ततो ऽहं निर्गमार्थं ते मृगी भूत्वा उमावनम् प्रविष्टा त्वं प्रविष्टो ऽसि पुरा प्राह महेश्वरः
म्हणून मी बाहेर पडण्यासाठी मृगीचे रूप घेऊन उमावनात आले. तूही आत आला आहेस. पूर्वी महेश्वराने असे सांगितले होते:
यस् त्व् अत्र प्रविशेन् मन्दः पुमान् स्त्रीत्वम् अवाप्स्यति तस्मात् स्त्रीत्वम् अवाप्तो ऽसि न त्वं दुःखितुम् अर्हसि प्रौढो ऽपि को ऽत्र जानाति विचित्रभवितव्यताम्
‘जो कोणी अज्ञानाने येथे येईल, तो पुरुष स्त्रीत्व प्राप्त करील. म्हणून तू स्त्रीत्व मिळवले आहेस; दुःख करू नकोस. मोठमोठे ज्ञानीही विचित्र नशिबाचे फेरे ओळखू शकत नाहीत.’
यक्षिणीवचनं श्रुत्वा हयारूढस् तदापतत् तम् आश्वास्य पुनः सैव यक्षिणी वाक्यम् अब्रवीत्
यक्षिणीचे बोलणे ऐकून, घोड्यावर बसलेला तो राजा व्याकुळ झाला. तिने त्याला धीर दिला आणि पुन्हा अशी वाणी बोलली:
स्त्रीत्वं जातं जातम् एव न पुंस्त्वं कर्तुम् अर्हसि गृहाण विद्यां स्त्रीयोग्यां नृत्यं गीतम् अलंकृतिम् स्त्रीलालित्यं स्त्रीविलासं स्त्रीकृत्यं सर्वम् एव तत्
स्त्रीत्व आले आहे, ते तसेच राहू दे. पुन्हा पुरुष होण्याचा प्रयत्न करू नकोस. स्त्रियांसाठी योग्य असलेल्या विद्या शिक, जसे नृत्य, गाणे, अलंकरण, स्त्रीसुलभ लावण्य, खेळ, आणि सर्व स्त्रीकृत्ये.
इला सर्वम् अथावाप्य यक्षिणीं वाक्यम् अब्रवीत्
सर्व काही मिळवल्यावर इलाने त्या यक्षिणीला बोलावलं.
को वा भर्ता किं तु कृत्यं पुनः पुंस्त्वं कथं भवेत् एतद् वदस्व कल्याणी दुःखार्ताया विशेषतः आर्तानाम् आर्तिशमनाच् छ्रेयो नाभ्यधिकं क्वचित्
माझा पती कोण आहे? मला काय करावं? पुन्हा पुरुषत्व कसं मिळेल? हे सगळं मला सांग, शुभे. मी दुःखी आहे म्हणून विशेष सांग. दुःखात असणाऱ्यांचं दुःख कमी करणं याहून मोठं काहीच नाही.
बुधः सोमसुतो नाम वनाद् अस्माच् च पूर्वतः आश्रमस् तस्य सुभगे पितरं नित्यम् एष्यति
सोमाचा मुलगा बुध याच जंगलाच्या पूर्वेला आपल्या आश्रमात राहतो, भाग्यवती. तो नेहमी आपल्या वडिलांना भेटायला जातो.
अनेनैव पथा सोमं पितरं स बुधो ग्रहः द्रष्टुं याति ततो नित्यं नमस्कर्तुं तथैव च
ह्याच रस्त्याने बुध आपल्या वडिलांना, म्हणजे सोमाला, भेटायला जातो आणि नेहमी त्यांना वंदन करायला जातो.
यदा याति बुधः शान्तस् तदात्मानं च दर्शय तं दृष्ट्वा त्वं तु सुभगे सर्वकामान् अवाप्स्यसि
जेव्हा शांत बुध येईल, तेव्हा स्वतःला दाखव. त्याला पाहिल्यावर, भाग्यवती, तुला सर्व इच्छा पूर्ण होतील.
