अजीगर्तो ऽपि चोवाच रोहितं नृपतेः सुतम्
अजीगर्तही राजपुत्र रोहिताला उत्तर देऊ लागला.
वर्तनं नास्ति देहस्य भोक्तारो बहवश् च मे विनान्नेन मरिष्यामो ब्रूहि किं करवामहे
शरीर चालवायला काहीच साधन उरले नाही, आणि माझ्यावर अनेक लोक अवलंबून आहेत; अन्नाशिवाय आम्ही सगळे मरू. सांग, आम्ही काय करावे?
तच् छ्रुत्वा पुनर् अप्य् आह नृपपुत्र ऋषिं तदा
ते ऐकून राजपुत्राने पुन्हा त्या ऋषींना विचारले.
तव किं वर्तते चित्ते तद् ब्रूहि वदतां वर
तुमच्या मनात काय आहे ते सांगा, बोलणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या ऋषी.
हिरण्यं रजतं गावो धान्यं वस्त्रादिकं न मे विद्यते नृपशार्दूल वर्तनं नास्ति मे ततः
माझ्याकडे सोने, चांदी, गाई, धान्य, कपडे किंवा अशी कोणतीही गोष्ट नाही, राजसिंह. माझ्याकडे उपजीविकेचं साधनही नाही.
सुता मे सन्ति भार्या च अहं वै पञ्चमस् तथा नैतेषां कतमस्यापि क्रेतान्नेन नृपोत्तम
माझे मुलगे आहेत, बायकोही आहे; मी त्यांच्यात पाचवा आहे. राजश्रेष्ठ, यापैकी कोणालाही अन्न देऊन विकता येत नाही.
किं क्रीणासि महाबुद्धे ऽजीगर्त सत्यम् एव मे वद नान्यच् च वक्तव्यं विप्रा वै सत्यवादिनः
महाबुद्धिमान अजीगर्ता, तुम्ही काय विकत घ्यायचं आहे ते सांगा. सत्य सांगा, दुसरं काही बोलू नका; ब्राह्मण नेहमी सत्य बोलतात.
त्रयाणाम् अपि पुत्राणाम् एकं वा मां तथैव च भार्यां वापि गृहाणेमां क्रीत्वा जीवामहे वयम्
माझ्या तिन्ही मुलांपैकी, किंवा मलाही, किंवा माझ्या बायकोलाही—यापैकी कोणालाही घ्या; विकून आम्ही जगू शकू.
किं भार्यया महाबुद्धे किं त्वया वृद्धरूपिणा युवानं देहि पुत्रं मे पुत्राणां यं त्वम् इच्छसि
महाबुद्धिमान, बायकोचा काय उपयोग? माझ्यासारख्या म्हाताऱ्याचा काय उपयोग? माझ्या मुलांपैकी जो तरुण आहे, तोच मुलगा घे.
ज्येष्ठपुत्रं शुनःपुच्छं नाहं क्रीणामि रोहित माता कनीयसं चापि न क्रीणाति ततो ऽनयोः मध्यमं तु शुनःशेपं क्रीणामि वद तद्धनम्
रोहित, मी तुझा मोठा मुलगा शुनःपुच्छ विकत घेणार नाही; आईला धाकटा मुलगा द्यायचा नाही. म्हणून या दोघांमध्ये जो मधला आहे, शुनःशेप, तो मी घेईन. त्याची किंमत सांग.
वरुणाय पशुः कल्प्यः पुरुषो गुणवत्तरः यदि क्रीणासि मूल्यं त्वं वद सत्यं महामुने
वरुणाला मानव पशूपेक्षा अधिक योग्य समर्पण आहे. जर तुम्ही विकत आहात, महर्षी, तर खरी किंमत सांगा.
तथेत्य् उक्त्वा त्व् अजीगर्तः पुत्रमूल्यम् अकल्पयत् गवां सहस्रं धान्यानां निष्कानां चापि वाससाम् राजपुत्र वरं देहि दास्यामि स्वसुतं तव
अजीगर्त म्हणाला, 'तसं असो,' आणि मुलाची किंमत ठरवली: हजार गायी, धान्य, सोन्याचे नाणे आणि वस्त्रं. राजपुत्रा, ही किंमत दे, मी माझा मुलगा तुला देईन.
तथेत्य् उक्त्वा रोहितो ऽपि प्रादात् सवसनं धनम् दत्त्वा जगाम पितरम् ऋषिपुत्रेण रोहितः पित्रे निवेदयाम् आस क्रयक्रीतम् ऋषेः सुतम्
रोहितानेही 'तसं असो' असं म्हटलं, वस्त्रांसह धन दिलं आणि ऋषीपुत्रासह वडिलांकडे गेला. रोहिताने वडिलांना सांगितलं की त्याने ऋषीचा मुलगा विकत घेतला आहे.
वरुणाय यजस्व त्वं पशुना त्वम् अरुग् भव
वरुणासाठी या मानवाच्या बळीने यज्ञ कर; त्यामुळे तू रोगमुक्त होशील.
तथोवाच हरिश्चन्द्रः पुत्रवाक्याद् अनन्तरम्
मग पुत्राच्या शब्दांनंतर हरिश्चंद्राने असेच सांगितले.
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या राज्ञा पाल्या इति श्रुतिः विशेषतस् तु वर्णानां गुरवो हि द्विजोत्तमाः
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य यांना राजाने जपावं, अशी परंपरा आहे; विशेषतः ब्राह्मण हे सर्व वर्णांचे गुरु असतात, हे द्विजश्रेष्ठ.
