ऋषीणां वचनं श्रुत्वा उभाव् अपि सुदुःखितौ लज्जितौ च महाप्राज्ञौ गौतमो भार्यया सह पप्रच्छ मुनिशार्दूलम् अगस्त्यम् ऋषिसत्तमम्
ऋषींची वचने ऐकून, दोघेही फार दुःखी आणि लाजिरवाणे झाले; गौतम, अत्यंत बुद्धिमान, पत्नीसमवेत, ऋषीश्रेष्ठ अगस्त्य यांना विचारायला गेला.
को देशः किम् उ तीर्थं वा यत्र श्रेयः समाप्यते शीघ्रम् एव महाप्राज्ञ भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्
कुठला देश किंवा तीर्थ आहे, जिथे लवकरच सर्वश्रेष्ठ कल्याण मिळतं, हे महाप्राज्ञा? जेथे भोग आणि मोक्ष दोन्ही मिळतात?
वदद्भिर् मुनिभिर् ब्रह्मन् मया श्रुतम् इदं वचः सर्वे कामास् तत्र पूर्णा गौतम्यां नात्र संशयः
हे ब्राह्मण, बोलणाऱ्या ऋषींकडून मी हे ऐकले आहे की, गौतमी येथे सर्व इच्छा पूर्ण होतात, यात काहीच शंका नाही.
तस्माद् गच्छ महाबुद्धे गौतमीं पापनाशिनीम् अहं त्वाम् अनुयास्यामि यथेच्छसि तथा कुरु
म्हणून, हे महान बुद्धीमान, पाप नष्ट करणाऱ्या गौतमीकडे जा; मी तुझ्या मागे येईन. तुला जसे हवे तसे कर.
एतच् छ्रुत्वागस्त्यवाक्यं वृद्धया गौतमो ऽभ्यगात् तत्र तेपे तपस् तीव्रं पत्न्या स भगवान् ऋषिः
अगस्त्याचे हे शब्द ऐकून, वृद्ध स्त्रीसह गौतम तिथे गेला; त्या भगवंत ऋषीने पत्नीबरोबर कठोर तप केला.
स्तुतिं चकार देवस्य शंभोर् विष्णोस् तथैव च गङ्गां च तोषयाम् आस भार्यार्थं भगवान् ऋषिः
त्या भगवंत ऋषीने शंभू आणि विष्णू यांची स्तुती केली आणि पत्नीच्या हितासाठी गंगेचेही समाधान केले.
खिन्नात्मनाम् अत्र भवे त्वम् एव शरणं शिवः मरुभूमाव् अध्वगानां विटपीव प्रियायुतः
हे शिवा, या जगात थकलेल्या मनाच्या लोकांसाठी फक्त तूच आश्रय आहेस, जसा वाळवंटात प्रवाशांना सावली देणारा प्रिय वृक्ष.
उच्चावचानां भूतानां सर्वथा पापनोदनः सस्यानां घनवत् कृष्ण त्वम् अवग्रहशोषिणाम्
सर्व प्रकारच्या, मोठ्या-लहान जीवांचे पाप दूर करणारा तूच आहेस, हे कृष्णा; जसा कोरड्या पिकांसाठी पाऊसधारा असतोस.
वैकुण्ठदुर्गनिःश्रेणिस् त्वं पीयूषतरंगिणी अधोगतानां तप्तानां शरणं भव गौतमि
तू वैकुंठाच्या किल्ल्यातून बाहेर पडण्याचा मार्ग आहेस; तू अमृतासारख्या लाटांची नदी आहेस. हे गौतमी, पडलेल्या व दुःखी लोकांसाठी आश्रय हो.
ततस् तुष्टावदद् वाक्यं गौतमं वृद्धया युतम् शरणागतदीनार्तं शरण्या गौतमी मुदा
नंतर, आनंदाने, आश्रय देणारी गौतमी वृद्धेसह असलेल्या गौतमाशी बोलली, कारण त्याने दुःखात तिचा आश्रय घेतला होता.
अभिषिञ्चस्व भार्यां त्वं मज्जलैर् मन्त्रसंयुतैः कलशैर् उपचारैश् च ततः पत्नी तव प्रिया
तू मंत्रयुक्त पाण्याने, कलश व योग्य उपचारांनी तुझ्या पत्नीचे अभिषेक कर; मग तुझी प्रिय पत्नी—
सुरूपा चारुसर्वाङ्गी सुभगा चारुलोचना सर्वलक्षणसंपूर्णा रम्यरूपम् अवाप्स्यति
ती सुंदर, सर्वांगाने मनोहर, भाग्यवती, सुंदर डोळ्यांची आणि सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त होईल आणि रमणीय रूप मिळवेल.
रूपवत्या पुनस् त्वं वै भार्यया चाभिषेचितः सर्वलक्षणसंपूर्णः कान्तं रूपम् अवाप्स्यसि
पुन्हा, रूपवती पत्नीने तुला अभिषेक केल्यावर, तूही सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त, आकर्षक रूप प्राप्त करशील.
तथेति गाङ्गवचनाद् यथोक्तं तौ च चक्रतुः सुरूपताम् उभौ प्राप्तौ गौतम्याश् च प्रसादतः
गंगेच्या 'तसेच होवो' या शब्दावर, दोघांनी सांगितल्याप्रमाणे केले; गौतमीच्या कृपेने दोघांनाही सुंदरता प्राप्त झाली.
अभिषेकोदकं यच् च सा नदी समजायत तस्या नाम्ना तु विख्याता वृद्धाया मुनिसत्तम
आणि अभिषेकासाठी वापरलेले पाणी एक नदी झाली, हे श्रेष्ठ ऋषी, जी तिच्या नावाने 'वृद्धा' म्हणून प्रसिद्ध झाली.
