इत्य् आज्ञोमावने दत्ता प्रसन्नेनेन्दुमौलिना किं करोमि पुमान् कान्ते त्वया प्रणयनार्दितः तस्मान् मया न गन्तव्यम् उमाया वनम् उत्तमम्
चंद्रकोरी धारण करणाऱ्या प्रसन्न शिवाने उमावनासाठी अशी आज्ञा दिली. प्रिये, मी तुझ्या प्रेमाने व्याकुळ झालो आहे, पुरुष असून मी काय करू? म्हणून मी उमाचे ते उत्तम वन गाठू शकत नाही.
तद् भर्तृवचनं श्रुत्वा यक्षिणी कामरूपिणी मृगी भूत्वा विशालाक्षी इलस्य पुरतो ऽभवत्
पतीचे शब्द ऐकून, इच्छेप्रमाणे रूप बदलणारी यक्षिणी मोठ्या डोळ्यांची हरणी झाली आणि इलासमोर प्रकट झाली.
यक्षस् तु संस्थितस् तत्र ददर्शेलो मृगीं तदा मृगयासक्तचित्तो वै मृगीं दृष्ट्वा विशेषतः
तेव्हा तिथे उभ्या असलेल्या यक्षाने इलाची हरणी पाहिली. त्याचे मन शिकार करण्यात गुंतले होते, विशेषतः त्या हरणीला पाहून.
एक एव हयारूढो निर्ययौ तां मृगीम् अनु साकर्षत शनैस् तं तु राजानं मृगयाकुलम्
एकटाच घोड्यावर बसून तो त्या हरणीच्या मागे गेला. ती हरणी हळूहळू त्या शिकारात मग्न असलेल्या राजाला ओढून नेत होती.
शनैर् जगाम सा तत्र यद् उमावनम् उच्यते अदृश्या तु मृगी तस्मै दर्शयन्ती क्वचित् क्वचित्
ती हरणी हळूहळू उमावनाकडे गेली. कधी ती दिसे, कधी अदृश्य होत असे.
तिष्ठन्ती चैव गच्छन्ती धावन्ती च विभीतवत् हरिणी चपलाक्षी सा तम् आकर्षद् उमावनम्
ती कधी थांबे, कधी जाई, कधी घाबरून धावे; अशी चपळ डोळ्यांची हरणी त्या राजाला उमावनाकडे ओढून नेत होती.
अनुप्राप्तो हयारूढस् तत् प्राप स उमावनम् उमावनं प्रविष्टं तं ज्ञात्वा सा यक्षिणी तदा
तो घोड्यावर बसून उमावनात पोहोचला. उमावनात तो आला आहे हे लक्षात येताच, त्या वेळी यक्षिणीने त्याला ओळखले.
मृगीरूपं परित्यज्य यक्षिणी कामरूपिणी दिव्यरूपं समास्थाय चाशोकतरुसंनिधौ
मृगीचे रूप सोडून, इच्छेप्रमाणे रूप घेणारी यक्षिणी दिव्य रूप धारण करून अशोकाच्या झाडाजवळ उभी राहिली.
तच्छाखालम्बितकरा दिव्यगन्धानुलेपना दिव्यरूपधरा तन्वी कृतकार्या समा तदा
ती एका फांदीला हाताने धरून, दिव्य सुवासिक लेप लावलेली, सडपातळ आणि सुंदर रूपात, त्या वेळी आपले काम पूर्ण झाल्याचा आनंद तिला होता.
हसन्ती नृपतिं प्रेक्ष्य श्रान्तं हयगतं तदा मृगीम् आलोकयन्तं तं चपलाक्षम् इलं तदा
राजा घोड्यावर थकलेला, मृगीकडे चंचल डोळ्यांनी पाहत असताना, तिने हसत त्याच्याकडे पाहिले.
भर्तृवाक्यम् अशेषेण स्मरन्ती प्राह भूमिपम्
पतीचे शब्द पूर्णपणे आठवत, तिने त्या राजाला बोलावले.
हयारूढाबला तन्वि क्व एकैव तु गच्छसि पुरुषस्य च वेषेण इले कम् अनुयास्यसि
नाजूक बांध्याची, घोड्यावर बसलेली, एकटी कुठे चालली आहेस? पुरुषाचे वेष घालून, इल, कोणाच्या मागे जात आहेस?
इलेति वचनं श्रुत्वा राजासौ क्रोधमूर्छितः यक्षिणीं भर्त्सयित्वासौ ताम् अपृच्छन् मृगीं पुनः
‘इल’ असे शब्द ऐकून, राजा रागाने भरून गेला. त्याने यक्षिणीला झापले आणि पुन्हा मृगीला विचारले.
तथापि यक्षिणी प्राह इले किम् अनुवीक्षसे इलेति वचनं श्रुत्वा धृतचापो हयस्थितः
तरीही यक्षिणी म्हणाली, 'इल, का सारखी माझ्याकडे पाहतेस?' हे ऐकून, तो धनुष्य हातात धरून घोड्यावरच उभा राहिला.
कुपितो दर्शयाम् आस त्रैलोक्यविजयी धनुः पुनः सा प्राह नृपतिं महात्मानम् इले स्वयम्
रागावून, तीनही लोकांचा विजेता असलेल्या राजाने आपले धनुष्य दाखवले. पुन्हा तिने स्वतः त्या महात्मा राजाला संबोधून सांगितले.
प्रेक्षस्व पश्चान् मां ब्रूहि असत्यां सत्यवादिनीम् तदा चालोकयद् राजा स्तनौ तुङ्गौ भुजान्तरे
‘मागे वळून पाहा आणि मग मला सत्य बोलणारी समजून काही बोला.’ तेव्हा राजाने तिच्या बाहूंमध्ये उभे असलेले तिचे उंच स्तन पाहिले.
