तस्माद् वागीश्वरी देवी सा ते विद्यां प्रदास्यति अग्निश् च रूपवान् देवस् तव रूपं प्रदास्यति
म्हणून वाणीची देवी तुला विद्या देईल, आणि अग्नी, सुंदर देव, तुला सौंदर्य देईल.
एवम् उक्त्वा गौतमं तं वृद्धोवाच विभावसुम् प्रार्थयित्वा सुविद्यं तं सुरूपं चाकरोन् मुनिम्
असं गौतमाला सांगून त्या वृद्धेने विभावसु या अग्नीला हाक मारली; प्रार्थना करून तिने त्या ऋषीला विद्या आणि सौंदर्य प्राप्त करून दिलं.
ततः सुविद्यः सुभगः सुकान्तो वृद्धां स पत्नीम् अकरोत् प्रीतियुक्तः तया स रेमे बहुला मनोज्ञया समाः सुखं प्रीतमना गुहायाम्
मग तो विद्वान, भाग्यवान आणि सुंदर झाला; त्याने आनंदाने त्या वृद्ध स्त्रीला पत्नी म्हणून स्वीकारलं. तिच्यासोबत, जी मनोहारी आणि प्रिय होती, त्याने गुहेत अनेक सुखी वर्षं घालवली.
कदाचित् तत्र वसतोर् दंपत्योर् मुदतोर् गिरौ गुहायां मुनिशार्दूल आजग्मुर् मुनयो ऽमलाः
एकदा, त्या पर्वतावरच्या गुहेत आनंदाने राहणाऱ्या त्या दाम्पत्याकडे, महान आणि पवित्र ऋषी आले.
वसिष्ठवामदेवाद्या ये चान्ये च महर्षयः भ्रमन्तः पुण्यतीर्थानि प्राप्नुवंस् तस्य तां गुहाम्
वसिष्ठ, वामदेव आणि इतर महर्षी, पवित्र तीर्थस्थळे फिरत असताना, त्या गुहेत पोहोचले.
आगतांस् तान् ऋषीञ् ज्ञात्वा गौतमः सह भार्यया सत्कारम् अकरोत् तेषां जहसुस् तं च केचन
त्या ऋषी आलेत हे ओळखून, गौतमाने पत्नीसमवेत त्यांचं आदरातिथ्य केलं; त्यातले काही त्याच्यावर हसले.
ये बाला यौवनोन्मत्ता वयसा ये च मध्यमाः वृद्धां च गौतमं प्रेक्ष्य जहसुस् तत्र केचन
जे तरुण होते, जे तारुण्यामुळे माजले होते, आणि जे मध्यमवयीन होते, त्यांनी गौतम आणि त्या वृद्ध स्त्रीकडे पाहून तिथे हसले.
पुत्रो ऽयं तव पौत्रो वा वृद्धे को गौतमो ऽभवत् सत्यं वदस्व कल्याणि इत्य् एवं जहसुर् द्विजाः
ही तुझा मुलगा आहे की नातू? गौतम कसा वृद्ध झाला? खरं खरं सांग, कल्याणी—असं द्विज लोक हसत म्हणाले.
विषं वृद्धस्य युवती वृद्धाया अमृतं युवा इष्टानिष्टसमायोगो दृष्टो ऽस्माभिर् अहो चिरात्
वृद्ध पुरुषासाठी तरुण स्त्री म्हणजे विष, आणि वृद्ध स्त्रीसाठी तरुण पुरुष म्हणजे अमृत. इतक्या दिवसांनी विरुद्ध स्वभावांचं हे नातं आम्ही पाहिलं.
इत्य् एवम् ऊचिरे केचिद् दंपत्योः शृण्वतोस् तदा एवम् उक्त्वा कृतातिथ्या ययुः सर्वे महर्षयः
असं काहींनी त्या दाम्पत्याच्या ऐकण्यात बोललं; असं बोलून, आणि पाहुणचार घेऊन, सगळे महर्षी निघून गेले.
