भर्तृवाक्यम् अशेषेण स्मरन्ती प्राह भूमिपम्
पतीचे शब्द पूर्णपणे आठवत, तिने त्या राजाला बोलावले.
हयारूढाबला तन्वि क्व एकैव तु गच्छसि पुरुषस्य च वेषेण इले कम् अनुयास्यसि
नाजूक बांध्याची, घोड्यावर बसलेली, एकटी कुठे चालली आहेस? पुरुषाचे वेष घालून, इल, कोणाच्या मागे जात आहेस?
इलेति वचनं श्रुत्वा राजासौ क्रोधमूर्छितः यक्षिणीं भर्त्सयित्वासौ ताम् अपृच्छन् मृगीं पुनः
‘इल’ असे शब्द ऐकून, राजा रागाने भरून गेला. त्याने यक्षिणीला झापले आणि पुन्हा मृगीला विचारले.
तथापि यक्षिणी प्राह इले किम् अनुवीक्षसे इलेति वचनं श्रुत्वा धृतचापो हयस्थितः
तरीही यक्षिणी म्हणाली, 'इल, का सारखी माझ्याकडे पाहतेस?' हे ऐकून, तो धनुष्य हातात धरून घोड्यावरच उभा राहिला.
कुपितो दर्शयाम् आस त्रैलोक्यविजयी धनुः पुनः सा प्राह नृपतिं महात्मानम् इले स्वयम्
रागावून, तीनही लोकांचा विजेता असलेल्या राजाने आपले धनुष्य दाखवले. पुन्हा तिने स्वतः त्या महात्मा राजाला संबोधून सांगितले.
प्रेक्षस्व पश्चान् मां ब्रूहि असत्यां सत्यवादिनीम् तदा चालोकयद् राजा स्तनौ तुङ्गौ भुजान्तरे
‘मागे वळून पाहा आणि मग मला सत्य बोलणारी समजून काही बोला.’ तेव्हा राजाने तिच्या बाहूंमध्ये उभे असलेले तिचे उंच स्तन पाहिले.
किम् इदं मम संजातम् इत्य् एवं चकितो ऽभवत्
‘हे माझ्या बाबतीत काय घडले?’ असे मनात येऊन तो गोंधळला.
किम् इदं मम संजातं जानीते भवती स्फुटम् वद सर्वं यथातथ्यं त्वं का वा वद सुव्रते
‘हे माझ्या बाबतीत काय झाले? तुला स्पष्ट माहीत आहे का? सर्व काही जसे आहे तसे सांग. तू कोण आहेस, हेही सांग, सुशील स्त्री.’
हिमवत्कन्दरश्रेष्ठे समन्युर् वसते पतिः यक्षाणाम् अधिपः श्रीमांस् तद्भार्याहं तु यक्षिणी
हिमालयाच्या उत्तम गुहेत माझा पती, यक्षांचा तेजस्वी स्वामी राहतो. मी त्याची पत्नी, यक्षिणी आहे.
यत्कन्दरे भवान् राजा तूपविष्टः सुशीतले यस्य यक्षा हता मोहात् त्वया हि संगरं विना
ज्याच्या गुहेत तू, राजा, थंडगार जागी बसला होतास, ज्याचा यक्ष तुझ्या अज्ञानामुळे, लढाई न करता, मारला गेला.
ततो ऽहं निर्गमार्थं ते मृगी भूत्वा उमावनम् प्रविष्टा त्वं प्रविष्टो ऽसि पुरा प्राह महेश्वरः
म्हणून मी बाहेर पडण्यासाठी मृगीचे रूप घेऊन उमावनात आले. तूही आत आला आहेस. पूर्वी महेश्वराने असे सांगितले होते:
यस् त्व् अत्र प्रविशेन् मन्दः पुमान् स्त्रीत्वम् अवाप्स्यति तस्मात् स्त्रीत्वम् अवाप्तो ऽसि न त्वं दुःखितुम् अर्हसि प्रौढो ऽपि को ऽत्र जानाति विचित्रभवितव्यताम्
‘जो कोणी अज्ञानाने येथे येईल, तो पुरुष स्त्रीत्व प्राप्त करील. म्हणून तू स्त्रीत्व मिळवले आहेस; दुःख करू नकोस. मोठमोठे ज्ञानीही विचित्र नशिबाचे फेरे ओळखू शकत नाहीत.’
यक्षिणीवचनं श्रुत्वा हयारूढस् तदापतत् तम् आश्वास्य पुनः सैव यक्षिणी वाक्यम् अब्रवीत्
यक्षिणीचे बोलणे ऐकून, घोड्यावर बसलेला तो राजा व्याकुळ झाला. तिने त्याला धीर दिला आणि पुन्हा अशी वाणी बोलली:
स्त्रीत्वं जातं जातम् एव न पुंस्त्वं कर्तुम् अर्हसि गृहाण विद्यां स्त्रीयोग्यां नृत्यं गीतम् अलंकृतिम् स्त्रीलालित्यं स्त्रीविलासं स्त्रीकृत्यं सर्वम् एव तत्
स्त्रीत्व आले आहे, ते तसेच राहू दे. पुन्हा पुरुष होण्याचा प्रयत्न करू नकोस. स्त्रियांसाठी योग्य असलेल्या विद्या शिक, जसे नृत्य, गाणे, अलंकरण, स्त्रीसुलभ लावण्य, खेळ, आणि सर्व स्त्रीकृत्ये.
इला सर्वम् अथावाप्य यक्षिणीं वाक्यम् अब्रवीत्
सर्व काही मिळवल्यावर इलाने त्या यक्षिणीला बोलावलं.
