पुंस्त्वम् इच्छंस् तथा मातुर् जगाम तपसे त्वरन् हिमवन्तं गिरिं नत्वा मातरं पितरं गुरुम्
पुरुषत्व मिळवण्यासाठी आणि आईच्या आग्रहाने, त्याने तपासाठी घाई केली, हिमालय पर्वताला, आईला, वडिलांना आणि गुरूंना वंदन केलं.
गच्छन्तम् अन्वगात् पुत्रम् इला सोमसुतस् तथा ते सर्वे गौतमीं प्राप्ता हिमवत्पर्वतोत्तमात्
सोमपुत्र इला आपल्या मुलामागे गेला; ते सगळे हिमालय पर्वतावरून गौतमी नदीवर पोहोचले.
तत्र स्नात्वा तपः किंचित् कृत्वा चक्रुः स्तुतिं पराम् भवस्य देवदेवस्य स्तुतिक्रमम् इमं शृणु
तिथे स्नान करून, थोडं तप करून, त्यांनी उत्तम स्तुती केली. भवरूप देवाधिदेवाची ही स्तुती ऐक.
बुधस् तुष्टाव प्रथमम् इला च तदनन्तरम् ततः पुरूरवाः पुत्रो गौरीं देवीं च शंकरम्
सर्वप्रथम बुधाने स्तुती केली, मग इलाने. त्यानंतर पुरूरवाने गौरी देवी आणि शंकराची स्तुती केली.
यौ कुङ्कुमेन स्वशरीरजेन स्वभावहेमप्रतिमौ सरूपौ याव् अर्चितौ स्कन्दगणेश्वराभ्यां तौ मे शरण्यौ शरणं भवेताम्
ज्यांची मूर्ती स्वभावतः सोन्यासारखी आहे, ज्यांना स्वतःच्या शरीरातील कुंकवाने स्कंद आणि गणेशाने पूजलं, ते दोघे शरण देणारे माझे आश्रय असोत.
संसारतापत्रयदावदग्धाः शरीरिणो यौ परिचिन्तयन्तः सद्यः परां निर्वृतिम् आप्नुवन्ति तौ शंकरौ मे शरणं भवेताम्
संसाराच्या तीन प्रकारच्या दुःखांनी जळणारे जेव्हा त्या शंकरांचा विचार करतात, तेव्हा लगेचच त्यांना परम आनंद मिळतो—ते दोघे माझे आश्रय असोत.
आर्ता ह्य् अहं पीडितमानसा ते क्लेशादिगोप्ता न परो ऽस्ति कश्चित् देव त्वदीयौ चरणौ सुपुण्यौ तौ मे शरण्यौ शरणं भवेताम्
मी दुःखी आहे, माझं मन त्रस्त आहे; हे देव, तुझ्या दोन पवित्र पायांखेरीज दुसरा कोणताही क्लेशातून वाचवणारा नाही—ते दोघे माझे आश्रय असोत.
ययोः सकाशाद् इदम् अभ्युदैति प्रयाति चान्ते लयम् एव सर्वम् जगच्छरण्यौ जगदात्मकौ तु गौरीहरौ मे शरणं भवेताम्
ज्यांच्यापासून हे सर्व निर्माण होतं आणि शेवटी ज्यांच्यात विलीन होतं, गौरी आणि हर—जगाचा आधार, जगाचे मूळ—ते माझे आश्रय असोत.
यौ देववृन्देषु महोत्सवे तु पादौ गृहाणेश गिरीशपुत्र्याः प्रोक्तं धृतौ प्रीतिवशाच् छिवेन तौ मे शरण्यौ शरणं भवेताम्
देवतांच्या मोठ्या उत्सवात, पर्वतराजकन्येच्या विनंतीवरून, शिवाने प्रेमाने ज्या पायांना धरले, तेच पाय माझ्यासाठी शरणस्थान व्हावेत.
