एतावता ब्राह्मणत्वं गौतमस्याभवन् मुने उपासतो ऽग्निं विधिवद् गायत्रीं च महात्मनः
यामुळेच गौतमाला ब्राह्मणत्व मिळालं, कारण तो अग्नीची आणि गायत्रीची योग्य प्रकारे पूजा करत असे, तो खूप मोठ्या मनाचा होता.
तस्यायुर् ववृधे पुत्र गौतमस्य चिरायुषः न दारसंग्रहं लेभे नैव दातास्ति कन्यकाम्
त्याचं आयुष्य वाढलं, मुला, गौतम दीर्घायुषी झाला; त्याने कधीच लग्न केलं नाही, आणि कोणीही त्याला कन्या दिली नाही.
तथा चरंस् तीर्थदेशे वनेषु विविधेषु च आश्रमेषु च पुण्येषु अटन्न् आस्ते स गौतमः
अशा प्रकारे, तीर्थक्षेत्रात, वेगवेगळ्या जंगलात आणि पवित्र आश्रमांत गौतम भटकत राहिला आणि तिथेच राहू लागला.
एवं भ्रमञ् शीतगिरिम् आश्रित्यास्ते स गौतमः तत्रापश्यद् गुहां रम्यां वल्लीविटपमालिनीम्
अशा भटकंतीत, गौतम शीतगिरीवर जाऊन राहिला; तिथे त्याला वेलींनी आणि झाडांनी वेढलेली सुंदर गुहा दिसली.
तत्रोपविश्य विप्रेन्द्रो वस्तुं समकरोन् मतिम् चिन्तयंस् तु प्रविष्टो ऽसाव् अपश्यत् स्त्रियम् उत्तमाम्
तिथे बसून, त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने तिथेच राहायचं ठरवलं; विचार करत असताना त्याने एक उत्तम स्त्री तिथे येताना पाहिली.
शिथिलाङ्गीम् अथ कृशां वृद्धां च तपसि स्थिताम् ब्रह्मचर्येण वर्तन्तीं विरागां रहसि स्थिताम्
ती स्त्री खूप कृश, अंग शिथिल, वृद्ध, तपश्चर्येत मग्न, ब्रह्मचर्य पाळणारी, विरक्त आणि एकांतात राहणारी होती.
स तां दृष्ट्वा मुनिश्रेष्ठो नमस्काराय तस्थिवान् नमस्यन्तं मुनिश्रेष्ठं तं गौतमम् अवारयत्
तिला पाहून त्या श्रेष्ठ ऋषीनं नमस्कार करण्यासाठी उभा राहिला; पण गौतमांनी नमस्कार करायला निघालेल्या त्या ऋषीला थांबवलं.
गुरुस् त्वं भविता मह्यं न मां वन्दितुम् अर्हसि आयुर् विद्या धनं कीर्तिर् धर्मः स्वर्गादिकं च यत् तस्य नश्यति वै सर्वं यं नमस्यति वै गुरुः
तू माझा गुरु होशील, म्हणून मला वंदन करणं तुला योग्य नाही. जो आपल्या गुरुला वंदन करतो, त्याचं आयुष्य, विद्या, संपत्ती, कीर्ती, धर्म आणि स्वर्गसुद्धा सर्व काही नष्ट होतं.
कृताञ्जलिपुटस् तां वै गौतमः प्राह विस्मितः
गौतमांनी हात जोडून, आश्चर्यचकित होऊन तिला बोललं.
तपस्विनी त्वं वृद्धा च गुणज्येष्ठा च भामिनी अल्पविद्यस् त्व् अल्पवया अहं तव गुरुः कथम्
तू तपस्विनी आहेस, वयस्कर आहेस आणि गुणांनी श्रेष्ठ आहेस; मी तर तरुण आहे, माझ्या ज्ञानही कमी आहे. मग मी तुझा गुरु कसा होऊ शकतो?
आर्ष्टिषेणप्रियपुत्र ऋतध्वज इति श्रुतः गुणवान् मतिमाञ् शूरः क्षत्रधर्मपरायणः
माझा आवडता मुलगा ऋष्टिषेणाचा प्रिय पुत्र ऋतध्वज म्हणून प्रसिद्ध होता; तो गुणी, बुद्धिमान, शूर आणि क्षत्रिय धर्माला वाहिलेला होता.
स कदाचिद् वनं प्रायान् मृगयाकृष्टचेतनः विश्रामम् अकरोद् अस्यां गुहायां स ऋतध्वजः
एकदा, शिकारीच्या ओढीने ऋतध्वज जंगलात गेला आणि या गुहेत विश्रांती घेतली.
युवा स मतिमान् दक्षो बलेन महता वृतः तं विश्रान्तं नृपवरम् अप्सरा ददृशे ततः
तो तरुण, बुद्धिमान, कुशल आणि मोठ्या बळाचा होता. विश्रांती घेत असताना, एका अप्सरेनं या राजाला पाहिलं.
गन्धर्वराजस्य सुता सुश्यामा इति विश्रुता तां दृष्ट्वा चकमे राजा राजानं चकमे च सा
ती गंधर्वराजाची कन्या सुश्यामा म्हणून प्रसिद्ध होती. राजानं तिला पाहिलं आणि तिच्यावर प्रेम केलं; तिलाही राजा आवडला.
इति क्रीडा समभवत् तया राज्ञो महामते निवृत्तकामो राजेन्द्रस् ताम् आपृच्छ्यागमद् गृहम्
म्हणून त्या बुद्धिमान राजानं तिच्यासोबत रमण केलं; इच्छा पूर्ण झाल्यावर, राजाधिराजानं तिची परवानगी घेऊन घरी परत गेला.
