा नष्ट झालेला पाहून पूषा पुढे आला.
पूष्णो दन्तान् अथोत्पाट्य इन्द्रं व्यद्रावयत् क्षणात् भगस्य चक्षुषी विप्र वीरभद्रो व्यपाटयत्
वीरभद्राने पूषाचे दात उपटून टाकले आणि क्षणात इंद्राला पळवून लावले; भगाचे डोळेही त्याने फाडून काढले, हे ऋषी.
दिवाकरं पुनर् दोर्भ्यां परिभ्राम्य समाक्षिपत् ततः सुरगणाः सर्वे विष्णुं ते शरणं ययुः
त्याने सूर्याला हातांनी पकडून फिरवून खाली फेकले; मग सर्व देवांनी विष्णूकडे आश्रय घेतला.