ततः प्रभृति तत् तीर्थं वृद्धासंगमम् उच्यते
त्या वेळेपासून ते तीर्थ वृद्धासंगम म्हणून ओळखले जाते.
इलातीर्थम् इति ख्यातं सर्वसिद्धिकरं नृणाम् ब्रह्महत्यादिपापानां पावनं सर्वकामदम्
ते इलातीर्थ म्हणून प्रसिद्ध आहे, सर्व मनुष्यांना सिद्धी देणारे, ब्रह्महत्येसारख्या पापांना पवित्र करणारे आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणारे आहे.
वैवस्वतान्वये जात इलो नाम जनेश्वरः महत्या सेनया सार्धं जगाम मृगयावनम्
वैवस्वत वंशात इला नावाचा एक राजा जन्माला आला; मोठ्या सैन्यासह तो शिकारीसाठी अरण्यात गेला.
परिबभ्राम गहनं बहुव्यालसमाकुलम् नानाकारद्विजयुतं विटपैः परिशोभितम्
तो राजा घनदाट जंगलात हिंडू लागला, जिथे अनेक वन्य प्राणी, विविध प्रकारचे पक्षी आणि झाडांच्या गर्द झाडोऱ्यांनी ते शोभून गेले होते.
वनेचरं नृपश्रेष्ठो मृगयागतमानसः तत्रैव मतिम् आधत्त इलो ऽमात्यान् अथाब्रवीत्
शिकार करण्याच्या इच्छेने भरलेला तो श्रेष्ठ राजा जंगलात हिंडत होता; तेथे इलाने मनाशी ठरवले आणि आपल्या मंत्र्यांना सांगितले.
गच्छन्तु नगरं सर्वे मम पुत्रेण पालितम् देशं कोशं बलं राज्यं पालयन्तु पुनश् च तम्
तुम्ही सर्वजण माझ्या मुलाने सांभाळलेल्या नगरात परत जा; देश, खजिना, सैन्य, राज्य आणि त्याचाही नीट सांभाळ करा.
वसिष्ठो ऽपि तथा यातु आदायाग्नीन् पितेव नः पत्नीभिः सहितो धीमान् अरण्ये ऽहं वसाम्य् अथ
वसिष्ठांनीही आमच्या वडिलांसारखे अग्नी घेऊन जावे; मी बुद्धिमान, माझ्या पत्नीसह या अरण्यात राहीन.
अरण्यभोगभुग्भिश् च वाजिवारणमानुषैः मृगयाशीलिभिः कैश्चिद् यान्तु सर्व इतः पुरीम्
ज्यांना अरण्याचे सुख आवडते, घोडे, हत्ती, माणसे आणि काही शिकार करणारे, ते सर्व इथून नगरात जावोत.
तथेत्य् उक्त्वा ययुस् ते ऽपि स्वयं प्रायाच् छनैर् गिरिम् हिमवन्तं रत्नमयं वसंस् तत्र इलो नृपः
'तसेच होईल' असे म्हणून ते सर्व निघून गेले; इलाही हळूहळू रत्नमय हिमालय पर्वताकडे गेला आणि तिथे राजा राहू लागला.
ददर्श कन्दरं तत्र नानारत्नविचित्रितम् तत्र यक्षेश्वरः कश्चित् समन्युर् इति विश्रुतः
तिथे त्याने विविध रत्नांनी सजलेली एक गुहा पाहिली; त्यात समन्यूनामक प्रसिद्ध यक्षेश्वर राहत होता.
तस्य भार्या समानाम्नी भर्तृव्रतपरायणा तस्मिन् वसत्य् असौ यक्षो रमणीये नगोत्तमे
त्याची पत्नी समाना नावाची, पतीच्या व्रताला समर्पित, त्या रम्य आणि उत्तम नगरीत यक्षासोबत राहत होती.
मृगरूपेण व्यचरद् भार्यया स महामतिः स्वेच्छया स्ववने यक्षः क्रीडते नृत्यगीतकैः
तो बुद्धिमान यक्ष आपल्या पत्नीसह हरणाच्या रूपात फिरत असे; आपल्या इच्छेने तो आपल्या वनात नृत्य आणि गाण्याने आनंद घेत असे.
इत्थं स यक्षो जानाति मृगरूपधरो ऽपि च इलस् तु तं न जानाति कन्दरं यक्षपालितम्
अशा प्रकारे तो यक्ष, हरणाचे रूप घेऊनही, सर्व जाणून होता; पण इला मात्र ती गुहा यक्षाने राखली आहे हे जाणत नव्हता.
यक्षस्य गेहं विपुलं नानारत्नविचित्रितम् तत्रोपविष्टो नृपतिर् महत्या सेनया वृतः
त्या यक्षाचे मोठे घर विविध रत्नांनी सजलेले होते; तिथे राजा आपल्या मोठ्या सैन्याने वेढलेला बसला होता.
वासं चक्रे स तत्रैव गेहे यक्षस्य धीमतः स यक्षो ऽधर्मकोपेन भार्यया मृगरूपधृक्
त्या बुद्धिमान यक्षाच्या घरातच त्याने निवास केला; त्या वेळी यक्ष, अधर्मामुळे रागावून, आपल्या पत्नीसह हरणाच्या रूपात होता.
इलं जेतुं न शक्नोमि याचितो न ददाति च हृतं गेहं ममानेन किं करोमीत्य् अचिन्तयत्
मी इलाला जिंकू शकत नाही, मागितल्यावरही तो देत नाही; त्याने माझे घर घेतले आहे—आता मी काय करू? असे तो विचार करू लागला.