ताम् आश्वास्य ततः सुभ्रूर् यक्षिण्य् अन्तरधीयत यक्षिणी सा तम् आचष्ट यक्षो ऽपि सुखम् आप्तवान्
मग त्या यक्षिणीने तिला धीर दिला आणि अदृश्य झाली. यक्षिणीने हे सांगितलं आणि त्या यक्षालाही सुख मिळालं.
इलसैन्यं च तत्रासीत् तद् गतं च यथासुखम् उमावनस्थिता चेला गायन्ती नृत्यती पुनः
इलाचं सैन्य तिथेच होतं आणि सर्वजण आनंदात होते. इलाही उमाच्या जंगलात राहून पुन्हा गात होती, नाचत होती.
स्त्रीभावम् अनुचेष्टन्ती स्मरन्ती कर्मणो गतिम् कदाचित् क्रियमाणे तु इलया नृत्यकर्मणि
ती स्त्रीसारखी वागत होती, आपल्या कर्माचा विचार करत होती. कधी कधी इलानं नृत्य करत असताना हे घडायचं.
ताम् अपश्यद् बुधो धीमान् पितरं गन्तुम् उद्यतः इलां दृष्ट्वा गतिं त्यक्त्वा ताम् आगत्याब्रवीद् बुधः
बुध, ज्ञानी, वडिलांकडे जाण्याच्या तयारीत असताना इलाला पाहतो. इलाला पाहून आपला मार्ग सोडून तो तिच्याजवळ आला आणि बोलू लागला.
भार्या भव मम स्वस्था सर्वाभ्यस् त्वं प्रिया भव
माझी पत्नी हो, मन शांत ठेव आणि सर्वांना प्रिय हो.
बुधवाक्यम् इला भक्त्या त्व् अभिनन्द्य तथाकरोत् स्मृत्वा च यक्षिणीवाक्यं ततस् तुष्टाभवन् मुने
इलाने भक्तीने बुधाचं बोलणं ऐकलं आणि तसं केलं. तिला यक्षिणीचं वचन आठवलं आणि ती समाधानी झाली, हे ऋषी.
बुधो रेमे तया प्रीत्या नीत्वा स्वस्थानम् उत्तमम् सा चापि सर्वभावेन तोषयाम् आस तं पतिम् ततो बहुतिथे काले बुधस् तुष्टो ऽवदत् प्रियाम्
बुधाने तिच्या प्रेमात आनंद घेतला आणि तिला आपल्या सुंदर घरी नेलं. तिनेही सर्व मनाने पतीला आनंद दिला. बऱ्याच दिवसांनी बुध तृप्त होऊन आपल्या प्रियेला म्हणाला.
किं ते देयं मया भद्रे प्रियं यन् मनसि स्थितम्
माझ्याकडून तुला काय हवं आहे, सुभगे? तुझ्या मनात जे प्रिय आहे ते सांग.
तद्वाक्यसमकालं तु पुत्रं देहीत्य् अभाषत इला बुधं सोमसुतं प्रीतिमन्तं प्रियं तथा
त्याच क्षणी इलाने सोमपुत्र बुधाला, जो प्रिय आणि प्रेमळ होता, 'मला पुत्र दे' असं सांगितलं.
अमोघम् एतन् मद्वीर्यं तथा प्रीतिसमुद्भवम् पुत्रस् ते भविता तस्मात् क्षत्रियो लोकविश्रुतः
माझं वीर्य आणि प्रेम यातून हे नक्कीच फळेल. त्यामुळे तुला एक पुत्र होईल, जो क्षत्रियांमध्ये प्रसिद्ध होईल.