को वा भर्ता किं तु कृत्यं पुनः पुंस्त्वं कथं भवेत् एतद् वदस्व कल्याणी दुःखार्ताया विशेषतः आर्तानाम् आर्तिशमनाच् छ्रेयो नाभ्यधिकं क्वचित्
माझा पती कोण आहे? मला काय करावं? पुन्हा पुरुषत्व कसं मिळेल? हे सगळं मला सांग, शुभे. मी दुःखी आहे म्हणून विशेष सांग. दुःखात असणाऱ्यांचं दुःख कमी करणं याहून मोठं काहीच नाही.
बुधः सोमसुतो नाम वनाद् अस्माच् च पूर्वतः आश्रमस् तस्य सुभगे पितरं नित्यम् एष्यति
सोमाचा मुलगा बुध याच जंगलाच्या पूर्वेला आपल्या आश्रमात राहतो, भाग्यवती. तो नेहमी आपल्या वडिलांना भेटायला जातो.
अनेनैव पथा सोमं पितरं स बुधो ग्रहः द्रष्टुं याति ततो नित्यं नमस्कर्तुं तथैव च
ह्याच रस्त्याने बुध आपल्या वडिलांना, म्हणजे सोमाला, भेटायला जातो आणि नेहमी त्यांना वंदन करायला जातो.
यदा याति बुधः शान्तस् तदात्मानं च दर्शय तं दृष्ट्वा त्वं तु सुभगे सर्वकामान् अवाप्स्यसि
जेव्हा शांत बुध येईल, तेव्हा स्वतःला दाखव. त्याला पाहिल्यावर, भाग्यवती, तुला सर्व इच्छा पूर्ण होतील.
ताम् आश्वास्य ततः सुभ्रूर् यक्षिण्य् अन्तरधीयत यक्षिणी सा तम् आचष्ट यक्षो ऽपि सुखम् आप्तवान्
मग त्या यक्षिणीने तिला धीर दिला आणि अदृश्य झाली. यक्षिणीने हे सांगितलं आणि त्या यक्षालाही सुख मिळालं.
इलसैन्यं च तत्रासीत् तद् गतं च यथासुखम् उमावनस्थिता चेला गायन्ती नृत्यती पुनः
इलाचं सैन्य तिथेच होतं आणि सर्वजण आनंदात होते. इलाही उमाच्या जंगलात राहून पुन्हा गात होती, नाचत होती.
स्त्रीभावम् अनुचेष्टन्ती स्मरन्ती कर्मणो गतिम् कदाचित् क्रियमाणे तु इलया नृत्यकर्मणि
ती स्त्रीसारखी वागत होती, आपल्या कर्माचा विचार करत होती. कधी कधी इलानं नृत्य करत असताना हे घडायचं.
ताम् अपश्यद् बुधो धीमान् पितरं गन्तुम् उद्यतः इलां दृष्ट्वा गतिं त्यक्त्वा ताम् आगत्याब्रवीद् बुधः
बुध, ज्ञानी, वडिलांकडे जाण्याच्या तयारीत असताना इलाला पाहतो. इलाला पाहून आपला मार्ग सोडून तो तिच्याजवळ आला आणि बोलू लागला.
भार्या भव मम स्वस्था सर्वाभ्यस् त्वं प्रिया भव
माझी पत्नी हो, मन शांत ठेव आणि सर्वांना प्रिय हो.
बुधवाक्यम् इला भक्त्या त्व् अभिनन्द्य तथाकरोत् स्मृत्वा च यक्षिणीवाक्यं ततस् तुष्टाभवन् मुने
इलाने भक्तीने बुधाचं बोलणं ऐकलं आणि तसं केलं. तिला यक्षिणीचं वचन आठवलं आणि ती समाधानी झाली, हे ऋषी.
बुधो रेमे तया प्रीत्या नीत्वा स्वस्थानम् उत्तमम् सा चापि सर्वभावेन तोषयाम् आस तं पतिम् ततो बहुतिथे काले बुधस् तुष्टो ऽवदत् प्रियाम्
बुधाने तिच्या प्रेमात आनंद घेतला आणि तिला आपल्या सुंदर घरी नेलं. तिनेही सर्व मनाने पतीला आनंद दिला. बऱ्याच दिवसांनी बुध तृप्त होऊन आपल्या प्रियेला म्हणाला.
किं ते देयं मया भद्रे प्रियं यन् मनसि स्थितम्
माझ्याकडून तुला काय हवं आहे, सुभगे? तुझ्या मनात जे प्रिय आहे ते सांग.
तद्वाक्यसमकालं तु पुत्रं देहीत्य् अभाषत इला बुधं सोमसुतं प्रीतिमन्तं प्रियं तथा
त्याच क्षणी इलाने सोमपुत्र बुधाला, जो प्रिय आणि प्रेमळ होता, 'मला पुत्र दे' असं सांगितलं.
अमोघम् एतन् मद्वीर्यं तथा प्रीतिसमुद्भवम् पुत्रस् ते भविता तस्मात् क्षत्रियो लोकविश्रुतः
माझं वीर्य आणि प्रेम यातून हे नक्कीच फळेल. त्यामुळे तुला एक पुत्र होईल, जो क्षत्रियांमध्ये प्रसिद्ध होईल.
सोमवंशकरः श्रीमान् आदित्य इव तेजसा बुद्ध्या बृहस्पतिसमः क्षमया पृथिवीसमः
तो सोमवंश वाढवणारा, तेजस्वी, सूर्यासारखा, बुध्दीने बृहस्पतीसारखा आणि सहनशीलतेने पृथ्वीप्रमाणे असेल.