ऋषीणां वचनं श्रुत्वा उभाव् अपि सुदुःखितौ लज्जितौ च महाप्राज्ञौ गौतमो भार्यया सह पप्रच्छ मुनिशार्दूलम् अगस्त्यम् ऋषिसत्तमम्
ऋषींची वचने ऐकून, दोघेही फार दुःखी आणि लाजिरवाणे झाले; गौतम, अत्यंत बुद्धिमान, पत्नीसमवेत, ऋषीश्रेष्ठ अगस्त्य यांना विचारायला गेला.
को देशः किम् उ तीर्थं वा यत्र श्रेयः समाप्यते शीघ्रम् एव महाप्राज्ञ भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्
कुठला देश किंवा तीर्थ आहे, जिथे लवकरच सर्वश्रेष्ठ कल्याण मिळतं, हे महाप्राज्ञा? जेथे भोग आणि मोक्ष दोन्ही मिळतात?
वदद्भिर् मुनिभिर् ब्रह्मन् मया श्रुतम् इदं वचः सर्वे कामास् तत्र पूर्णा गौतम्यां नात्र संशयः
हे ब्राह्मण, बोलणाऱ्या ऋषींकडून मी हे ऐकले आहे की, गौतमी येथे सर्व इच्छा पूर्ण होतात, यात काहीच शंका नाही.
तस्माद् गच्छ महाबुद्धे गौतमीं पापनाशिनीम् अहं त्वाम् अनुयास्यामि यथेच्छसि तथा कुरु
म्हणून, हे महान बुद्धीमान, पाप नष्ट करणाऱ्या गौतमीकडे जा; मी तुझ्या मागे येईन. तुला जसे हवे तसे कर.
एतच् छ्रुत्वागस्त्यवाक्यं वृद्धया गौतमो ऽभ्यगात् तत्र तेपे तपस् तीव्रं पत्न्या स भगवान् ऋषिः
अगस्त्याचे हे शब्द ऐकून, वृद्ध स्त्रीसह गौतम तिथे गेला; त्या भगवंत ऋषीने पत्नीबरोबर कठोर तप केला.
स्तुतिं चकार देवस्य शंभोर् विष्णोस् तथैव च गङ्गां च तोषयाम् आस भार्यार्थं भगवान् ऋषिः
त्या भगवंत ऋषीने शंभू आणि विष्णू यांची स्तुती केली आणि पत्नीच्या हितासाठी गंगेचेही समाधान केले.
खिन्नात्मनाम् अत्र भवे त्वम् एव शरणं शिवः मरुभूमाव् अध्वगानां विटपीव प्रियायुतः
हे शिवा, या जगात थकलेल्या मनाच्या लोकांसाठी फक्त तूच आश्रय आहेस, जसा वाळवंटात प्रवाशांना सावली देणारा प्रिय वृक्ष.
उच्चावचानां भूतानां सर्वथा पापनोदनः सस्यानां घनवत् कृष्ण त्वम् अवग्रहशोषिणाम्
सर्व प्रकारच्या, मोठ्या-लहान जीवांचे पाप दूर करणारा तूच आहेस, हे कृष्णा; जसा कोरड्या पिकांसाठी पाऊसधारा असतोस.
वैकुण्ठदुर्गनिःश्रेणिस् त्वं पीयूषतरंगिणी अधोगतानां तप्तानां शरणं भव गौतमि
तू वैकुंठाच्या किल्ल्यातून बाहेर पडण्याचा मार्ग आहेस; तू अमृतासारख्या लाटांची नदी आहेस. हे गौतमी, पडलेल्या व दुःखी लोकांसाठी आश्रय हो.
ततस् तुष्टावदद् वाक्यं गौतमं वृद्धया युतम् शरणागतदीनार्तं शरण्या गौतमी मुदा
नंतर, आनंदाने, आश्रय देणारी गौतमी वृद्धेसह असलेल्या गौतमाशी बोलली, कारण त्याने दुःखात तिचा आश्रय घेतला होता.