सोमवंशकरः श्रीमान् आदित्य इव तेजसा बुद्ध्या बृहस्पतिसमः क्षमया पृथिवीसमः
तो सोमवंश वाढवणारा, तेजस्वी, सूर्यासारखा, बुध्दीने बृहस्पतीसारखा आणि सहनशीलतेने पृथ्वीप्रमाणे असेल.
वीर्येणाजौ हरिर् इव कोपेन हुतभुग् यथा
युद्धात पराक्रमी, हरिप्रमाणे; राग आला की जणू अग्निप्रमाणे भडकणारा.
तस्मिन्न् उत्पद्यमाने तु बुधपुत्रे महात्मनि जयशब्दश् च सर्वत्र त्व् आसीच् च सुरवेश्मनि
बुधाचा तो महान पुत्र जन्माला येत असताना सर्वत्र आणि देवांच्या घरात विजयाच्या घोषणा ऐकू आल्या.
बुधपुत्रे समुत्पन्ने तत्राजग्मुः सुरेश्वराः अहम् अप्य् आगमं तत्र मुदा युक्तो महामते
बुधाचा पुत्र जन्माला येताच, तिथे सर्व देवांचे प्रमुख आले. मीही आनंदाने तिथे गेलो, हे महात्मा.
जातमात्रः सुतो रावम् अकरोत् स पृथुस्वरम् तेन सर्वे ऽप्य् अवोचन् वै संगता ऋषयः सुराः
मुलगा जन्मताच मोठ्या आवाजात रडला. त्यामुळे तिथे जमलेले सर्व ऋषी आणि देव बोलू लागले.
यस्मात् पुरू रवो ऽस्येति तस्माद् एष पुरूरवाः स्याद् इत्य् एवं नाम चक्रुः सर्वे संतुष्टमानसाः
त्याचा रडका मोठा असल्यामुळे, 'याचे नाव पुरूरवा असावे' असे सर्वांनी समाधानाने ठरवले.
बुधो ऽप्य् अध्यापयाम् आस क्षात्रविद्यां सुतं शुभाम् धनुर्वेदं सप्रयोगं बुधः प्रादात् तदात्मजे
बुधाने आपल्या गुणी मुलाला राजकारणाची विद्या शिकवली आणि धनुर्वेदासह त्याचा सर्व उपयोगही दिला.
स शीघ्रं वृद्धिम् अगमच् छुक्लपक्षे यथा शशी स मातरं दुःखयुतां समीक्ष्येलां महामतिः नमस्याथ विनीतात्मा इलाम् ऐलो ऽब्रवीद् इदम्
तो मुलगा चंद्र जसा शुक्ल पक्षात वाढतो तसा लवकर वाढला. आई दुःखात असल्याचे पाहून, तो बुद्धिमान आणि नम्र मनाचा पुरूरवा इलाला वंदन करून म्हणाला—
बुधो मातर् मम पिता तव भर्ता प्रियस् तथा अहं च पुत्रः कर्मण्यः कस्मात् ते मानसो ज्वरः
आई, बुध माझे वडील आहेत आणि तुझे प्रिय पती आहेत. मीही तुझा कर्तव्यदक्ष मुलगा आहे. मग तुला मनात असा त्रास का आहे?
सत्यं पुत्र बुधो भर्ता त्वं च पुत्रो गुणाकरः भर्तृपुत्रकृता चिन्ता न ममास्ति कदाचन
खरं आहे बाळा, बुध माझे पती आहेत आणि तू गुणांचा खजिना आहेस. पती किंवा मुलामुळे मला कधीच चिंता वाटत नाही.
तथापि पूर्वजं किंचिद् दुःखं स्मृत्वा पुनः पुनः चिन्तयेयं महाबुद्धे ततो मातरम् अब्रवीत्
तरीही, पूर्वीचे काही दुःख आठवून, मी पुन्हा पुन्हा त्याचा विचार करते, हे बुद्धिमान मुला. असे म्हणून तिने आपल्या मुलाला सांगितले.