तस्य भार्या समानाम्नी भर्तृव्रतपरायणा तस्मिन् वसत्य् असौ यक्षो रमणीये नगोत्तमे
त्याची पत्नी समाना नावाची, पतीच्या व्रताला समर्पित, त्या रम्य आणि उत्तम नगरीत यक्षासोबत राहत होती.
मृगरूपेण व्यचरद् भार्यया स महामतिः स्वेच्छया स्ववने यक्षः क्रीडते नृत्यगीतकैः
तो बुद्धिमान यक्ष आपल्या पत्नीसह हरणाच्या रूपात फिरत असे; आपल्या इच्छेने तो आपल्या वनात नृत्य आणि गाण्याने आनंद घेत असे.
इत्थं स यक्षो जानाति मृगरूपधरो ऽपि च इलस् तु तं न जानाति कन्दरं यक्षपालितम्
अशा प्रकारे तो यक्ष, हरणाचे रूप घेऊनही, सर्व जाणून होता; पण इला मात्र ती गुहा यक्षाने राखली आहे हे जाणत नव्हता.
यक्षस्य गेहं विपुलं नानारत्नविचित्रितम् तत्रोपविष्टो नृपतिर् महत्या सेनया वृतः
त्या यक्षाचे मोठे घर विविध रत्नांनी सजलेले होते; तिथे राजा आपल्या मोठ्या सैन्याने वेढलेला बसला होता.
वासं चक्रे स तत्रैव गेहे यक्षस्य धीमतः स यक्षो ऽधर्मकोपेन भार्यया मृगरूपधृक्
त्या बुद्धिमान यक्षाच्या घरातच त्याने निवास केला; त्या वेळी यक्ष, अधर्मामुळे रागावून, आपल्या पत्नीसह हरणाच्या रूपात होता.
इलं जेतुं न शक्नोमि याचितो न ददाति च हृतं गेहं ममानेन किं करोमीत्य् अचिन्तयत्
मी इलाला जिंकू शकत नाही, मागितल्यावरही तो देत नाही; त्याने माझे घर घेतले आहे—आता मी काय करू? असे तो विचार करू लागला.
युधि मत्तं कथं हन्यां चेति स्थित्वा स यक्षराट् आत्मीयान् प्रेषयाम् आस यक्षाञ् शूरान् धनुर्धरान्
युद्धात त्या मदमस्ताला कसा मारू? असे ठरवून, यक्षराजाने आपल्या शूर, धनुर्धारी यक्षांना पाठवले.
युद्धे जित्वा च राजानम् इलम् उद्धतदन्तिनम् गृहाद् यथान्यतो याति मम तत् कर्तुम् अर्हथ
युद्धात त्या उन्मत्त हत्तीप्रमाणे असलेल्या इलाला जिंकून, तुम्ही त्याला माझ्या घरातून इतरत्र जावे तसे हाकलून द्या.
यक्षेश्वरस्य तद् वाक्याद् यक्षास् ते युद्धदुर्मदाः इलं गत्वाब्रुवन् सर्वे निर्गच्छास्माद् गुहालयात्
यक्षराजाच्या आज्ञेने ते युद्धात गर्विष्ठ असलेले सर्व यक्ष इलाकडे गेले आणि म्हणाले, 'या गुहेतून बाहेर ये.'
न चेद् युद्धात् परिभ्रष्टः पलाय्य क्व गमिष्यसि तद् यक्षवचनात् कोपाद् युद्धं चक्रे स राजराट्
जर तू युद्धात हरलास आणि पळून गेला नाहीस, तर कुठे जाणार? यक्षांच्या या शब्दांमुळे राजा रागावला आणि युद्धाला उतरला.
जित्वा यक्षान् बहुविधान् उवास दश शर्वरीः यक्षेश्वरो मृगो भूत्वा भार्ययापि वने वसन्
त्याने अनेक प्रकारच्या यक्षांना जिंकले आणि दहा रात्री तिथे राहिला. यक्षांचा स्वामी, मृगाचे रूप घेऊन, आपल्या पत्नीसमवेत वनात राहू लागला.
हृतगेहो वनं प्राप्तो हृतभृत्यः स यक्षिणीम् प्राह चिन्तापरो भूत्वा मृगीरूपधरां प्रियाम्
घर आणि नोकर गमावून तो वनात गेला. काळजीने ग्रासलेला तो आपल्या प्रिय यक्षिणीला, जी हरणीच्या रूपात होती, म्हणाला.
राजा ऽयं दुर्मनाः कान्ते व्यसनासक्तमानसः कथम् आयाति विपदं तत्रोपायो विचिन्त्यताम्
प्रिय, हा राजा दुःखी आहे, त्याचे मन संकटात अडकले आहे. त्याच्यावर ही आपत्ती कशी आली? यावर काही उपाय शोधायला हवा.
पापर्द्धिव्यसनान्तानि राज्यान्य् अखिलभूभुजाम् प्रापयोमावनं सुभ्रूर् मृगी भूत्वा मनोहरा
जगातील सर्व राजांची राज्ये शेवटी वाईट आणि दुःखातच संपतात. सुंदर भुवई असलेल्या प्रिये, आपण वनात जाऊया, तू मोहक हरणी हो.
प्रविशेत् तत्र राजायं स्त्री भविष्यत्य् असंशयम् करणीयं त्वया भद्रे न चैतद् युज्यते मम अहं तु पुरुषो येन त्वं पुनः स्त्री च यक्षिणी
तिथे राजा नक्कीच येईल आणि एक स्त्री होईल. हे काम तुला करावं लागेल, कारण मला ते योग्य नाही. मी पुरुष आहे आणि तू पुन्हा स्त्री, यक्षिणी आहेस.
