आर्ष्टिषेणप्रियपुत्र ऋतध्वज इति श्रुतः गुणवान् मतिमाञ् शूरः क्षत्रधर्मपरायणः
माझा आवडता मुलगा ऋष्टिषेणाचा प्रिय पुत्र ऋतध्वज म्हणून प्रसिद्ध होता; तो गुणी, बुद्धिमान, शूर आणि क्षत्रिय धर्माला वाहिलेला होता.
स कदाचिद् वनं प्रायान् मृगयाकृष्टचेतनः विश्रामम् अकरोद् अस्यां गुहायां स ऋतध्वजः
एकदा, शिकारीच्या ओढीने ऋतध्वज जंगलात गेला आणि या गुहेत विश्रांती घेतली.
युवा स मतिमान् दक्षो बलेन महता वृतः तं विश्रान्तं नृपवरम् अप्सरा ददृशे ततः
तो तरुण, बुद्धिमान, कुशल आणि मोठ्या बळाचा होता. विश्रांती घेत असताना, एका अप्सरेनं या राजाला पाहिलं.
गन्धर्वराजस्य सुता सुश्यामा इति विश्रुता तां दृष्ट्वा चकमे राजा राजानं चकमे च सा
ती गंधर्वराजाची कन्या सुश्यामा म्हणून प्रसिद्ध होती. राजानं तिला पाहिलं आणि तिच्यावर प्रेम केलं; तिलाही राजा आवडला.
इति क्रीडा समभवत् तया राज्ञो महामते निवृत्तकामो राजेन्द्रस् ताम् आपृच्छ्यागमद् गृहम्
म्हणून त्या बुद्धिमान राजानं तिच्यासोबत रमण केलं; इच्छा पूर्ण झाल्यावर, राजाधिराजानं तिची परवानगी घेऊन घरी परत गेला.
उत्पन्नाहं ततस् तस्यां सुश्यामायां महामते गच्छन्ती मां तदा माता इदम् आह तपोधन
सुश्यामेतून, हे बुद्धिमान, मी जन्माला आले. आई निघताना, तिनं मला हे सांगितलं, हे तपस्वी.
यस् त्व् अस्यां प्रविशेद् भद्रे स ते भर्ता भविष्यति
हे शुभे, जो या गुहेत येईल तोच तुझा पती होईल.
इत्य् उक्त्वा सा जगमाथ माता मम महामते तस्माद् अत्र प्रविष्टस् त्वं पुमान् नान्यः कदाचन
असं सांगून माझी आई निघून गेली, हे बुद्धिमान. त्यामुळे, या गुहेत फक्त तूच प्रवेश केला आहेस; दुसरा कोणीही नाही.
सहस्राणि तथाशीतिं कृत्वा राज्यं पिता मम अत्रैव च तपस् तप्त्वा ततः स्वर्गम् उपेयिवान्
माझ्या वडिलांनी ऐंशी हजार वर्षं राज्य केलं आणि इथेच तप केलं; नंतर ते स्वर्गात गेले.
स्वर्गं याते ऽपि पितरि सहस्राणि तथा दश वर्षाणि मुनिशार्दूल राज्यं कृत्वा तथा परः
वडील स्वर्गात गेल्यावर, दुसऱ्यानं दहा हजार वर्षं राज्य केलं, हे श्रेष्ठ ऋषी.
स्वर्गे यातो मम भ्राता अहम् अत्रैव संस्थिता अहं ब्रह्मन् नान्यवृत्ता न माता न पिता मम
माझा भाऊ स्वर्गात गेला; मी इथेच राहते. हे ब्राह्मण, मला दुसरं काही काम नाही, आई-वडीलही नाहीत.
अहम् आत्मेश्वरी ब्रह्मन् निविष्टा क्षत्रकन्यका तस्माद् भजस्व मां ब्रह्मन् व्रतस्थां पुरुषार्थिनीम्
हे ब्राह्मण, मी स्वतःची मालकीण आहे, क्षत्रिय कन्या म्हणून इथे राहते. म्हणून, मी व्रतस्थ असून पती मिळवू इच्छिते, तू मला स्वीकार.
सहस्रायुर् अहं भद्रे मत्तस् त्वं वयसाधिका अहं बालस् त्वं तु वृद्धा नैवायं घटते मिथः
हे शुभे, मला हजारो वर्षांचं आयुष्य लाभलं आहे; वयाने तू माझ्यापेक्षा मोठी आहेस. मी तरुण आहे, तू वयोवृद्ध आहेस; आपली जोडी जुळत नाही.
त्वं भर्ता मे पुरा दिष्टो नान्यो भर्ता मतो मम धात्रा दत्तस् ततस् त्वं मां न निराकर्तुम् अर्हसि
तूच माझा पती व्हावास असं पूर्वीच ठरलं आहे; दुसरा कोणीच मला पती म्हणून मान्य नाही. विधात्यानं तू मला दिला आहेस, म्हणून तू मला नाकारू नकोस.
अथवा नेच्छसि मां त्वम् अप्रदुष्टाम् अनुव्रताम् ततस् त्यक्ष्यामि जीवं मे इदानीं तव पश्यतः
किंवा, जर तुला माझ्यासारखी निष्कलंक आणि निष्ठावान पत्नी नको असेल, तर मी आत्ताच तुझ्या डोळ्यांसमोर माझं प्राण सोडीन.
अपेक्षिताप्राप्तितो हि देहिनां मरणं वरम् अनुरक्तजनत्यागे पातकान्तो न विद्यते
शरीर असणाऱ्यांसाठी प्रिय व्यक्तीपासून वेगळं होण्याच्या वेदनेपेक्षा मृत्यूच जास्त बरा; अशा सोडून जाण्याने पाप लागत नाही.
