ततः प्रभृति तत् तीर्थं प्रवरासंगमं विदुः प्रेरिता देवदेवेन शक्तिर् या प्रेरिता तु सा
त्या वेळेपासून, ते तीर्थ श्रेष्ठ संगम म्हणून ओळखलं जातं, देवांचा देव ज्याने प्रेरणा दिली, त्याच्यामुळे ती शक्ती तिथे कार्यरत झाली.
अमृता सैव विख्याता प्रवरैवं महानदी
तीच अमृतस्वरूप म्हणून प्रसिद्ध आहे आणि म्हणूनच ती सर्वात मोठी नदी मानली जाते.
वृद्धासंगमम् आख्यातं यत्र वृद्धेश्वरः शिवः तस्याख्यानं प्रवक्ष्यामि शृणु पापप्रणाशनम्
वृद्धासंगम नावाचं संगम आहे, जिथे वृद्धेश्वर शिव वास करतो; त्याची कथा मी सांगणार आहे, ती पाप नष्ट करणारी आहे, ऐक.
गौतमो वृद्ध इत्य् उक्तो मुनिर् आसीन् महातपाः यदा पुराभवद् बालो गौतमस्य सुतो द्विजः
गौतम, ज्याला वृद्धा म्हणतात, तो एक महान तपस्वी ऋषी होता; एकदा त्याचा मुलगा लहानपणीच जन्माला आला, तो ब्राह्मण कुळातला होता.
अनासः स पुरोत्पन्नस् तस्माद् विकृतरूपधृक् स वैराग्याज् जगामाथ देशं तीर्थम् इतस् ततः
तो नाक नसलेला, विकृत रूपाचा जन्मला; वैराग्यामुळे तो एकटीने वेगवेगळ्या तीर्थस्थळी भटकू लागला.
उपाध्यायेन नैवासील् लज्जितस्य समागमः शिष्यैर् अन्यैः सहाध्यायो लज्जितस्य च नाभवत्
लाजेमुळे त्याने कधीही आपल्या गुरुजींसोबत किंवा इतर शिष्यांसोबत शिक्षण घेतलं नाही.
उपनीतः कथंचिच् च पित्रा वै गौतमेन सः एतावता गौतमो ऽपि व्यगमच् चरितुं बहिः
काहीतरी करून, त्याच्या वडिलांनी, गौतमांनी त्याचं उपनयन केलं; आणि त्यानंतर गौतमही बाहेर भटकायला लागले.
एवं बहुतिथे काले ब्रह्ममात्रा धृते द्विजे नैव चाध्ययनं तस्य संजातं गौतमस्य हि
अशा प्रकारे, खूप काळ गेला, आणि त्या ब्राह्मणाला फक्त वेदाचं थोडं ज्ञान होतं, पण पुढचं शिक्षण त्याला मिळालं नाही.
नैव शास्त्रस्य चाभ्यासो गौतमस्याभवत् तदा अग्निकार्यं ततश् चक्रे नित्यम् एव यतव्रतः
त्या काळात, गौतमाने शास्त्रांचा अभ्यास केला नाही; मग त्याने नेहमी आपली व्रतं पाळून अग्निकर्म करत राहिला.
गायत्र्यभ्यासमात्रेण ब्राह्मणो नामधारकः अग्न्युपासनमात्रं च गायत्र्यभ्यसनं तथा
फक्त गायत्रीचा जप केल्यामुळे त्याला ब्राह्मण म्हणायचं; त्याची साधना म्हणजे अग्निपूजा आणि गायत्रीचा जप एवढंच होतं.
एतावता ब्राह्मणत्वं गौतमस्याभवन् मुने उपासतो ऽग्निं विधिवद् गायत्रीं च महात्मनः
यामुळेच गौतमाला ब्राह्मणत्व मिळालं, कारण तो अग्नीची आणि गायत्रीची योग्य प्रकारे पूजा करत असे, तो खूप मोठ्या मनाचा होता.
तस्यायुर् ववृधे पुत्र गौतमस्य चिरायुषः न दारसंग्रहं लेभे नैव दातास्ति कन्यकाम्
त्याचं आयुष्य वाढलं, मुला, गौतम दीर्घायुषी झाला; त्याने कधीच लग्न केलं नाही, आणि कोणीही त्याला कन्या दिली नाही.
तथा चरंस् तीर्थदेशे वनेषु विविधेषु च आश्रमेषु च पुण्येषु अटन्न् आस्ते स गौतमः
अशा प्रकारे, तीर्थक्षेत्रात, वेगवेगळ्या जंगलात आणि पवित्र आश्रमांत गौतम भटकत राहिला आणि तिथेच राहू लागला.
एवं भ्रमञ् शीतगिरिम् आश्रित्यास्ते स गौतमः तत्रापश्यद् गुहां रम्यां वल्लीविटपमालिनीम्
अशा भटकंतीत, गौतम शीतगिरीवर जाऊन राहिला; तिथे त्याला वेलींनी आणि झाडांनी वेढलेली सुंदर गुहा दिसली.
तत्रोपविश्य विप्रेन्द्रो वस्तुं समकरोन् मतिम् चिन्तयंस् तु प्रविष्टो ऽसाव् अपश्यत् स्त्रियम् उत्तमाम्
तिथे बसून, त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने तिथेच राहायचं ठरवलं; विचार करत असताना त्याने एक उत्तम स्त्री तिथे येताना पाहिली.
