ततः श्रेष्ठा नदी जाता प्रवरा चामृता शुभा राहुदेहसमुद्भूता रुद्रशक्तिसमन्विता
मग तिथे राहूच्या शरीरातून, रुद्रशक्तीने युक्त, श्रेष्ठ आणि शुभ अशी अमृता नदी उत्पन्न झाली.
नदीनां प्रवरा रम्या चामृता प्रेरिता तहा तत्र पञ्च सहस्राणि तीर्थानि गुणवन्ति च
ती रम्य, श्रेष्ठ अमृता नदी वाहू लागली; तिथे पाच हजार पुण्यदायी तीर्थे निर्माण झाली.
तत्र शंभुः स्वयं तस्थौ सर्वदा सुरपूजितः तस्यै तुष्टाः सुराः सर्वे देव्यै नद्यै पृथक् पृथक्
तिथे शंभू स्वतः नेहमी उभा राहिला, सर्व देवांनी पूजिला; सर्व देवांनी आनंदाने त्या देवीची आणि त्या नदीची स्वतंत्र पूजा केली.
वरान् ददुर् मुदा युक्ता यथा पूजाम् अवाप्स्यति शंभुः सुरपतिर् लोके तथा पूजाम् अवाप्स्यसि
आनंदाने त्यांनी तिला वर दिले: 'जसे शंभू, देवांचा स्वामी, जगात पूजिला जातो, तसेच तुलाही पूजा मिळेल.'
निवासं कुरु देवि त्वं लोकानां हितकाम्यया सदा तिष्ठ रसेशानि सर्वेषां सर्वसिद्धिदा
देवी, तू लोकांच्या कल्याणासाठी इथेच वास कर; नेहमी या रसांची स्वामिनी म्हणून राहा, सर्वांना सर्व सिद्धी देणारी.
स्तवनात् कीर्तनाद् ध्यानात् सर्वकामप्रदायिनी त्वां नमस्यन्ति ये भक्त्या किंचिद् आपेक्ष्य सर्वदा
स्तोत्र, कीर्तन आणि ध्यानाने तू सर्व इच्छा पूर्ण करतेस; जे भक्तीने तुला नमस्कार करतात, काहीही अपेक्षा ठेवून, त्यांना तू नेहमीच वर देतेस.
तेषां सर्वाणि कार्याणि भवेयुर् देवताज्ञया शिवशक्त्योर् यतस् तस्मिन् निवासो ऽभूत् सनातनः
त्यांची सर्व कामे देवीच्या आज्ञेने पूर्ण होतात, कारण तिथेच शंकर आणि शक्तीचे सनातन निवासस्थान आहे.
अतो वदन्ति मुनयो निवासपुरम् इत्य् अदः प्रवरायाः पुरा देवाः सुप्रीतास् ते वरान् ददुः
म्हणून, ऋषी त्या ठिकाणाला 'निवासपुर' असे म्हणतात; पूर्वी तिथेच देवांनी आनंदाने त्या श्रेष्ठ देवीला वर दिले होते.
गङ्गायाः संगमो यस् ते विख्यातः सुरवल्लभः तत्राप्लुतानां सर्वेषां भुक्तिर् वा मुक्तिर् एव च
गंगेच्या संगमाला, जो देवांना प्रिय आहे आणि प्रसिद्ध आहे, जो कोणी तिथे स्नान करतो त्याला या जगातील सुख किंवा मुक्ती मिळते.
यद् वापि मनसः काम्यं देवानाम् अपि दुर्लभम् स्यात् तेषां सर्वम् एवेह एवं दत्त्वा सुरा ययुः
मनात ज्या गोष्टीची इच्छा असते, जरी ती देवांनाही मिळणं कठीण असलं, तरी ती सगळं इथेच मिळतं; असं देऊन देव तिथून निघून गेले.
ततः प्रभृति तत् तीर्थं प्रवरासंगमं विदुः प्रेरिता देवदेवेन शक्तिर् या प्रेरिता तु सा
त्या वेळेपासून, ते तीर्थ श्रेष्ठ संगम म्हणून ओळखलं जातं, देवांचा देव ज्याने प्रेरणा दिली, त्याच्यामुळे ती शक्ती तिथे कार्यरत झाली.
अमृता सैव विख्याता प्रवरैवं महानदी
तीच अमृतस्वरूप म्हणून प्रसिद्ध आहे आणि म्हणूनच ती सर्वात मोठी नदी मानली जाते.
वृद्धासंगमम् आख्यातं यत्र वृद्धेश्वरः शिवः तस्याख्यानं प्रवक्ष्यामि शृणु पापप्रणाशनम्
वृद्धासंगम नावाचं संगम आहे, जिथे वृद्धेश्वर शिव वास करतो; त्याची कथा मी सांगणार आहे, ती पाप नष्ट करणारी आहे, ऐक.
गौतमो वृद्ध इत्य् उक्तो मुनिर् आसीन् महातपाः यदा पुराभवद् बालो गौतमस्य सुतो द्विजः
गौतम, ज्याला वृद्धा म्हणतात, तो एक महान तपस्वी ऋषी होता; एकदा त्याचा मुलगा लहानपणीच जन्माला आला, तो ब्राह्मण कुळातला होता.
अनासः स पुरोत्पन्नस् तस्माद् विकृतरूपधृक् स वैराग्याज् जगामाथ देशं तीर्थम् इतस् ततः
तो नाक नसलेला, विकृत रूपाचा जन्मला; वैराग्यामुळे तो एकटीने वेगवेगळ्या तीर्थस्थळी भटकू लागला.