युधि मत्तं कथं हन्यां चेति स्थित्वा स यक्षराट् आत्मीयान् प्रेषयाम् आस यक्षाञ् शूरान् धनुर्धरान्
युद्धात त्या मदमस्ताला कसा मारू? असे ठरवून, यक्षराजाने आपल्या शूर, धनुर्धारी यक्षांना पाठवले.
युद्धे जित्वा च राजानम् इलम् उद्धतदन्तिनम् गृहाद् यथान्यतो याति मम तत् कर्तुम् अर्हथ
युद्धात त्या उन्मत्त हत्तीप्रमाणे असलेल्या इलाला जिंकून, तुम्ही त्याला माझ्या घरातून इतरत्र जावे तसे हाकलून द्या.
यक्षेश्वरस्य तद् वाक्याद् यक्षास् ते युद्धदुर्मदाः इलं गत्वाब्रुवन् सर्वे निर्गच्छास्माद् गुहालयात्
यक्षराजाच्या आज्ञेने ते युद्धात गर्विष्ठ असलेले सर्व यक्ष इलाकडे गेले आणि म्हणाले, 'या गुहेतून बाहेर ये.'
न चेद् युद्धात् परिभ्रष्टः पलाय्य क्व गमिष्यसि तद् यक्षवचनात् कोपाद् युद्धं चक्रे स राजराट्
जर तू युद्धात हरलास आणि पळून गेला नाहीस, तर कुठे जाणार? यक्षांच्या या शब्दांमुळे राजा रागावला आणि युद्धाला उतरला.
जित्वा यक्षान् बहुविधान् उवास दश शर्वरीः यक्षेश्वरो मृगो भूत्वा भार्ययापि वने वसन्
त्याने अनेक प्रकारच्या यक्षांना जिंकले आणि दहा रात्री तिथे राहिला. यक्षांचा स्वामी, मृगाचे रूप घेऊन, आपल्या पत्नीसमवेत वनात राहू लागला.
हृतगेहो वनं प्राप्तो हृतभृत्यः स यक्षिणीम् प्राह चिन्तापरो भूत्वा मृगीरूपधरां प्रियाम्
घर आणि नोकर गमावून तो वनात गेला. काळजीने ग्रासलेला तो आपल्या प्रिय यक्षिणीला, जी हरणीच्या रूपात होती, म्हणाला.
राजा ऽयं दुर्मनाः कान्ते व्यसनासक्तमानसः कथम् आयाति विपदं तत्रोपायो विचिन्त्यताम्
प्रिय, हा राजा दुःखी आहे, त्याचे मन संकटात अडकले आहे. त्याच्यावर ही आपत्ती कशी आली? यावर काही उपाय शोधायला हवा.
पापर्द्धिव्यसनान्तानि राज्यान्य् अखिलभूभुजाम् प्रापयोमावनं सुभ्रूर् मृगी भूत्वा मनोहरा
जगातील सर्व राजांची राज्ये शेवटी वाईट आणि दुःखातच संपतात. सुंदर भुवई असलेल्या प्रिये, आपण वनात जाऊया, तू मोहक हरणी हो.
प्रविशेत् तत्र राजायं स्त्री भविष्यत्य् असंशयम् करणीयं त्वया भद्रे न चैतद् युज्यते मम अहं तु पुरुषो येन त्वं पुनः स्त्री च यक्षिणी
तिथे राजा नक्कीच येईल आणि एक स्त्री होईल. हे काम तुला करावं लागेल, कारण मला ते योग्य नाही. मी पुरुष आहे आणि तू पुन्हा स्त्री, यक्षिणी आहेस.
कथं त्वया न गन्तव्यम् उमावनम् अनुत्तमम् गते ऽपि त्वयि को दोषस् तन् मे कथय तत्त्वतः
तुला उमावनात का जाऊ नये? जरी तू गेलीस, तरी त्यात काय दोष आहे? मला खरी गोष्ट सांग.
हिमवत्पर्वतश्रेष्ठ उमया सहितः शिवः देवैर् गणैर् अनुवृतो विचचार यथासुखम् पार्वती शंकरं प्राह कदाचिद् रहसि स्थितम्
हिमालय पर्वतावर, शिव उमेसह आनंदाने फिरत होता, देव आणि गण त्याच्या मागे होते. एकदा पार्वतीने एकांतात शंकराला विचारले.
स्त्रीणाम् एष स्वभावो ऽस्ति रतं गोपायितं भवेत् तस्मान् मे नियतं देशम् आज्ञया रक्षितं तव
स्त्रियांचा स्वभाव असाच असतो की, त्यांचे सुख जपावे लागते. म्हणून, तुझ्या आज्ञेने माझ्या ठिकाणाचे रक्षण व्हावे.
देहि मे त्रिदशेशान उमावनम् इति श्रुतम् विना त्वया गणेशेन कार्त्तिकेयेन नन्दिना
देवताधिपती, मला उमावन दे, असं मी ऐकलं आहे. पण तुझ्याशिवाय, गणेश, कार्तिकेय किंवा नंदी यांच्याबरोबर नाही.
यस् त्व् अत्र प्रविशेन् नाथ स्त्रीत्वं तस्य भवेद् इति
नाथा, जो कोणी इथे येईल, तो स्त्री होईल.