शिथिलाङ्गीम् अथ कृशां वृद्धां च तपसि स्थिताम् ब्रह्मचर्येण वर्तन्तीं विरागां रहसि स्थिताम्
ती स्त्री खूप कृश, अंग शिथिल, वृद्ध, तपश्चर्येत मग्न, ब्रह्मचर्य पाळणारी, विरक्त आणि एकांतात राहणारी होती.
स तां दृष्ट्वा मुनिश्रेष्ठो नमस्काराय तस्थिवान् नमस्यन्तं मुनिश्रेष्ठं तं गौतमम् अवारयत्
तिला पाहून त्या श्रेष्ठ ऋषीनं नमस्कार करण्यासाठी उभा राहिला; पण गौतमांनी नमस्कार करायला निघालेल्या त्या ऋषीला थांबवलं.
गुरुस् त्वं भविता मह्यं न मां वन्दितुम् अर्हसि आयुर् विद्या धनं कीर्तिर् धर्मः स्वर्गादिकं च यत् तस्य नश्यति वै सर्वं यं नमस्यति वै गुरुः
तू माझा गुरु होशील, म्हणून मला वंदन करणं तुला योग्य नाही. जो आपल्या गुरुला वंदन करतो, त्याचं आयुष्य, विद्या, संपत्ती, कीर्ती, धर्म आणि स्वर्गसुद्धा सर्व काही नष्ट होतं.
कृताञ्जलिपुटस् तां वै गौतमः प्राह विस्मितः
गौतमांनी हात जोडून, आश्चर्यचकित होऊन तिला बोललं.
तपस्विनी त्वं वृद्धा च गुणज्येष्ठा च भामिनी अल्पविद्यस् त्व् अल्पवया अहं तव गुरुः कथम्
तू तपस्विनी आहेस, वयस्कर आहेस आणि गुणांनी श्रेष्ठ आहेस; मी तर तरुण आहे, माझ्या ज्ञानही कमी आहे. मग मी तुझा गुरु कसा होऊ शकतो?
आर्ष्टिषेणप्रियपुत्र ऋतध्वज इति श्रुतः गुणवान् मतिमाञ् शूरः क्षत्रधर्मपरायणः
माझा आवडता मुलगा ऋष्टिषेणाचा प्रिय पुत्र ऋतध्वज म्हणून प्रसिद्ध होता; तो गुणी, बुद्धिमान, शूर आणि क्षत्रिय धर्माला वाहिलेला होता.
स कदाचिद् वनं प्रायान् मृगयाकृष्टचेतनः विश्रामम् अकरोद् अस्यां गुहायां स ऋतध्वजः
एकदा, शिकारीच्या ओढीने ऋतध्वज जंगलात गेला आणि या गुहेत विश्रांती घेतली.
युवा स मतिमान् दक्षो बलेन महता वृतः तं विश्रान्तं नृपवरम् अप्सरा ददृशे ततः
तो तरुण, बुद्धिमान, कुशल आणि मोठ्या बळाचा होता. विश्रांती घेत असताना, एका अप्सरेनं या राजाला पाहिलं.
गन्धर्वराजस्य सुता सुश्यामा इति विश्रुता तां दृष्ट्वा चकमे राजा राजानं चकमे च सा
ती गंधर्वराजाची कन्या सुश्यामा म्हणून प्रसिद्ध होती. राजानं तिला पाहिलं आणि तिच्यावर प्रेम केलं; तिलाही राजा आवडला.
इति क्रीडा समभवत् तया राज्ञो महामते निवृत्तकामो राजेन्द्रस् ताम् आपृच्छ्यागमद् गृहम्
म्हणून त्या बुद्धिमान राजानं तिच्यासोबत रमण केलं; इच्छा पूर्ण झाल्यावर, राजाधिराजानं तिची परवानगी घेऊन घरी परत गेला.
उत्पन्नाहं ततस् तस्यां सुश्यामायां महामते गच्छन्ती मां तदा माता इदम् आह तपोधन
सुश्यामेतून, हे बुद्धिमान, मी जन्माला आले. आई निघताना, तिनं मला हे सांगितलं, हे तपस्वी.
यस् त्व् अस्यां प्रविशेद् भद्रे स ते भर्ता भविष्यति
हे शुभे, जो या गुहेत येईल तोच तुझा पती होईल.
इत्य् उक्त्वा सा जगमाथ माता मम महामते तस्माद् अत्र प्रविष्टस् त्वं पुमान् नान्यः कदाचन
असं सांगून माझी आई निघून गेली, हे बुद्धिमान. त्यामुळे, या गुहेत फक्त तूच प्रवेश केला आहेस; दुसरा कोणीही नाही.
सहस्राणि तथाशीतिं कृत्वा राज्यं पिता मम अत्रैव च तपस् तप्त्वा ततः स्वर्गम् उपेयिवान्
माझ्या वडिलांनी ऐंशी हजार वर्षं राज्य केलं आणि इथेच तप केलं; नंतर ते स्वर्गात गेले.
स्वर्गं याते ऽपि पितरि सहस्राणि तथा दश वर्षाणि मुनिशार्दूल राज्यं कृत्वा तथा परः
वडील स्वर्गात गेल्यावर, दुसऱ्यानं दहा हजार वर्षं राज्य केलं, हे श्रेष्ठ ऋषी.