उत्पन्नाहं ततस् तस्यां सुश्यामायां महामते गच्छन्ती मां तदा माता इदम् आह तपोधन
सुश्यामेतून, हे बुद्धिमान, मी जन्माला आले. आई निघताना, तिनं मला हे सांगितलं, हे तपस्वी.
यस् त्व् अस्यां प्रविशेद् भद्रे स ते भर्ता भविष्यति
हे शुभे, जो या गुहेत येईल तोच तुझा पती होईल.
इत्य् उक्त्वा सा जगमाथ माता मम महामते तस्माद् अत्र प्रविष्टस् त्वं पुमान् नान्यः कदाचन
असं सांगून माझी आई निघून गेली, हे बुद्धिमान. त्यामुळे, या गुहेत फक्त तूच प्रवेश केला आहेस; दुसरा कोणीही नाही.
सहस्राणि तथाशीतिं कृत्वा राज्यं पिता मम अत्रैव च तपस् तप्त्वा ततः स्वर्गम् उपेयिवान्
माझ्या वडिलांनी ऐंशी हजार वर्षं राज्य केलं आणि इथेच तप केलं; नंतर ते स्वर्गात गेले.
स्वर्गं याते ऽपि पितरि सहस्राणि तथा दश वर्षाणि मुनिशार्दूल राज्यं कृत्वा तथा परः
वडील स्वर्गात गेल्यावर, दुसऱ्यानं दहा हजार वर्षं राज्य केलं, हे श्रेष्ठ ऋषी.
स्वर्गे यातो मम भ्राता अहम् अत्रैव संस्थिता अहं ब्रह्मन् नान्यवृत्ता न माता न पिता मम
माझा भाऊ स्वर्गात गेला; मी इथेच राहते. हे ब्राह्मण, मला दुसरं काही काम नाही, आई-वडीलही नाहीत.
अहम् आत्मेश्वरी ब्रह्मन् निविष्टा क्षत्रकन्यका तस्माद् भजस्व मां ब्रह्मन् व्रतस्थां पुरुषार्थिनीम्
हे ब्राह्मण, मी स्वतःची मालकीण आहे, क्षत्रिय कन्या म्हणून इथे राहते. म्हणून, मी व्रतस्थ असून पती मिळवू इच्छिते, तू मला स्वीकार.
सहस्रायुर् अहं भद्रे मत्तस् त्वं वयसाधिका अहं बालस् त्वं तु वृद्धा नैवायं घटते मिथः
हे शुभे, मला हजारो वर्षांचं आयुष्य लाभलं आहे; वयाने तू माझ्यापेक्षा मोठी आहेस. मी तरुण आहे, तू वयोवृद्ध आहेस; आपली जोडी जुळत नाही.
त्वं भर्ता मे पुरा दिष्टो नान्यो भर्ता मतो मम धात्रा दत्तस् ततस् त्वं मां न निराकर्तुम् अर्हसि
तूच माझा पती व्हावास असं पूर्वीच ठरलं आहे; दुसरा कोणीच मला पती म्हणून मान्य नाही. विधात्यानं तू मला दिला आहेस, म्हणून तू मला नाकारू नकोस.
अथवा नेच्छसि मां त्वम् अप्रदुष्टाम् अनुव्रताम् ततस् त्यक्ष्यामि जीवं मे इदानीं तव पश्यतः
किंवा, जर तुला माझ्यासारखी निष्कलंक आणि निष्ठावान पत्नी नको असेल, तर मी आत्ताच तुझ्या डोळ्यांसमोर माझं प्राण सोडीन.
अपेक्षिताप्राप्तितो हि देहिनां मरणं वरम् अनुरक्तजनत्यागे पातकान्तो न विद्यते
शरीर असणाऱ्यांसाठी प्रिय व्यक्तीपासून वेगळं होण्याच्या वेदनेपेक्षा मृत्यूच जास्त बरा; अशा सोडून जाण्याने पाप लागत नाही.
वृद्धायास् तद् वचः श्रुत्वा गौतमो वाक्यम् अब्रवीत्
त्या वृद्ध स्त्रीचे बोल ऐकून गौतमाने आपलं मनोगत सांगितलं.
अहं तपोविरहितो विद्याहीनो ह्य् अकिंचनः नाहं वरो हि योग्यस् ते कुरूपो भोगवर्जितः
माझ्यात तप नाही, विद्या नाही, आणि माझ्याकडे काहीच नाही; मी तुझ्यासाठी योग्य नवरा नाही, कारण मी कुरूप आहे आणि सुखांपासून वंचित आहे.
अनासो ऽहं किं करोमि अतपोविद्य एव च तस्मात् सुरूपं सुविद्याम् आपाद्य प्रथमं शुभे पश्चात् ते वचनं कार्यं ततो वृद्धाब्रवीद् द्विजम्
माझे दात नाहीत, मी काय करू? माझ्यात ना तप आहे, ना विद्या. म्हणून, शुभे, आधी सौंदर्य आणि विद्या मिळव, मगच आपलं वचन पूर्ण कर. असं त्या वृद्धेने त्या द्विजाला सांगितलं.
मया सरस्वती देवी तोषिता तपसा द्विज तथैवापो रूपवत्यो रूपदाताग्निर् एव च
माझ्या तपामुळे, द्विजा, मी सरस्वती देवीला प्रसन्न केलं; आणि अग्नी, जो सौंदर्य देतो, त्याने मला रूप दिलं.