कथं त्वया न गन्तव्यम् उमावनम् अनुत्तमम् गते ऽपि त्वयि को दोषस् तन् मे कथय तत्त्वतः
तुला उमावनात का जाऊ नये? जरी तू गेलीस, तरी त्यात काय दोष आहे? मला खरी गोष्ट सांग.
हिमवत्पर्वतश्रेष्ठ उमया सहितः शिवः देवैर् गणैर् अनुवृतो विचचार यथासुखम् पार्वती शंकरं प्राह कदाचिद् रहसि स्थितम्
हिमालय पर्वतावर, शिव उमेसह आनंदाने फिरत होता, देव आणि गण त्याच्या मागे होते. एकदा पार्वतीने एकांतात शंकराला विचारले.
स्त्रीणाम् एष स्वभावो ऽस्ति रतं गोपायितं भवेत् तस्मान् मे नियतं देशम् आज्ञया रक्षितं तव
स्त्रियांचा स्वभाव असाच असतो की, त्यांचे सुख जपावे लागते. म्हणून, तुझ्या आज्ञेने माझ्या ठिकाणाचे रक्षण व्हावे.
देहि मे त्रिदशेशान उमावनम् इति श्रुतम् विना त्वया गणेशेन कार्त्तिकेयेन नन्दिना
देवताधिपती, मला उमावन दे, असं मी ऐकलं आहे. पण तुझ्याशिवाय, गणेश, कार्तिकेय किंवा नंदी यांच्याबरोबर नाही.
यस् त्व् अत्र प्रविशेन् नाथ स्त्रीत्वं तस्य भवेद् इति
नाथा, जो कोणी इथे येईल, तो स्त्री होईल.
इत्य् आज्ञोमावने दत्ता प्रसन्नेनेन्दुमौलिना किं करोमि पुमान् कान्ते त्वया प्रणयनार्दितः तस्मान् मया न गन्तव्यम् उमाया वनम् उत्तमम्
चंद्रकोरी धारण करणाऱ्या प्रसन्न शिवाने उमावनासाठी अशी आज्ञा दिली. प्रिये, मी तुझ्या प्रेमाने व्याकुळ झालो आहे, पुरुष असून मी काय करू? म्हणून मी उमाचे ते उत्तम वन गाठू शकत नाही.
तद् भर्तृवचनं श्रुत्वा यक्षिणी कामरूपिणी मृगी भूत्वा विशालाक्षी इलस्य पुरतो ऽभवत्
पतीचे शब्द ऐकून, इच्छेप्रमाणे रूप बदलणारी यक्षिणी मोठ्या डोळ्यांची हरणी झाली आणि इलासमोर प्रकट झाली.
यक्षस् तु संस्थितस् तत्र ददर्शेलो मृगीं तदा मृगयासक्तचित्तो वै मृगीं दृष्ट्वा विशेषतः
तेव्हा तिथे उभ्या असलेल्या यक्षाने इलाची हरणी पाहिली. त्याचे मन शिकार करण्यात गुंतले होते, विशेषतः त्या हरणीला पाहून.
एक एव हयारूढो निर्ययौ तां मृगीम् अनु साकर्षत शनैस् तं तु राजानं मृगयाकुलम्
एकटाच घोड्यावर बसून तो त्या हरणीच्या मागे गेला. ती हरणी हळूहळू त्या शिकारात मग्न असलेल्या राजाला ओढून नेत होती.
शनैर् जगाम सा तत्र यद् उमावनम् उच्यते अदृश्या तु मृगी तस्मै दर्शयन्ती क्वचित् क्वचित्
ती हरणी हळूहळू उमावनाकडे गेली. कधी ती दिसे, कधी अदृश्य होत असे.
तिष्ठन्ती चैव गच्छन्ती धावन्ती च विभीतवत् हरिणी चपलाक्षी सा तम् आकर्षद् उमावनम्
ती कधी थांबे, कधी जाई, कधी घाबरून धावे; अशी चपळ डोळ्यांची हरणी त्या राजाला उमावनाकडे ओढून नेत होती.
अनुप्राप्तो हयारूढस् तत् प्राप स उमावनम् उमावनं प्रविष्टं तं ज्ञात्वा सा यक्षिणी तदा
तो घोड्यावर बसून उमावनात पोहोचला. उमावनात तो आला आहे हे लक्षात येताच, त्या वेळी यक्षिणीने त्याला ओळखले.
मृगीरूपं परित्यज्य यक्षिणी कामरूपिणी दिव्यरूपं समास्थाय चाशोकतरुसंनिधौ
मृगीचे रूप सोडून, इच्छेप्रमाणे रूप घेणारी यक्षिणी दिव्य रूप धारण करून अशोकाच्या झाडाजवळ उभी राहिली.
तच्छाखालम्बितकरा दिव्यगन्धानुलेपना दिव्यरूपधरा तन्वी कृतकार्या समा तदा
ती एका फांदीला हाताने धरून, दिव्य सुवासिक लेप लावलेली, सडपातळ आणि सुंदर रूपात, त्या वेळी आपले काम पूर्ण झाल्याचा आनंद तिला होता.
हसन्ती नृपतिं प्रेक्ष्य श्रान्तं हयगतं तदा मृगीम् आलोकयन्तं तं चपलाक्षम् इलं तदा
राजा घोड्यावर थकलेला, मृगीकडे चंचल डोळ्यांनी पाहत असताना, तिने हसत त्याच्याकडे पाहिले.