तत्र तीर्थानि पुण्यानि विख्यातानि सुरादिभिः बहूनि तेषां नामानि मत्तः शृणु महामते
त्या ठिकाणी देवांसह इतरांनी प्रसिद्ध केलेली अनेक पुण्य तीर्थस्थळे आहेत. हे सर्व तीर्थांची नावे मी तुला सांगतो, हे महाबुद्धिमान.
हरिश्चन्द्रं शुनःशेपं विश्वामित्रं सरोहितम् इत्याद्य् अष्ट सहस्राणि तीर्थान्य् अथ चतुर्दश
हरिश्चंद्र, शुनःशेप, विश्वामित्र आणि सरोहित यांच्या नावाने सुरू होणारी आठ हजार चौदा तीर्थस्थळे तिथे आहेत.
तेषु स्नानं च दानं च नरमेधफलप्रदम् आख्यातं चास्य माहात्म्यं तीर्थस्य मुनिसत्तम
त्या तीर्थांमध्ये स्नान व दान केल्याने मनुष्ययज्ञासारखे फळ मिळते. या तीर्थांचे माहात्म्य सांगितले गेले आहे, हे मुनिश्रेष्ठा.
यः पठेत् पाठयेद् वापि शृणुयाद् वापि भक्तितः अपुत्रः पुत्रम् आप्नोति यच् चान्यन् मनसः प्रियम्
जो कोणी हे भक्तीभावाने वाचतो, वाचवतो किंवा ऐकतो, त्याला पुत्र नसला तरी पुत्र मिळतो आणि मनातील इतर सर्व इच्छा पूर्ण होतात.
सोमतीर्थम् इति ख्यातं पितॄणां प्रीतिवर्धनम् तत्र वृत्तं महापुण्यं शृणु यत्नेन नारद
हे सोमतीर्थ म्हणून प्रसिद्ध आहे, जे पितरांचे समाधान वाढवते. त्या ठिकाणी घडलेली मोठी पुण्य घटना मी तुला सांगतो, नारद, लक्ष देऊन ऐक.
सोमो राजामृतमयो गन्धर्वाणां पुराभवत् न देवानां तदा देवा माम् अभ्येत्येदम् अब्रुवन्
सोम हा अमृतमय राजा पूर्वी गंधर्वांमध्ये होता, देवांमध्ये नव्हता. तेव्हा देव माझ्याकडे येऊन म्हणाले—
गन्धर्वैर् आहृतः सोमो देवानां प्राणदः पुरा तम् अध्यायन् सुरगणा ऋषयस् त्व् अतिदुःखिताः यथा स्यात् सोमो ह्य् अस्माकं तथा नीतिर् विधीयताम्
गंधर्वांनी आणलेला सोम पूर्वी देवांना जीवन देणारा होता. पण देवगण आणि ऋषी फारच दुःखी झाले आणि म्हणाले, 'सोम आमच्याकडे कसा येईल याचा काही उपाय करा.'
तत्र वाग् विबुधान् आह गन्धर्वाः स्त्रीषु कामुकाः तेभ्यो दत्त्वाथ मां देवाः सोमम् आहर्तुम् अर्हथ
तेव्हा वाणीने देवांना सांगितले, 'गंधर्वांना नेहमी स्त्रियांमध्ये रस असतो. म्हणून मला त्यांना द्या आणि मग तुम्ही सोम मिळवा.'
वाचं प्रत्यूचुर् अमरास् त्वां दातुं न क्षमा वयम् विना तेनापि न स्थातुं शक्यं नैव त्वया विना
अमरांनी वाणीला उत्तर दिले, 'आम्हाला तुला द्यायची शक्ती नाही. तुझ्याशिवाय आम्ही राहू शकत नाही, आणि सोमशिवायही राहता येत नाही.'
पुनर् वाग् अब्रवीद् देवान् पुनर् एष्याम्य् अहं त्व् इह अत्र बुद्धिर् विधातव्या क्रियतां क्रतुर् उत्तमः
पुन्हा वाणीने देवांना सांगितले, 'मी पुन्हा इथे येईन. तोपर्यंत काही उपाय ठरवा आणि उत्तम यज्ञ करा.'
गौतम्या दक्षिणे तीरे भवेद् देवागमो यदि मखं तु विषयं कृत्वा आयान्तु सुरसत्तमाः
गौतमीच्या दक्षिण काठावर देवांची सभा भरली पाहिजे. यज्ञाचे केंद्र करून श्रेष्ठ देवांनी तिथे यावे.
गन्धर्वाः स्त्रीप्रिया नित्यं पणध्वं तं मया सह तथेत्य् उक्त्वा सुरगणाः सरस्वत्या वचःस्थिताः
गंधर्वांना नेहमी स्त्रियांमध्ये प्रेम असते, म्हणून त्यांनी माझ्यासोबत पैज लावली. देवगणांनी ते मान्य केले आणि सरस्वतीच्या शब्दावर ठाम राहिले.
देवदूतैः पृथग् देवान् यक्षान् गन्धर्वपन्नगान् आह्वानं चक्रिरे तत्र पुण्ये देवगिरौ तदा
त्या वेळी पवित्र देवगिरी पर्वतावर देवदूतांनी वेगवेगळे देव, यक्ष, गंधर्व आणि नाग यांना बोलावले.
ततो देवगिरिर् नाम पर्वतस्याभवन् मुने तत्रागमन् सुरगणा गन्धर्वा यक्षकिंनराः
त्या दिवसापासून, हे मुनी, त्या पर्वताला देवगिरी असे नाव पडले. तिथे देव, गंधर्व, यक्ष आणि किन्नर एकत्र आले.
