तत्रापांपतिर् उत्कृष्टं ददाति मनसीप्सितम् वरुणः सर्वदाता वै मुनिभिः परिकीर्तितः
तिथे पाण्याचा स्वामी वरुण मनातली सर्वात मोठी इच्छा पूर्ण करतो; सर्व काही देणारा म्हणून ऋषींमध्ये वरुण प्रसिद्ध आहे.
स तु प्रीतः शनैः काले तव पुत्रं प्रदास्यति एतच् छ्रुत्वा नृपश्रेष्ठो मुनिवाक्यं तथाकरोत्
तो प्रसन्न झाला की, योग्य वेळी तुला मुलगा देईल; हे ऐकून तो उत्तम राजा ऋषींच्या सांगण्यानुसार वागला.
तोषयाम् आस वरुणं गौतमीतीरम् आश्रितः ततश् च तुष्टो वरुणो हरिश्चन्द्रम् उवाच ह
राजाने गौतमीच्या काठी जाऊन वरुणाला प्रसन्न केलं; मग वरुण तृप्त होऊन हरिश्चंद्राला म्हणाला.
पुत्रं दास्यामि ते राजंल् लोकत्रयविभूषणम् यदि यक्ष्यसि तेनैव तव पुत्रो भवेद् ध्रुवम्
राजा, मी तुला असा मुलगा देईन की तो तिन्ही लोकांचा भूषण होईल; पण त्याच्यासोबत यज्ञ केलास तरच तो मुलगा नक्की मिळेल.
हरिश्चन्द्रो ऽपि वरुणं यक्ष्ये तेनेत्य् अवोचत ततो गत्वा हरिश्चन्द्रश् चरुं कृत्वा तु वारुणम्
हरिश्चंद्रानेही वरुणाला सांगितलं, 'मी त्याच्यासोबत यज्ञ करीन'; मग हरिश्चंद्राने जाऊन वरुणासाठी विशेष होम तयार केला.
भार्यायै नृपतिः प्रादात् ततो जातः सुतो नृपात् जाते पुत्रे अपाम् ईशः प्रोवाच वदतां वरः
राजाने तो होम आपल्या पत्नीला दिला; त्यानंतर राजाला मुलगा झाला. मुलगा झाल्यावर पाण्याचा स्वामी, सर्वात चांगला वक्ता, बोलला.
अद्यैव पुत्रो यष्टव्यः स्मरसे वचनं पुरा
आजच मुलासोबत यज्ञ करायचा आहे; तुला आधीच दिलेली प्रतिज्ञा आठवते का?
हरिश्चन्द्रो ऽपि वरुणं प्रोवाचेदं क्रमागतम्
हरिश्चंद्रानेही योग्य वेळेप्रमाणे वरुणाला उत्तर दिलं.
निर्दशो मेध्यतां याति पशुर् यक्ष्ये ततो ह्य् अहम्
जेव्हा पशू दहा दिवसांचा होईल आणि शुद्ध होईल, तेव्हा मी त्याच्यासोबत यज्ञ करीन.
तच् छ्रुत्वा वचनं राज्ञो वरुणो ऽगात् स्वम् आलयम् निर्दशे पुनर् अभ्येत्य यजस्वेत्य् आह तं नृपम्
राजाचं बोलणं ऐकून वरुण आपल्या घरी गेला; दहा दिवस झाले की पुन्हा आला आणि राजाला म्हणाला, 'आता यज्ञ कर.'
राजापि वरुणं प्राह निर्दन्तो निष्फलः पशुः पशोर् दन्तेषु जातेषु एहि गच्छाधुनाप्पते
राजाने वरुणाला सांगितलं, 'हा पशू अजून दात नसलेला आणि अशक्त आहे; जेव्हा त्याचे दात येतील, तेव्हा ये, हे पाण्याचे स्वामी.'
तच् छ्रुत्वा राजवचनं पुनः प्रायाद् अपांपतिः जातेषु चैव दन्तेषु सप्तवर्षेषु नारद
राजाचं बोलणं ऐकून पाण्याचा स्वामी पुन्हा गेला; आणि, नारद, जेव्हा सातव्या वर्षी दात आले,
पुनर् अप्य् आह राजानं यजस्वेति ततो ऽब्रवीत् राजापि वरुणं प्राह पत्स्यन्तीमे अपांपते
पुन्हा त्याने राजाला सांगितलं, 'आता यज्ञ कर'; तेव्हा राजाने वरुणाला सांगितलं, 'हे पाण्याचे स्वामी, हे दात पडणार आहेत.'
संपत्स्यन्ति तथा चान्ये ततो यक्ष्ये व्रजाधुना पुनः प्रायात् स वरुणः पुनर्दन्तेषु नारद यजस्वेति नृपं प्राह राजा प्राह त्व् अपांपतिम्
'हे दात पुन्हा येतील आणि इतरही येतील; तेव्हा मी यज्ञ करीन — तू आता जा.' पुन्हा वरुण गेला; आणि नारद, जेव्हा नवे दात आले, तेव्हा त्याने राजाला सांगितलं, 'आता यज्ञ कर,' आणि राजाने पाण्याच्या स्वामीला उत्तर दिलं.
यदा तु क्षत्रियो यज्ञे पशुर् भवति वारिप धनुर्वेदं यदा वेत्ति तदा स्यात् पशुर् उत्तमः
जेव्हा एखादा क्षत्रिय यज्ञात बळी म्हणून निवडला जातो, आणि त्याला धनुर्विद्या चांगली अवगत असते, तेव्हा तो सर्वांत उत्तम बळी समजला जातो.