किम् अभीष्टं प्रदास्यामि युष्मभ्यं तद् वदन्तु मे कृतकृत्याः स्थ भद्रं वो देवानाम् अपि दुष्करम्
तुम्हाला कोणतीही इच्छा असेल तर सांगा, मी ती पूर्ण करीन. तुम्ही तुमचे कार्य साध्य केले आहे. तुम्हाला शुभेच्छा! हे देवांनाही कठीण आहे.
इलो राजा तवाज्ञात्वा वनं प्राविशद् अम्बिके तत् क्षमस्व सुरेशानि पुंस्त्वं दातुं त्वम् अर्हसि
देवतांच्या अधिपतींनो, अंबिके, राजा इलाने तुझी परवानगी न घेता वनात प्रवेश केला. हे कृपया क्षमा कर आणि त्याला पुन्हा पुरुषत्व दे.
तथेत्य् उवाच तान् सर्वान् भवस्य तु मते स्थिता ततः स भगवान् आह देवीवाक्यरतः सदा
ती सर्वांना म्हणाली, "तसेच होईल," आणि भवाच्या इच्छेनुसार राहिली. मग तो भगवंत, जो नेहमी देवीच्या वचनात रमतो, बोलला.
अत्राभिषेकमात्रेण पुंस्त्वं प्राप्नोत्व् अयं नृपः
येथे अभिषेक केल्यावर या राजाला पुन्हा पुरुषत्व मिळेल.
स्नाताया बुधभार्यायाः शरीराद् वारि सुस्रुवे नृत्यं गीतं च लावण्यं यक्षिण्या यद् उपार्जितम्
बुधाची पत्नी स्नान करून बाहेर आली, तेव्हा तिच्या शरीरातून पाणी वाहू लागले; आणि यक्षिणीने मिळवलेले नृत्य, गाणे आणि सौंदर्य.
तत् सर्वं वारिधाराभिर् गङ्गाम्भसि समाविशत् नृत्या गीता च सौभाग्या इमा नद्यो बभूविरे
ते सर्व पाण्याच्या धारांनी गंगेच्या पाण्यात मिसळले; त्या नृत्य, गाणे आणि सौभाग्यामुळे या नद्या निर्माण झाल्या.
ताश् चापि संगता गङ्गां ते पुण्याः संगमास् त्रयः तेषु स्नानं च दानं च सुरराज्यफलप्रदम्
त्या पवित्र नद्या गंगेला मिळाल्या आणि तीन पवित्र संगम झाले. तिथे स्नान आणि दान केल्याने देवांचे राज्य मिळते.
इला पुंस्त्वम् अवाप्याथ गौरीशंभोः प्रसादतः महाभ्युदयसिद्ध्यर्थं वाजिमेधम् अथाकरोत्
गौरी आणि शंभू यांच्या कृपेने इलाने पुन्हा पुरुषत्व मिळवले आणि मोठ्या यशासाठी अश्वमेध यज्ञ केला.
पुरोधसं वसिष्ठं च भार्यां पुत्रांस् तथैव च अमात्यांश् च बलं कोशम् आनीय स नृपोत्तमः
त्या श्रेष्ठ राजाने वसिष्ठ ऋषी, पत्नी, मुले, मंत्री, सैन्य आणि खजिना बोलावून घेतले.
चतुरङ्गं बलं राज्यं दण्डके ऽस्थापयत् तदा इलस्य नाम्ना विख्यातं तत्र तत् पुरम् उच्यते
त्यावेळी त्याने दंडकात चौरंग सैन्य आणि राज्य स्थापन केले, आणि त्या ठिकाणी इलाच्या नावाने ते नगर प्रसिद्ध झाले.
पूर्वजातान् अथो पुत्रान् सूर्यवंशक्रमागते राज्ये ऽभिषिच्य पश्चात् तम् ऐलं स्नेहाद् असिञ्चयत्
मग, पूर्वजन्मी झालेले पुत्र, जे सूर्यवंश चालवत होते, त्यांना राज्याभिषेक केला आणि नंतर त्या ऐलाला प्रेमाने अभिषेक केला.
