नापुत्रस्य परो लोको विद्यते नृपसत्तम जाते पुत्रे पिता स्नानं यः करोति जनाधिप
हे श्रेष्ठ राजन, ज्याला पुत्र नाही त्याला पुढचा लोक मिळत नाही; पण पुत्र जन्मला की, वडील जेव्हा स्नान करतात तेव्हा तो लोक मिळतो.
दशानाम् अश्वमेधानाम् अभिषेकफलं लभेत् आत्मप्रतिष्ठा पुत्रात् स्याज् जायते चामरोत्तमः
दहा अश्वमेध यज्ञांच्या अभिषेकाचे फळ मिळते; पुत्रामुळे स्वतःची प्रतिष्ठा होते आणि उत्तम कीर्ती मिळते.
अमृतेनामरा देवाः पुत्रेण ब्राह्मणादयः त्रिऋणान् मोचयेत् पुत्रः पितरं च पितामहान्
देव अमृतामुळे अमर झाले; ब्राह्मण वगैरे पुत्रामुळे. पुत्र वडिलांना आणि आजोबांना तीन ऋणांतून मुक्त करतो.
किं तु मूलं किम् उ जलं किं तु श्मश्रूणि किं तपः विना पुत्रेण राजेन्द्र स्वर्गो मुक्तिः सुतात् स्मृताः
मुळ काय, पाणी काय, दाढी काय, तप काय? पुत्राशिवाय, हे राजेंद्र, स्वर्ग आणि मुक्ती दोन्ही पुत्रामुळेच मिळतात असे मानले जाते.
पुत्र एव परो लोको धर्मः कामो ऽर्थ एव च पुत्रो मुक्तिः परं ज्योतिस् तारकः सर्वदेहिनाम्
पुत्रच हा सर्वोच्च लोक, धर्म, काम आणि अर्थ आहे; पुत्रच मुक्ती, परम तेज आणि सर्व जीवांचे तारक आहे.
विना पुत्रेण राजेन्द्र स्वर्गमोक्षौ सुदुर्लभौ पुत्र एव परो लोके धर्मकामार्थसिद्धये
पुत्राशिवाय, हे राजेंद्र, स्वर्ग आणि मुक्ती मिळवणे फार कठीण आहे; धर्म, काम आणि अर्थ सिद्धीसाठी पुत्रच जगात सर्वोच्च आहे.
विना पुत्रेण यद् दत्तं विना पुत्रेण यद् धुतम् विना पुत्रेण यज् जन्म व्यर्थं तद् अवभाति मे
मुलगा नसताना केलेली दान, मुलगा नसताना दिलेली होम, आणि मुलगा नसताना मिळालेलं जन्म — हे सगळं मला व्यर्थ वाटतं.
तस्मात् पुत्रसमं किंचित् काम्यं नास्ति जगत्त्रये तच् छ्रुत्वा विस्मयवांस् ताव् उवाच नृपः पुनः
म्हणून या तिन्ही जगात मुलासारखं काहीच हवंहवंसं नाही; हे ऐकून राजा आश्चर्यचकित झाला आणि पुन्हा बोलू लागला.
कथं मे स्यात् सुतो ब्रूतां यत्र क्वापि यथातथम् येन केनाप्य् उपायेन कृत्वा किंचित् तु पौरुषम् मन्त्रेण यागदानाभ्याम् उत्पाद्यो ऽसौ सुतो मया
माझ्या मुलगा कसा होईल, कुठे, कधी आणि कशा प्रकारे? कोणत्याही मार्गाने, प्रयत्न, मंत्र, यज्ञ किंवा दान करून मला मुलगा मिळवायचाच आहे, असं सांगा.
ताव् ऊचतुर् नृपश्रेष्ठं हरिश्चन्द्रं सुतार्थिनम् ध्यात्वा क्षणं तथा सम्यग् गौतमीं याहि मानद
ते दोघेही त्या उत्तम राजाला, म्हणजे हरिश्चंद्राला, जो मुलासाठी इच्छुक होता, म्हणाले — 'थोडा वेळ मन लावून ध्यान कर, मग गौतमीच्या काठी जा, हे मानदायक.'
तत्रापांपतिर् उत्कृष्टं ददाति मनसीप्सितम् वरुणः सर्वदाता वै मुनिभिः परिकीर्तितः
तिथे पाण्याचा स्वामी वरुण मनातली सर्वात मोठी इच्छा पूर्ण करतो; सर्व काही देणारा म्हणून ऋषींमध्ये वरुण प्रसिद्ध आहे.
स तु प्रीतः शनैः काले तव पुत्रं प्रदास्यति एतच् छ्रुत्वा नृपश्रेष्ठो मुनिवाक्यं तथाकरोत्
तो प्रसन्न झाला की, योग्य वेळी तुला मुलगा देईल; हे ऐकून तो उत्तम राजा ऋषींच्या सांगण्यानुसार वागला.
तोषयाम् आस वरुणं गौतमीतीरम् आश्रितः ततश् च तुष्टो वरुणो हरिश्चन्द्रम् उवाच ह
राजाने गौतमीच्या काठी जाऊन वरुणाला प्रसन्न केलं; मग वरुण तृप्त होऊन हरिश्चंद्राला म्हणाला.
पुत्रं दास्यामि ते राजंल् लोकत्रयविभूषणम् यदि यक्ष्यसि तेनैव तव पुत्रो भवेद् ध्रुवम्
राजा, मी तुला असा मुलगा देईन की तो तिन्ही लोकांचा भूषण होईल; पण त्याच्यासोबत यज्ञ केलास तरच तो मुलगा नक्की मिळेल.