उपाध्यायेन नैवासील् लज्जितस्य समागमः शिष्यैर् अन्यैः सहाध्यायो लज्जितस्य च नाभवत्
लाजेमुळे त्याने कधीही आपल्या गुरुजींसोबत किंवा इतर शिष्यांसोबत शिक्षण घेतलं नाही.
उपनीतः कथंचिच् च पित्रा वै गौतमेन सः एतावता गौतमो ऽपि व्यगमच् चरितुं बहिः
काहीतरी करून, त्याच्या वडिलांनी, गौतमांनी त्याचं उपनयन केलं; आणि त्यानंतर गौतमही बाहेर भटकायला लागले.
एवं बहुतिथे काले ब्रह्ममात्रा धृते द्विजे नैव चाध्ययनं तस्य संजातं गौतमस्य हि
अशा प्रकारे, खूप काळ गेला, आणि त्या ब्राह्मणाला फक्त वेदाचं थोडं ज्ञान होतं, पण पुढचं शिक्षण त्याला मिळालं नाही.
नैव शास्त्रस्य चाभ्यासो गौतमस्याभवत् तदा अग्निकार्यं ततश् चक्रे नित्यम् एव यतव्रतः
त्या काळात, गौतमाने शास्त्रांचा अभ्यास केला नाही; मग त्याने नेहमी आपली व्रतं पाळून अग्निकर्म करत राहिला.
गायत्र्यभ्यासमात्रेण ब्राह्मणो नामधारकः अग्न्युपासनमात्रं च गायत्र्यभ्यसनं तथा
फक्त गायत्रीचा जप केल्यामुळे त्याला ब्राह्मण म्हणायचं; त्याची साधना म्हणजे अग्निपूजा आणि गायत्रीचा जप एवढंच होतं.
एतावता ब्राह्मणत्वं गौतमस्याभवन् मुने उपासतो ऽग्निं विधिवद् गायत्रीं च महात्मनः
यामुळेच गौतमाला ब्राह्मणत्व मिळालं, कारण तो अग्नीची आणि गायत्रीची योग्य प्रकारे पूजा करत असे, तो खूप मोठ्या मनाचा होता.
तस्यायुर् ववृधे पुत्र गौतमस्य चिरायुषः न दारसंग्रहं लेभे नैव दातास्ति कन्यकाम्
त्याचं आयुष्य वाढलं, मुला, गौतम दीर्घायुषी झाला; त्याने कधीच लग्न केलं नाही, आणि कोणीही त्याला कन्या दिली नाही.
तथा चरंस् तीर्थदेशे वनेषु विविधेषु च आश्रमेषु च पुण्येषु अटन्न् आस्ते स गौतमः
अशा प्रकारे, तीर्थक्षेत्रात, वेगवेगळ्या जंगलात आणि पवित्र आश्रमांत गौतम भटकत राहिला आणि तिथेच राहू लागला.
एवं भ्रमञ् शीतगिरिम् आश्रित्यास्ते स गौतमः तत्रापश्यद् गुहां रम्यां वल्लीविटपमालिनीम्
अशा भटकंतीत, गौतम शीतगिरीवर जाऊन राहिला; तिथे त्याला वेलींनी आणि झाडांनी वेढलेली सुंदर गुहा दिसली.
तत्रोपविश्य विप्रेन्द्रो वस्तुं समकरोन् मतिम् चिन्तयंस् तु प्रविष्टो ऽसाव् अपश्यत् स्त्रियम् उत्तमाम्
तिथे बसून, त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने तिथेच राहायचं ठरवलं; विचार करत असताना त्याने एक उत्तम स्त्री तिथे येताना पाहिली.
शिथिलाङ्गीम् अथ कृशां वृद्धां च तपसि स्थिताम् ब्रह्मचर्येण वर्तन्तीं विरागां रहसि स्थिताम्
ती स्त्री खूप कृश, अंग शिथिल, वृद्ध, तपश्चर्येत मग्न, ब्रह्मचर्य पाळणारी, विरक्त आणि एकांतात राहणारी होती.
स तां दृष्ट्वा मुनिश्रेष्ठो नमस्काराय तस्थिवान् नमस्यन्तं मुनिश्रेष्ठं तं गौतमम् अवारयत्
तिला पाहून त्या श्रेष्ठ ऋषीनं नमस्कार करण्यासाठी उभा राहिला; पण गौतमांनी नमस्कार करायला निघालेल्या त्या ऋषीला थांबवलं.
गुरुस् त्वं भविता मह्यं न मां वन्दितुम् अर्हसि आयुर् विद्या धनं कीर्तिर् धर्मः स्वर्गादिकं च यत् तस्य नश्यति वै सर्वं यं नमस्यति वै गुरुः
तू माझा गुरु होशील, म्हणून मला वंदन करणं तुला योग्य नाही. जो आपल्या गुरुला वंदन करतो, त्याचं आयुष्य, विद्या, संपत्ती, कीर्ती, धर्म आणि स्वर्गसुद्धा सर्व काही नष्ट होतं.
कृताञ्जलिपुटस् तां वै गौतमः प्राह विस्मितः
गौतमांनी हात जोडून, आश्चर्यचकित होऊन तिला बोललं.
तपस्विनी त्वं वृद्धा च गुणज्येष्ठा च भामिनी अल्पविद्यस् त्व् अल्पवया अहं तव गुरुः कथम्
तू तपस्विनी आहेस, वयस्कर आहेस आणि गुणांनी श्रेष्ठ आहेस; मी तर तरुण आहे, माझ्या ज्ञानही कमी आहे. मग मी तुझा गुरु कसा होऊ शकतो?