तच् छ्रुत्वा राजवचनं वरुणो ऽगात् स्वम् आलयम् यदास्त्रेषु च शस्त्रेषु समर्थो ऽभूत् स रोहितः
राजाचा तो शब्द ऐकून वरुण आपल्या निवासस्थानी परत गेला; आणि जेव्हा रोहित शस्त्रास्त्रांमध्ये पारंगत झाला,
सर्ववेदेषु शास्त्रेषु वेत्ताभूत् स त्व् अरिंदमः युवराज्यम् अनुप्राप्ते रोहिते षोडशाब्दिके
तो शत्रूंना जिंकणारा सर्व वेद आणि शास्त्र शिकला; रोहित सोळा वर्षांचा झाल्यावर त्याला युवराजपद मिळाले.
प्रीतिमान् अगमत् तत्र यत्र राजा सरोहितः आगत्य वरुणः प्राह यजस्वाद्य सुतं स्वकम्
राजा आणि रोहित जिथे एकत्र होते तिथे तो आनंदी झाला; तेव्हा वरुण आला आणि म्हणाला, 'आता तुझ्या मुलाचा यज्ञ कर.'
ॐ इत्य् उक्त्वा नृपवर ऋत्विजः प्राह भूपतिः रोहितं च सुतं ज्येष्ठं शृण्वतो वरुणस्य च
'ॐ' असे म्हणून श्रेष्ठ राजा पुरोहितांना उद्देशून बोलला, तेव्हा रोहित, त्याचा ज्येष्ठ मुलगा आणि वरुण हे दोघेही ऐकत होते.
एहि पुत्र महावीर यक्ष्ये त्वां वरुणाय हि
ये, माझ्या मुला, मोठ्या शूरवीरा; मी तुला वरुणासाठी बळी देईन.
किम् एतद् इत्य् अथोवाच रोहितः पितरं प्रति पितापि तद् यथावृत्तम् आचचक्षे सविस्तरम् रोहितः पितरं प्राह शृण्वतो वरुणस्य च
तेव्हा रोहित वडिलांना म्हणाला, 'हे काय?' आणि वडिलांनी सर्व घडलेली गोष्ट सविस्तर सांगितली, वरुण ऐकत असताना.
अहं पूर्वं महाराज ऋत्विग्भिः सपुरोहितः विष्णवे लोकनाथाय यक्ष्ये ऽहं त्वरितं शुचिः पशुना वरुणेनाथ तद् अनुज्ञातुम् अर्हसि
हे महराजा, मी पुरोहितांसह आणि मुख्य पुरोहितासह, लवकर आणि शुद्धपणे, विश्वाचा स्वामी असलेल्या विष्णूला प्राण्याचा यज्ञ करीन; हे वरुणा, तू याला परवानगी द्यावी.
रोहितस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वा वारीश्वरस् तदा कोपेन महताविष्टो जलोदरम् अथाकरोत्
रोहितचे बोलणे ऐकून त्या वेळी जलाचा स्वामी मोठ्या रागाने भरला आणि त्याने जलोदराचा शाप दिला.
हरिश्चन्द्रस्य नृपते रोहितः स वनं ययौ गृहीत्वा स धनुर् दिव्यं रथारूढो गतव्यथः
हरिश्चंद्राचा मुलगा रोहित दिव्य धनुष्य घेऊन, रथावर बसून, दुःखमुक्त होऊन, जंगलात गेला.
यत्र चाराध्य वरुणं हरिश्चन्द्रो जनेश्वरः गङ्गायां प्राप्तवान् पुत्रं तत्रागात् सो ऽपि रोहितः
जिथे जनांचा राजा हरिश्चंद्राने वरुणाची पूजा करून गंगेत पुत्र प्राप्त केला, तिथेच रोहितही पोहोचला.
व्यतीतान्य् अथ वर्षाणि पञ्च षष्ठे प्रवर्तति तत्र स्थित्वा नृपसुतः शुश्राव नृपते रुजम्
पाच वर्षे गेली; सहाव्या वर्षी तिथे राहात असताना राजपुत्राला राजाच्या आजाराची बातमी समजली.
मया पुत्रेण जातेन पितुर् वै क्लेशकारिणा किं फलं किं नु कृत्यं स्याद् इत्य् एवं पर्यचिन्तयत्
'माझ्यासारख्या पुत्रामुळे वडिलांना त्रासच झाला, तर असा मुलगा जन्माला येऊन काय उपयोग?' असे तो मनात विचार करू लागला.
तस्यास् तीरे ऋषीन् पुण्यान् अपश्यन् नृपतेः सुतः गङ्गातीरे वर्तमानम् अपश्यद् ऋषिसत्तमम्
त्या काठी राजपुत्राने पुण्यवान ऋषी पाहिले; गंगेच्या काठी तो श्रेष्ठ ऋषी राहात असल्याचे त्याने पाहिले.
अजीगर्तम् इति ख्यातम् ऋषेस् तु वयसः सुतम् त्रिभिः पुत्रैर् अनुवृतं भार्यया क्षीणवृत्तिकम् तं दृष्ट्वा नृपतेः पुत्रो नमस्येदं वचो ऽब्रवीत्
त्याने 'अजीगर्त' म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या ऋषींच्या पुत्राला, तीन मुलांसह आणि पत्नीसमवेत, उपजीविका संपलेली पाहिली; त्याला पाहून राजपुत्राने वाकून नमस्कार केला आणि असे बोलला:
क्षीणवृत्तिः कृशः कस्माद् दुर्मना इव लक्ष्यसे
तुमची उपजीविका का संपली आहे, तुम्ही इतके कृश आणि दुःखी का दिसता?