अभिषिञ्चस्व भार्यां त्वं मज्जलैर् मन्त्रसंयुतैः कलशैर् उपचारैश् च ततः पत्नी तव प्रिया
तू मंत्रयुक्त पाण्याने, कलश व योग्य उपचारांनी तुझ्या पत्नीचे अभिषेक कर; मग तुझी प्रिय पत्नी—
सुरूपा चारुसर्वाङ्गी सुभगा चारुलोचना सर्वलक्षणसंपूर्णा रम्यरूपम् अवाप्स्यति
ती सुंदर, सर्वांगाने मनोहर, भाग्यवती, सुंदर डोळ्यांची आणि सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त होईल आणि रमणीय रूप मिळवेल.
रूपवत्या पुनस् त्वं वै भार्यया चाभिषेचितः सर्वलक्षणसंपूर्णः कान्तं रूपम् अवाप्स्यसि
पुन्हा, रूपवती पत्नीने तुला अभिषेक केल्यावर, तूही सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त, आकर्षक रूप प्राप्त करशील.
तथेति गाङ्गवचनाद् यथोक्तं तौ च चक्रतुः सुरूपताम् उभौ प्राप्तौ गौतम्याश् च प्रसादतः
गंगेच्या 'तसेच होवो' या शब्दावर, दोघांनी सांगितल्याप्रमाणे केले; गौतमीच्या कृपेने दोघांनाही सुंदरता प्राप्त झाली.
अभिषेकोदकं यच् च सा नदी समजायत तस्या नाम्ना तु विख्याता वृद्धाया मुनिसत्तम
आणि अभिषेकासाठी वापरलेले पाणी एक नदी झाली, हे श्रेष्ठ ऋषी, जी तिच्या नावाने 'वृद्धा' म्हणून प्रसिद्ध झाली.
वृद्धा नदीति विख्याता गौतमो ऽपि तथोच्यते वृद्धगौतम इत्य् उक्त ऋषिभिः समवासिभिः वृद्धा तु गौतमीं प्राह गङ्गां प्रत्यक्षरूपिणीम्
ती 'वृद्धा' नदी म्हणून ओळखली जाते, आणि गौतमालाही ऋषींच्या सभेत 'वृद्धगौतम' असे म्हणतात. वृद्धा, प्रत्यक्षरूप गंगेच्या गौतमीला संबोधते.
मन्नाम्नीयं नदी देवि वृद्धा चेत्य् अभिधीयताम् त्वया च संगमस् तस्यास् तस्यास् तीर्थम् अनुत्तमम्
हे देवी, ही नदी माझ्या नावाने 'वृद्धा' म्हणून ओळखली जावी; आणि तुझ्या तिच्याशी संगमाला सर्वोत्तम तीर्थस्थान मानले जावे.
रूपसौभाग्यसंपत्तिपुत्रपौत्रप्रवर्धनम् आयुरारोग्यकल्याणं जयप्रीतिविवर्धनम् स्नानदानादिहोमैश् च पितॄणां पावनं परम्
इथे रूप, सौभाग्य, मुलाबाळांची वाढ, दीर्घायुष्य, आरोग्य, कल्याण, विजय आणि प्रेम वाढेल; आणि स्नान, दान, होम यामुळे पितरांचे मोठे पावन होते.
अस्त्व् इत्य् आह च तां गङ्गा सुवृद्धां गौतमप्रियाम् गौतमस्थापितं लिङ्गं वृद्धानाम्नैव कीर्तितम्
गंगेने, गौतमाला प्रिय असलेल्या वृद्धेला 'तसेच होवो' असे सांगितले; आणि गौतमाने स्थापलेले लिंग 'वृद्धा' या नावाने प्रसिद्ध झाले.
तत्रैव च मुदं प्राप्तो वृद्धया मुनिसत्तमः तत्र स्नानं च दानं च सर्वाभीष्टप्रदायकम्
तेथे, श्रेष्ठ ऋषी वृद्धेसह आनंदित झाला; तिथे स्नान व दान केल्याने सर्व इच्छित फळे मिळतात.
ततः प्रभृति तत् तीर्थं वृद्धासंगमम् उच्यते
त्या वेळेपासून ते तीर्थ वृद्धासंगम म्हणून ओळखले जाते.
इलातीर्थम् इति ख्यातं सर्वसिद्धिकरं नृणाम् ब्रह्महत्यादिपापानां पावनं सर्वकामदम्
ते इलातीर्थ म्हणून प्रसिद्ध आहे, सर्व मनुष्यांना सिद्धी देणारे, ब्रह्महत्येसारख्या पापांना पवित्र करणारे आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणारे आहे.
वैवस्वतान्वये जात इलो नाम जनेश्वरः महत्या सेनया सार्धं जगाम मृगयावनम्
वैवस्वत वंशात इला नावाचा एक राजा जन्माला आला; मोठ्या सैन्यासह तो शिकारीसाठी अरण्यात गेला.
परिबभ्राम गहनं बहुव्यालसमाकुलम् नानाकारद्विजयुतं विटपैः परिशोभितम्
तो राजा घनदाट जंगलात हिंडू लागला, जिथे अनेक वन्य प्राणी, विविध प्रकारचे पक्षी आणि झाडांच्या गर्द झाडोऱ्यांनी ते शोभून गेले होते.
वनेचरं नृपश्रेष्ठो मृगयागतमानसः तत्रैव मतिम् आधत्त इलो ऽमात्यान् अथाब्रवीत्
शिकार करण्याच्या इच्छेने भरलेला तो श्रेष्ठ राजा जंगलात हिंडत होता; तेथे इलाने मनाशी ठरवले आणि आपल्या मंत्र्यांना सांगितले.