देवाः सिद्धाश् च ऋषयस् तथाष्टौ देवयोनयः ऋषिभिर् गौतमीतीरे क्रियमाणे महाध्वरे
देव, सिद्ध, ऋषी आणि आठ प्रकारचे दिव्य योनीचे जीव गौतमीच्या काठावर ऋषी करत असलेल्या मोठ्या यज्ञासाठी एकत्र आले.
तत्र देवैः परिवृतः सहस्राक्षो ऽभ्यभाषत
त्या ठिकाणी, देवांनी वेढलेल्या हजार डोळ्यांच्या इंद्राने बोलायला सुरुवात केली.
गन्धर्वान् अथ संपूज्य सरस्वत्याः समीपतः सरस्वत्या पणध्वं नो युष्माकम् अमृतात्मना
गंधर्वांना सरस्वतीच्या जवळ आदराने नमस्कार करून ती म्हणाली, 'आपण दोघांमध्ये एक पैज असू द्या, आणि त्यात अमर आत्मा गहाण ठेवू या.'
तच् छक्रवचनात् ते वै गन्धर्वाः स्त्रीषु कामुकाः सोमं दत्त्वा सुरेभ्यस् तु जगृहुस् तां सरस्वतीम्
सरस्वतीच्या आज्ञेवरून, स्त्रियांमध्ये आसक्त असलेले गंधर्वांनी सोम देवांना दिला आणि सरस्वतीला स्वतःकडे नेली.
सोमो ऽभवच् चामराणां गन्धर्वाणां सरस्वती अवसत् तत्र वागीशा तथापि च सुरान्तिके
सोम हा अप्सरा, गंधर्व आणि सरस्वती यांच्याकडे गेला; तरीही वाणीची देवी तिथेच, देवांच्या जवळ राहिली.
आयाति च रहो नित्यम् उपांशु क्रियताम् इति अत एव हि सोमस्य क्रयो भवति नारद
ती रोज गुपचूप येते आणि म्हणते, 'हे शांतपणे करा'; म्हणूनच, नारद, सोम खरेदी अशा प्रकारे गुप्तपणे केली जाते.
उपांशुना वर्तितव्यं सोमक्रयण एव हि ततो ऽभवद् देवतानां सोमश् चापि सरस्वती
सोम विकत घेताना नेहमीच गुप्तपणे वागावे लागते; त्यामुळेच सोम आणि सरस्वती देवांकडे आले.
गन्धर्वाणां नैव सोमो नैवासीच् च सरस्वती तत्रागमन् सर्व एव सोमार्थं गौतमीतटम्
गंधर्वांकडे ना सोम राहिला, ना सरस्वती; मग सर्वजण सोमासाठी गौतमीच्या काठी आले.
गावो देवाः पर्वता यक्षरक्षाः सिद्धाः साध्या मुनयो गुह्यकाश् गन्धर्वास् ते मरुतः पन्नगाश् सर्वौषध्यो मातरो लोकपालाः
गायी, देव, पर्वत, यक्ष, राक्षस, सिद्ध, साध्य, ऋषी, गुह्यक, गंधर्व, मरुत, सर्प, सर्व औषधी, मातृका आणि लोकपाल—
पञ्चविंशतिनद्यस् तु गङ्गायां संगता मुने पूर्णाहुतिर् यत्र दत्ता पूर्णाख्यानं तद् उच्यते
मुनिवर, पंचवीस नद्या गंगेच्या ठिकाणी एकत्र आल्या, जिथे पूर्ण आहुती दिली जाते; तेथेच 'पूर्णाख्यान' असे नाव आहे.
गौतम्यां संगता यास् तु सर्वाश् चापि यथोदिताः तन्नामधेयतीर्थानि संक्षेपाच् छृणु नारद
गौतमीमध्ये जी सर्व नद्या एकत्र आल्या, आणि जशा आधी सांगितल्या, त्या सर्व तीर्थांची नावे थोडक्यात ऐक, नारद.
सोमतीर्थं च गान्धर्वं देवतीर्थम् अतः परम् पूर्णातीर्थं ततः शालं श्रीपर्णासंगमं तथा
सोमतीर्थ, गंधर्वतीर्थ, देवतीर्थ, त्यानंतर पूर्णतीर्थ, मग शाळा आणि श्रीपर्णा संगम—
स्वागतासंगमं पुण्यं कुसुमायाश् च संगमम् पुष्टिसंगमम् आख्यातं कर्णिकासंगमं शुभम्
स्वागतासंगम हे पुण्यस्थळ, कुसुमा नदीचा संगम, पुष्टीचा संगम आणि शुभ कर्णिका संगम—
वैणवीसंगमश् चैव कृशरासंगमस् तथा वासवीसंगमश् चैव शिवशर्या तथा शिखी
वैनवीचा संगम, तसेच कृशरा संगम, वासवीचा संगम, शिवशर्या आणि शिखी—
कुसुम्भिका उपारथ्या शान्तिजा देवजा तदा अजो वृद्धः सुरो भद्रो गौतम्या सह संगताः
कुसुंभिका, उपारथ्या, शांतिजा, देवजा, मग अज, वृद्ध, सुर आणि भद्र—हे सर्व गौतमीमध्ये एकत्र आले.
एते चान्ये च बहवो नदीनदसहायगाः पृथिव्यां यानि तीर्थानि ह्य् अगमन् देवपर्वते
हे आणि इतर अनेक, नद्या-नाल्यांसह, पृथ्वीवरील सर्व तीर्थस्थळे, देवपर्वतावर आली.