सोमवंशकरः श्रीमान् अयं राजा भवेद् इति सर्वेभ्यो मतिमानेभ्यो ज्येष्ठः श्रेष्ठो ऽभवन् मुने
हा तेजस्वी राजा, सोमवंशाचा स्थापक, सर्व बुद्धिमानांमध्ये ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ ठरला.
यत्र च क्रतवो वृत्ता इलस्य नृपतेः शुभाः यत्र पुंस्त्वम् अवाप्याथ यत्र पुत्राः समागताः
मुनिवर, ज्या ठिकाणी इल राजाचे शुभ यज्ञ झाले, जिथे त्याने पुन्हा पुरुषत्व मिळवले आणि जिथे त्याची मुले एकत्र आली.
यक्षिणीदत्तनृत्यादिगीतसौभाग्यमङ्गलाः नद्यो भूत्वा यत्र गङ्गां संगतास् तानि नारद
नारद, ज्या ठिकाणी यक्षिणीने दिलेल्या नृत्य, गाणे आणि सौभाग्याने युक्त नद्या गंगेला मिळाल्या.
तीर्थानि शुभदान्य् आसन् सहस्राण्य् अथ षोडश उभयोस् तीरयोस् तात तत्र शंभुर् इलेश्वरः तेषु स्नानं च दानं च सर्वक्रतुफलप्रदम्
तेथे, दोन्ही काठांवर सोळा हजार शुभ तीर्थे होती, जिथे शंभू, इलांचा स्वामी, वास करतो. तिथे स्नान आणि दान केल्याने सर्व यज्ञांचे फळ मिळते.
चक्रतीर्थम् इति ख्यातं ब्रह्महत्यादिनाशनम् यत्र चक्रेश्वरो देवश् चक्रम् आप यतो हरिः
ज्याठिकाणी चक्रेश्वर देवाने चक्र मिळवले आणि हरिनेही तसे केले, त्या ठिकाणी 'चक्रतीर्थ' म्हणून प्रसिद्ध आहे, जे ब्रह्महत्येसारख्या पापांचा नाश करते.
यत्र विष्णुः स्वयं स्थित्वा चक्रार्थं शंकरं प्रभुः पूजयाम् आस तत् तीर्थं चक्रतीर्थम् उदाहृतम्
जिथे विष्णूने स्वतः चक्र मिळवण्यासाठी शंकराची पूजा केली, ते तीर्थ 'चक्रतीर्थ' म्हणून ओळखले जाते.
यस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते दक्षक्रतौ प्रवृत्ते तु देवानां च समागमे
हे केवळ ऐकले तरी सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते. दक्षाचा यज्ञ सुरू झाला आणि देवता एकत्र जमल्या—
दक्षेण दूषिते देवे शिवे शर्वे महेश्वरे अनाह्वाने सुरेशस्य दक्षचित्ते मलीमसे
दक्षाने आपल्या मनात कलुष आणून शंकर, शर्व, महेश्वर यांना बोलावले नाही आणि त्यामुळे देवतांचे अपमान केले—
दाक्षायण्या श्रुते वाक्ये अनाह्वानस्य कारणे अहल्यायां चोक्तवत्यां कुपिताभूत् सुरेश्वरी
दक्षकन्येला जेव्हा निमंत्रण न दिल्याचे कारण सांगणारे शब्द ऐकू आले आणि अहल्येने ते बोलून दाखवले, तेव्हा देवतांची राणी अत्यंत संतापली.
पितरं नाशये पापं क्षमेयं न कथंचन शृण्वती दोषवाक्यानि पित्रा चोक्तानि भर्तरि
या पापासाठी मी वडिलांचा नाश करू शकते; मी हे कधीच क्षमा करणार नाही, कारण वडिलांनी माझ्या पतीबद्दल दोषारोप केलेले शब्द मी ऐकले आहेत.