विष्णोर् अपि हि ये पूज्या मादृशाः कुत एव हि अवज्ञयापि येषां स्यान् नृपाणां स्वकुलक्षयः
माझ्यासारख्यांनाही विष्णूसारखं पूजावं लागतं; मग किती अधिक! राजांनी जर त्यांचा अपमान केला, तर स्वतःच्या कुळाचा नाश होतो.
तान् पशून् कृत्वा कृपणं कथं रक्षितुम् उत्सहे अहं च ब्राह्मणं कुर्यां पशुं नैतद् धि युज्यते
या दीनाला पशू बनवून मी त्याचं रक्षण कसं करू? आणि ब्राह्मणाला पशू बनवणं माझ्यासाठी योग्य नाही.
वरं हि जातु मरणं न कथंचिद् द्विजं पशुम् करोमि तस्मात् पुत्र त्वं ब्राह्मणेन सुखं व्रज
ब्राह्मणाला कधीही पशू बनवण्यापेक्षा एकदाच मरणं केव्हाही चांगलं. म्हणून, पुत्रा, तू ब्राह्मणाबरोबर आनंदाने जा.
एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र वाग् उवाचाशरीरिणी
तेव्हा तिथे अचानक एक देहहीन वाणी ऐकू आली.
गौतमीं गच्छ राजेन्द्र ऋत्विग्भिः सपुरोहितः पशुना विप्रपुत्रेण रोहितेन सुतेन च
राजेंद्र, तू तुझ्या यजमान ब्राह्मणांसह, मुख्य पुरोहित, यज्ञासाठीच्या पशूसह, ब्राह्मण कुमार, रोहित आणि तुझ्या मुलासह गौतमी नदीकडे जा.
त्वया कार्यः क्रतुश् चैव शुनःशेपवधं विना क्रतुः पूर्णो भवेत् तत्र तस्माद् याहि महामते
तिथे तू यज्ञ कर, पण शुनःशेपाचा वध न करता; अशा प्रकारे यज्ञ पूर्ण होईल, म्हणून, हे बुद्धिमान राजा, तिथे जा.
तच् छ्रुत्वा वचनं शीघ्रं गङ्गाम् अगान् नृपोत्तमः विश्वामित्रेण ऋषिणा वसिष्ठेन पुरोधसा
हे शब्द ऐकून, श्रेष्ठ राजा लगेचच गंगेच्या काठी गेला, त्याच्यासोबत ऋषी विश्वामित्र आणि मुख्य पुरोहित वसिष्ठ होते.
वामदेवेन ऋषिणा तथान्यैर् मुनिभिः सह प्राप्य गङ्गां गौतमीं तां नरमेधाय दीक्षितः
वामदेव ऋषी आणि इतर अनेक मुनींसह, तो गौतमी गंगेवर पोहोचला आणि नरमेध यज्ञासाठी दीक्षित झाला.
वेदिमण्डपकुण्डादि यूपपश्वादि चाकरोत् कृत्वा सर्वं यथान्यायं तस्मिन् यज्ञे प्रवर्तिते
त्याने वेदी, मंडप, अग्निकुंड, यूप, पशू इत्यादी सर्व यथानियम तयार केले आणि यज्ञ सुरू केला.
शुनःशेपं पशुं यूपे निबध्याथ समन्त्रकम् वारिभिः प्रोक्षितं दृष्ट्वा विश्वामित्रो ऽब्रवीद् इदम्
शुनःशेपाला यज्ञातील पशू म्हणून मंत्रोच्चाराने यूपाला बांधले, पाण्याने शिंपडले; हे पाहून विश्वामित्राने असे म्हटले.
देवान् ऋषीन् हरिश्चन्द्रं रोहितं च विशेषतः अनुजानन्त्व् इमं सर्वे शुनःशेपं द्विजोत्तमम्
सर्व देव, ऋषी, हरिश्चंद्र आणि विशेषतः रोहित यांनी या श्रेष्ठ ब्राह्मण शुनःशेपासाठी संमती द्यावी.
येभ्यस् त्व् अयं हविर् देयो देवेभ्यो ऽयं पृथक् पृथक् अनुजानन्तु ते सर्वे शुनःशेपं विशेषतः
ज्यांना ही हविर्भाग अर्पण करायची आहे, त्या सर्व देवांनी, विशेषतः शुनःशेपासाठी, वेगवेगळे संमती द्यावी.
वसाभिर् लोमभिस् त्वग्भिर् मांसैः सन्मन्त्रितैर् मखे अग्नौ होष्यः पशुश् चायं शुनःशेपो द्विजोत्तमः
मंत्रोच्चाराने संस्कारित चरबी, केस, त्वचा आणि मांस यांसह, हा श्रेष्ठ ब्राह्मण शुनःशेप यज्ञातील पशू म्हणून अग्नीत अर्पण करायचा आहे.
उपासिताः स्युर् विप्रेन्द्रास् ते सर्वे त्व् अनुमन्य माम् गौतमीं यान्तु विप्रेन्द्राः स्नात्वा देवान् पृथक् पृथक्
सर्व श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी माझी संमती दिल्यावर, गौतमी नदीवर जाऊन स्नान करावे आणि मग प्रत्येकाने वेगळे देवांची पूजा करावी.