वृद्धायास् तद् वचः श्रुत्वा गौतमो वाक्यम् अब्रवीत्
त्या वृद्ध स्त्रीचे बोल ऐकून गौतमाने आपलं मनोगत सांगितलं.
अहं तपोविरहितो विद्याहीनो ह्य् अकिंचनः नाहं वरो हि योग्यस् ते कुरूपो भोगवर्जितः
माझ्यात तप नाही, विद्या नाही, आणि माझ्याकडे काहीच नाही; मी तुझ्यासाठी योग्य नवरा नाही, कारण मी कुरूप आहे आणि सुखांपासून वंचित आहे.
अनासो ऽहं किं करोमि अतपोविद्य एव च तस्मात् सुरूपं सुविद्याम् आपाद्य प्रथमं शुभे पश्चात् ते वचनं कार्यं ततो वृद्धाब्रवीद् द्विजम्
माझे दात नाहीत, मी काय करू? माझ्यात ना तप आहे, ना विद्या. म्हणून, शुभे, आधी सौंदर्य आणि विद्या मिळव, मगच आपलं वचन पूर्ण कर. असं त्या वृद्धेने त्या द्विजाला सांगितलं.
मया सरस्वती देवी तोषिता तपसा द्विज तथैवापो रूपवत्यो रूपदाताग्निर् एव च
माझ्या तपामुळे, द्विजा, मी सरस्वती देवीला प्रसन्न केलं; आणि अग्नी, जो सौंदर्य देतो, त्याने मला रूप दिलं.
तस्माद् वागीश्वरी देवी सा ते विद्यां प्रदास्यति अग्निश् च रूपवान् देवस् तव रूपं प्रदास्यति
म्हणून वाणीची देवी तुला विद्या देईल, आणि अग्नी, सुंदर देव, तुला सौंदर्य देईल.
एवम् उक्त्वा गौतमं तं वृद्धोवाच विभावसुम् प्रार्थयित्वा सुविद्यं तं सुरूपं चाकरोन् मुनिम्
असं गौतमाला सांगून त्या वृद्धेने विभावसु या अग्नीला हाक मारली; प्रार्थना करून तिने त्या ऋषीला विद्या आणि सौंदर्य प्राप्त करून दिलं.
ततः सुविद्यः सुभगः सुकान्तो वृद्धां स पत्नीम् अकरोत् प्रीतियुक्तः तया स रेमे बहुला मनोज्ञया समाः सुखं प्रीतमना गुहायाम्
मग तो विद्वान, भाग्यवान आणि सुंदर झाला; त्याने आनंदाने त्या वृद्ध स्त्रीला पत्नी म्हणून स्वीकारलं. तिच्यासोबत, जी मनोहारी आणि प्रिय होती, त्याने गुहेत अनेक सुखी वर्षं घालवली.
कदाचित् तत्र वसतोर् दंपत्योर् मुदतोर् गिरौ गुहायां मुनिशार्दूल आजग्मुर् मुनयो ऽमलाः
एकदा, त्या पर्वतावरच्या गुहेत आनंदाने राहणाऱ्या त्या दाम्पत्याकडे, महान आणि पवित्र ऋषी आले.
वसिष्ठवामदेवाद्या ये चान्ये च महर्षयः भ्रमन्तः पुण्यतीर्थानि प्राप्नुवंस् तस्य तां गुहाम्
वसिष्ठ, वामदेव आणि इतर महर्षी, पवित्र तीर्थस्थळे फिरत असताना, त्या गुहेत पोहोचले.
आगतांस् तान् ऋषीञ् ज्ञात्वा गौतमः सह भार्यया सत्कारम् अकरोत् तेषां जहसुस् तं च केचन
त्या ऋषी आलेत हे ओळखून, गौतमाने पत्नीसमवेत त्यांचं आदरातिथ्य केलं; त्यातले काही त्याच्यावर हसले.
ये बाला यौवनोन्मत्ता वयसा ये च मध्यमाः वृद्धां च गौतमं प्रेक्ष्य जहसुस् तत्र केचन
जे तरुण होते, जे तारुण्यामुळे माजले होते, आणि जे मध्यमवयीन होते, त्यांनी गौतम आणि त्या वृद्ध स्त्रीकडे पाहून तिथे हसले.
पुत्रो ऽयं तव पौत्रो वा वृद्धे को गौतमो ऽभवत् सत्यं वदस्व कल्याणि इत्य् एवं जहसुर् द्विजाः
ही तुझा मुलगा आहे की नातू? गौतम कसा वृद्ध झाला? खरं खरं सांग, कल्याणी—असं द्विज लोक हसत म्हणाले.
विषं वृद्धस्य युवती वृद्धाया अमृतं युवा इष्टानिष्टसमायोगो दृष्टो ऽस्माभिर् अहो चिरात्
वृद्ध पुरुषासाठी तरुण स्त्री म्हणजे विष, आणि वृद्ध स्त्रीसाठी तरुण पुरुष म्हणजे अमृत. इतक्या दिवसांनी विरुद्ध स्वभावांचं हे नातं आम्ही पाहिलं.
इत्य् एवम् ऊचिरे केचिद् दंपत्योः शृण्वतोस् तदा एवम् उक्त्वा कृतातिथ्या ययुः सर्वे महर्षयः
असं काहींनी त्या दाम्पत्याच्या ऐकण्यात बोललं; असं बोलून, आणि पाहुणचार घेऊन, सगळे महर्षी निघून गेले.