हरिश्चन्द्रो ऽपि वरुणं यक्ष्ये तेनेत्य् अवोचत ततो गत्वा हरिश्चन्द्रश् चरुं कृत्वा तु वारुणम्
हरिश्चंद्रानेही वरुणाला सांगितलं, 'मी त्याच्यासोबत यज्ञ करीन'; मग हरिश्चंद्राने जाऊन वरुणासाठी विशेष होम तयार केला.
भार्यायै नृपतिः प्रादात् ततो जातः सुतो नृपात् जाते पुत्रे अपाम् ईशः प्रोवाच वदतां वरः
राजाने तो होम आपल्या पत्नीला दिला; त्यानंतर राजाला मुलगा झाला. मुलगा झाल्यावर पाण्याचा स्वामी, सर्वात चांगला वक्ता, बोलला.
अद्यैव पुत्रो यष्टव्यः स्मरसे वचनं पुरा
आजच मुलासोबत यज्ञ करायचा आहे; तुला आधीच दिलेली प्रतिज्ञा आठवते का?
हरिश्चन्द्रो ऽपि वरुणं प्रोवाचेदं क्रमागतम्
हरिश्चंद्रानेही योग्य वेळेप्रमाणे वरुणाला उत्तर दिलं.
निर्दशो मेध्यतां याति पशुर् यक्ष्ये ततो ह्य् अहम्
जेव्हा पशू दहा दिवसांचा होईल आणि शुद्ध होईल, तेव्हा मी त्याच्यासोबत यज्ञ करीन.
तच् छ्रुत्वा वचनं राज्ञो वरुणो ऽगात् स्वम् आलयम् निर्दशे पुनर् अभ्येत्य यजस्वेत्य् आह तं नृपम्
राजाचं बोलणं ऐकून वरुण आपल्या घरी गेला; दहा दिवस झाले की पुन्हा आला आणि राजाला म्हणाला, 'आता यज्ञ कर.'
राजापि वरुणं प्राह निर्दन्तो निष्फलः पशुः पशोर् दन्तेषु जातेषु एहि गच्छाधुनाप्पते
राजाने वरुणाला सांगितलं, 'हा पशू अजून दात नसलेला आणि अशक्त आहे; जेव्हा त्याचे दात येतील, तेव्हा ये, हे पाण्याचे स्वामी.'
तच् छ्रुत्वा राजवचनं पुनः प्रायाद् अपांपतिः जातेषु चैव दन्तेषु सप्तवर्षेषु नारद
राजाचं बोलणं ऐकून पाण्याचा स्वामी पुन्हा गेला; आणि, नारद, जेव्हा सातव्या वर्षी दात आले,
पुनर् अप्य् आह राजानं यजस्वेति ततो ऽब्रवीत् राजापि वरुणं प्राह पत्स्यन्तीमे अपांपते
पुन्हा त्याने राजाला सांगितलं, 'आता यज्ञ कर'; तेव्हा राजाने वरुणाला सांगितलं, 'हे पाण्याचे स्वामी, हे दात पडणार आहेत.'
संपत्स्यन्ति तथा चान्ये ततो यक्ष्ये व्रजाधुना पुनः प्रायात् स वरुणः पुनर्दन्तेषु नारद यजस्वेति नृपं प्राह राजा प्राह त्व् अपांपतिम्
'हे दात पुन्हा येतील आणि इतरही येतील; तेव्हा मी यज्ञ करीन — तू आता जा.' पुन्हा वरुण गेला; आणि नारद, जेव्हा नवे दात आले, तेव्हा त्याने राजाला सांगितलं, 'आता यज्ञ कर,' आणि राजाने पाण्याच्या स्वामीला उत्तर दिलं.
यदा तु क्षत्रियो यज्ञे पशुर् भवति वारिप धनुर्वेदं यदा वेत्ति तदा स्यात् पशुर् उत्तमः
जेव्हा एखादा क्षत्रिय यज्ञात बळी म्हणून निवडला जातो, आणि त्याला धनुर्विद्या चांगली अवगत असते, तेव्हा तो सर्वांत उत्तम बळी समजला जातो.
तच् छ्रुत्वा राजवचनं वरुणो ऽगात् स्वम् आलयम् यदास्त्रेषु च शस्त्रेषु समर्थो ऽभूत् स रोहितः
राजाचा तो शब्द ऐकून वरुण आपल्या निवासस्थानी परत गेला; आणि जेव्हा रोहित शस्त्रास्त्रांमध्ये पारंगत झाला,
सर्ववेदेषु शास्त्रेषु वेत्ताभूत् स त्व् अरिंदमः युवराज्यम् अनुप्राप्ते रोहिते षोडशाब्दिके
तो शत्रूंना जिंकणारा सर्व वेद आणि शास्त्र शिकला; रोहित सोळा वर्षांचा झाल्यावर त्याला युवराजपद मिळाले.
प्रीतिमान् अगमत् तत्र यत्र राजा सरोहितः आगत्य वरुणः प्राह यजस्वाद्य सुतं स्वकम्
राजा आणि रोहित जिथे एकत्र होते तिथे तो आनंदी झाला; तेव्हा वरुण आला आणि म्हणाला, 'आता तुझ्या मुलाचा यज्ञ कर.'
ॐ इत्य् उक्त्वा नृपवर ऋत्विजः प्राह भूपतिः रोहितं च सुतं ज्येष्ठं शृण्वतो वरुणस्य च
'ॐ' असे म्हणून श्रेष्ठ राजा पुरोहितांना उद्देशून बोलला, तेव्हा रोहित, त्याचा ज्येष्ठ मुलगा आणि वरुण हे दोघेही ऐकत होते.
एहि पुत्र महावीर यक्ष्ये त्वां वरुणाय हि
ये, माझ्या मुला, मोठ्या शूरवीरा; मी तुला वरुणासाठी बळी देईन.