किम् इदं मम संजातम् इत्य् एवं चकितो ऽभवत्
‘हे माझ्या बाबतीत काय घडले?’ असे मनात येऊन तो गोंधळला.
किम् इदं मम संजातं जानीते भवती स्फुटम् वद सर्वं यथातथ्यं त्वं का वा वद सुव्रते
‘हे माझ्या बाबतीत काय झाले? तुला स्पष्ट माहीत आहे का? सर्व काही जसे आहे तसे सांग. तू कोण आहेस, हेही सांग, सुशील स्त्री.’
हिमवत्कन्दरश्रेष्ठे समन्युर् वसते पतिः यक्षाणाम् अधिपः श्रीमांस् तद्भार्याहं तु यक्षिणी
हिमालयाच्या उत्तम गुहेत माझा पती, यक्षांचा तेजस्वी स्वामी राहतो. मी त्याची पत्नी, यक्षिणी आहे.
यत्कन्दरे भवान् राजा तूपविष्टः सुशीतले यस्य यक्षा हता मोहात् त्वया हि संगरं विना
ज्याच्या गुहेत तू, राजा, थंडगार जागी बसला होतास, ज्याचा यक्ष तुझ्या अज्ञानामुळे, लढाई न करता, मारला गेला.
ततो ऽहं निर्गमार्थं ते मृगी भूत्वा उमावनम् प्रविष्टा त्वं प्रविष्टो ऽसि पुरा प्राह महेश्वरः
म्हणून मी बाहेर पडण्यासाठी मृगीचे रूप घेऊन उमावनात आले. तूही आत आला आहेस. पूर्वी महेश्वराने असे सांगितले होते:
यस् त्व् अत्र प्रविशेन् मन्दः पुमान् स्त्रीत्वम् अवाप्स्यति तस्मात् स्त्रीत्वम् अवाप्तो ऽसि न त्वं दुःखितुम् अर्हसि प्रौढो ऽपि को ऽत्र जानाति विचित्रभवितव्यताम्
‘जो कोणी अज्ञानाने येथे येईल, तो पुरुष स्त्रीत्व प्राप्त करील. म्हणून तू स्त्रीत्व मिळवले आहेस; दुःख करू नकोस. मोठमोठे ज्ञानीही विचित्र नशिबाचे फेरे ओळखू शकत नाहीत.’
यक्षिणीवचनं श्रुत्वा हयारूढस् तदापतत् तम् आश्वास्य पुनः सैव यक्षिणी वाक्यम् अब्रवीत्
यक्षिणीचे बोलणे ऐकून, घोड्यावर बसलेला तो राजा व्याकुळ झाला. तिने त्याला धीर दिला आणि पुन्हा अशी वाणी बोलली:
स्त्रीत्वं जातं जातम् एव न पुंस्त्वं कर्तुम् अर्हसि गृहाण विद्यां स्त्रीयोग्यां नृत्यं गीतम् अलंकृतिम् स्त्रीलालित्यं स्त्रीविलासं स्त्रीकृत्यं सर्वम् एव तत्
स्त्रीत्व आले आहे, ते तसेच राहू दे. पुन्हा पुरुष होण्याचा प्रयत्न करू नकोस. स्त्रियांसाठी योग्य असलेल्या विद्या शिक, जसे नृत्य, गाणे, अलंकरण, स्त्रीसुलभ लावण्य, खेळ, आणि सर्व स्त्रीकृत्ये.
इला सर्वम् अथावाप्य यक्षिणीं वाक्यम् अब्रवीत्
सर्व काही मिळवल्यावर इलाने त्या यक्षिणीला बोलावलं.
को वा भर्ता किं तु कृत्यं पुनः पुंस्त्वं कथं भवेत् एतद् वदस्व कल्याणी दुःखार्ताया विशेषतः आर्तानाम् आर्तिशमनाच् छ्रेयो नाभ्यधिकं क्वचित्
माझा पती कोण आहे? मला काय करावं? पुन्हा पुरुषत्व कसं मिळेल? हे सगळं मला सांग, शुभे. मी दुःखी आहे म्हणून विशेष सांग. दुःखात असणाऱ्यांचं दुःख कमी करणं याहून मोठं काहीच नाही.
बुधः सोमसुतो नाम वनाद् अस्माच् च पूर्वतः आश्रमस् तस्य सुभगे पितरं नित्यम् एष्यति
सोमाचा मुलगा बुध याच जंगलाच्या पूर्वेला आपल्या आश्रमात राहतो, भाग्यवती. तो नेहमी आपल्या वडिलांना भेटायला जातो.
अनेनैव पथा सोमं पितरं स बुधो ग्रहः द्रष्टुं याति ततो नित्यं नमस्कर्तुं तथैव च
ह्याच रस्त्याने बुध आपल्या वडिलांना, म्हणजे सोमाला, भेटायला जातो आणि नेहमी त्यांना वंदन करायला जातो.
यदा याति बुधः शान्तस् तदात्मानं च दर्शय तं दृष्ट्वा त्वं तु सुभगे सर्वकामान् अवाप्स्यसि
जेव्हा शांत बुध येईल, तेव्हा स्वतःला दाखव. त्याला पाहिल्यावर, भाग्यवती, तुला सर्व इच्छा पूर्ण होतील.
ताम् आश्वास्य ततः सुभ्रूर् यक्षिण्य् अन्तरधीयत यक्षिणी सा तम् आचष्ट यक्षो ऽपि सुखम् आप्तवान्
मग त्या यक्षिणीने तिला धीर दिला आणि अदृश्य झाली. यक्षिणीने हे सांगितलं आणि त्या यक्षालाही सुख मिळालं.