अभिषिञ्चस्व भार्यां त्वं मज्जलैर् मन्त्रसंयुतैः कलशैर् उपचारैश् च ततः पत्नी तव प्रिया
तू मंत्रयुक्त पाण्याने, कलश व योग्य उपचारांनी तुझ्या पत्नीचे अभिषेक कर; मग तुझी प्रिय पत्नी—
सुरूपा चारुसर्वाङ्गी सुभगा चारुलोचना सर्वलक्षणसंपूर्णा रम्यरूपम् अवाप्स्यति
ती सुंदर, सर्वांगाने मनोहर, भाग्यवती, सुंदर डोळ्यांची आणि सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त होईल आणि रमणीय रूप मिळवेल.
रूपवत्या पुनस् त्वं वै भार्यया चाभिषेचितः सर्वलक्षणसंपूर्णः कान्तं रूपम् अवाप्स्यसि
पुन्हा, रूपवती पत्नीने तुला अभिषेक केल्यावर, तूही सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त, आकर्षक रूप प्राप्त करशील.
तथेति गाङ्गवचनाद् यथोक्तं तौ च चक्रतुः सुरूपताम् उभौ प्राप्तौ गौतम्याश् च प्रसादतः
गंगेच्या 'तसेच होवो' या शब्दावर, दोघांनी सांगितल्याप्रमाणे केले; गौतमीच्या कृपेने दोघांनाही सुंदरता प्राप्त झाली.
अभिषेकोदकं यच् च सा नदी समजायत तस्या नाम्ना तु विख्याता वृद्धाया मुनिसत्तम
आणि अभिषेकासाठी वापरलेले पाणी एक नदी झाली, हे श्रेष्ठ ऋषी, जी तिच्या नावाने 'वृद्धा' म्हणून प्रसिद्ध झाली.
वृद्धा नदीति विख्याता गौतमो ऽपि तथोच्यते वृद्धगौतम इत्य् उक्त ऋषिभिः समवासिभिः वृद्धा तु गौतमीं प्राह गङ्गां प्रत्यक्षरूपिणीम्
ती 'वृद्धा' नदी म्हणून ओळखली जाते, आणि गौतमालाही ऋषींच्या सभेत 'वृद्धगौतम' असे म्हणतात. वृद्धा, प्रत्यक्षरूप गंगेच्या गौतमीला संबोधते.
मन्नाम्नीयं नदी देवि वृद्धा चेत्य् अभिधीयताम् त्वया च संगमस् तस्यास् तस्यास् तीर्थम् अनुत्तमम्
हे देवी, ही नदी माझ्या नावाने 'वृद्धा' म्हणून ओळखली जावी; आणि तुझ्या तिच्याशी संगमाला सर्वोत्तम तीर्थस्थान मानले जावे.
रूपसौभाग्यसंपत्तिपुत्रपौत्रप्रवर्धनम् आयुरारोग्यकल्याणं जयप्रीतिविवर्धनम् स्नानदानादिहोमैश् च पितॄणां पावनं परम्
इथे रूप, सौभाग्य, मुलाबाळांची वाढ, दीर्घायुष्य, आरोग्य, कल्याण, विजय आणि प्रेम वाढेल; आणि स्नान, दान, होम यामुळे पितरांचे मोठे पावन होते.
अस्त्व् इत्य् आह च तां गङ्गा सुवृद्धां गौतमप्रियाम् गौतमस्थापितं लिङ्गं वृद्धानाम्नैव कीर्तितम्
गंगेने, गौतमाला प्रिय असलेल्या वृद्धेला 'तसेच होवो' असे सांगितले; आणि गौतमाने स्थापलेले लिंग 'वृद्धा' या नावाने प्रसिद्ध झाले.
तत्रैव च मुदं प्राप्तो वृद्धया मुनिसत्तमः तत्र स्नानं च दानं च सर्वाभीष्टप्रदायकम्
तेथे, श्रेष्ठ ऋषी वृद्धेसह आनंदित झाला; तिथे स्नान व दान केल्याने सर्व इच्छित फळे मिळतात.