गच्छन्तु नगरं सर्वे मम पुत्रेण पालितम् देशं कोशं बलं राज्यं पालयन्तु पुनश् च तम्
तुम्ही सर्वजण माझ्या मुलाने सांभाळलेल्या नगरात परत जा; देश, खजिना, सैन्य, राज्य आणि त्याचाही नीट सांभाळ करा.
वसिष्ठो ऽपि तथा यातु आदायाग्नीन् पितेव नः पत्नीभिः सहितो धीमान् अरण्ये ऽहं वसाम्य् अथ
वसिष्ठांनीही आमच्या वडिलांसारखे अग्नी घेऊन जावे; मी बुद्धिमान, माझ्या पत्नीसह या अरण्यात राहीन.
अरण्यभोगभुग्भिश् च वाजिवारणमानुषैः मृगयाशीलिभिः कैश्चिद् यान्तु सर्व इतः पुरीम्
ज्यांना अरण्याचे सुख आवडते, घोडे, हत्ती, माणसे आणि काही शिकार करणारे, ते सर्व इथून नगरात जावोत.
तथेत्य् उक्त्वा ययुस् ते ऽपि स्वयं प्रायाच् छनैर् गिरिम् हिमवन्तं रत्नमयं वसंस् तत्र इलो नृपः
'तसेच होईल' असे म्हणून ते सर्व निघून गेले; इलाही हळूहळू रत्नमय हिमालय पर्वताकडे गेला आणि तिथे राजा राहू लागला.
ददर्श कन्दरं तत्र नानारत्नविचित्रितम् तत्र यक्षेश्वरः कश्चित् समन्युर् इति विश्रुतः
तिथे त्याने विविध रत्नांनी सजलेली एक गुहा पाहिली; त्यात समन्यूनामक प्रसिद्ध यक्षेश्वर राहत होता.
तस्य भार्या समानाम्नी भर्तृव्रतपरायणा तस्मिन् वसत्य् असौ यक्षो रमणीये नगोत्तमे
त्याची पत्नी समाना नावाची, पतीच्या व्रताला समर्पित, त्या रम्य आणि उत्तम नगरीत यक्षासोबत राहत होती.
मृगरूपेण व्यचरद् भार्यया स महामतिः स्वेच्छया स्ववने यक्षः क्रीडते नृत्यगीतकैः
तो बुद्धिमान यक्ष आपल्या पत्नीसह हरणाच्या रूपात फिरत असे; आपल्या इच्छेने तो आपल्या वनात नृत्य आणि गाण्याने आनंद घेत असे.
इत्थं स यक्षो जानाति मृगरूपधरो ऽपि च इलस् तु तं न जानाति कन्दरं यक्षपालितम्
अशा प्रकारे तो यक्ष, हरणाचे रूप घेऊनही, सर्व जाणून होता; पण इला मात्र ती गुहा यक्षाने राखली आहे हे जाणत नव्हता.
यक्षस्य गेहं विपुलं नानारत्नविचित्रितम् तत्रोपविष्टो नृपतिर् महत्या सेनया वृतः
त्या यक्षाचे मोठे घर विविध रत्नांनी सजलेले होते; तिथे राजा आपल्या मोठ्या सैन्याने वेढलेला बसला होता.
वासं चक्रे स तत्रैव गेहे यक्षस्य धीमतः स यक्षो ऽधर्मकोपेन भार्यया मृगरूपधृक्
त्या बुद्धिमान यक्षाच्या घरातच त्याने निवास केला; त्या वेळी यक्ष, अधर्मामुळे रागावून, आपल्या पत्नीसह हरणाच्या रूपात होता.
इलं जेतुं न शक्नोमि याचितो न ददाति च हृतं गेहं ममानेन किं करोमीत्य् अचिन्तयत्
मी इलाला जिंकू शकत नाही, मागितल्यावरही तो देत नाही; त्याने माझे घर घेतले आहे—आता मी काय करू? असे तो विचार करू लागला.
युधि मत्तं कथं हन्यां चेति स्थित्वा स यक्षराट् आत्मीयान् प्रेषयाम् आस यक्षाञ् शूरान् धनुर्धरान्
युद्धात त्या मदमस्ताला कसा मारू? असे ठरवून, यक्षराजाने आपल्या शूर, धनुर्धारी यक्षांना पाठवले.
युद्धे जित्वा च राजानम् इलम् उद्धतदन्तिनम् गृहाद् यथान्यतो याति मम तत् कर्तुम् अर्हथ
युद्धात त्या उन्मत्त हत्तीप्रमाणे असलेल्या इलाला जिंकून, तुम्ही त्याला माझ्या घरातून इतरत्र जावे तसे हाकलून द्या.
यक्षेश्वरस्य तद् वाक्याद् यक्षास् ते युद्धदुर्मदाः इलं गत्वाब्रुवन् सर्वे निर्गच्छास्माद् गुहालयात्
यक्षराजाच्या आज्ञेने ते युद्धात गर्विष्ठ असलेले सर्व यक्ष इलाकडे गेले आणि म्हणाले, 'या गुहेतून बाहेर ये.'
न चेद् युद्धात् परिभ्रष्टः पलाय्य क्व गमिष्यसि तद् यक्षवचनात् कोपाद् युद्धं चक्रे स राजराट्
जर तू युद्धात हरलास आणि पळून गेला नाहीस, तर कुठे जाणार? यक्षांच्या या शब्दांमुळे राजा रागावला आणि युद्धाला उतरला.