वृद्धा नदीति विख्याता गौतमो ऽपि तथोच्यते वृद्धगौतम इत्य् उक्त ऋषिभिः समवासिभिः वृद्धा तु गौतमीं प्राह गङ्गां प्रत्यक्षरूपिणीम्
ती 'वृद्धा' नदी म्हणून ओळखली जाते, आणि गौतमालाही ऋषींच्या सभेत 'वृद्धगौतम' असे म्हणतात. वृद्धा, प्रत्यक्षरूप गंगेच्या गौतमीला संबोधते.
मन्नाम्नीयं नदी देवि वृद्धा चेत्य् अभिधीयताम् त्वया च संगमस् तस्यास् तस्यास् तीर्थम् अनुत्तमम्
हे देवी, ही नदी माझ्या नावाने 'वृद्धा' म्हणून ओळखली जावी; आणि तुझ्या तिच्याशी संगमाला सर्वोत्तम तीर्थस्थान मानले जावे.
रूपसौभाग्यसंपत्तिपुत्रपौत्रप्रवर्धनम् आयुरारोग्यकल्याणं जयप्रीतिविवर्धनम् स्नानदानादिहोमैश् च पितॄणां पावनं परम्
इथे रूप, सौभाग्य, मुलाबाळांची वाढ, दीर्घायुष्य, आरोग्य, कल्याण, विजय आणि प्रेम वाढेल; आणि स्नान, दान, होम यामुळे पितरांचे मोठे पावन होते.
अस्त्व् इत्य् आह च तां गङ्गा सुवृद्धां गौतमप्रियाम् गौतमस्थापितं लिङ्गं वृद्धानाम्नैव कीर्तितम्
गंगेने, गौतमाला प्रिय असलेल्या वृद्धेला 'तसेच होवो' असे सांगितले; आणि गौतमाने स्थापलेले लिंग 'वृद्धा' या नावाने प्रसिद्ध झाले.
तत्रैव च मुदं प्राप्तो वृद्धया मुनिसत्तमः तत्र स्नानं च दानं च सर्वाभीष्टप्रदायकम्
तेथे, श्रेष्ठ ऋषी वृद्धेसह आनंदित झाला; तिथे स्नान व दान केल्याने सर्व इच्छित फळे मिळतात.
ततः प्रभृति तत् तीर्थं वृद्धासंगमम् उच्यते
त्या वेळेपासून ते तीर्थ वृद्धासंगम म्हणून ओळखले जाते.
इलातीर्थम् इति ख्यातं सर्वसिद्धिकरं नृणाम् ब्रह्महत्यादिपापानां पावनं सर्वकामदम्
ते इलातीर्थ म्हणून प्रसिद्ध आहे, सर्व मनुष्यांना सिद्धी देणारे, ब्रह्महत्येसारख्या पापांना पवित्र करणारे आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणारे आहे.
वैवस्वतान्वये जात इलो नाम जनेश्वरः महत्या सेनया सार्धं जगाम मृगयावनम्
वैवस्वत वंशात इला नावाचा एक राजा जन्माला आला; मोठ्या सैन्यासह तो शिकारीसाठी अरण्यात गेला.
परिबभ्राम गहनं बहुव्यालसमाकुलम् नानाकारद्विजयुतं विटपैः परिशोभितम्
तो राजा घनदाट जंगलात हिंडू लागला, जिथे अनेक वन्य प्राणी, विविध प्रकारचे पक्षी आणि झाडांच्या गर्द झाडोऱ्यांनी ते शोभून गेले होते.
वनेचरं नृपश्रेष्ठो मृगयागतमानसः तत्रैव मतिम् आधत्त इलो ऽमात्यान् अथाब्रवीत्
शिकार करण्याच्या इच्छेने भरलेला तो श्रेष्ठ राजा जंगलात हिंडत होता; तेथे इलाने मनाशी ठरवले आणि आपल्या मंत्र्यांना सांगितले.
गच्छन्तु नगरं सर्वे मम पुत्रेण पालितम् देशं कोशं बलं राज्यं पालयन्तु पुनश् च तम्
तुम्ही सर्वजण माझ्या मुलाने सांभाळलेल्या नगरात परत जा; देश, खजिना, सैन्य, राज्य आणि त्याचाही नीट सांभाळ करा.
वसिष्ठो ऽपि तथा यातु आदायाग्नीन् पितेव नः पत्नीभिः सहितो धीमान् अरण्ये ऽहं वसाम्य् अथ
वसिष्ठांनीही आमच्या वडिलांसारखे अग्नी घेऊन जावे; मी बुद्धिमान, माझ्या पत्नीसह या अरण्यात राहीन.
अरण्यभोगभुग्भिश् च वाजिवारणमानुषैः मृगयाशीलिभिः कैश्चिद् यान्तु सर्व इतः पुरीम्
ज्यांना अरण्याचे सुख आवडते, घोडे, हत्ती, माणसे आणि काही शिकार करणारे, ते सर्व इथून नगरात जावोत.
तथेत्य् उक्त्वा ययुस् ते ऽपि स्वयं प्रायाच् छनैर् गिरिम् हिमवन्तं रत्नमयं वसंस् तत्र इलो नृपः
'तसेच होईल' असे म्हणून ते सर्व निघून गेले; इलाही हळूहळू रत्नमय हिमालय पर्वताकडे गेला आणि तिथे राजा राहू लागला.
ददर्श कन्दरं तत्र नानारत्नविचित्रितम् तत्र यक्षेश्वरः कश्चित् समन्युर् इति विश्रुतः
तिथे त्याने विविध रत्नांनी सजलेली एक गुहा पाहिली; त्यात समन्यूनामक प्रसिद्ध यक्षेश्वर राहत होता.