संगतानि च पुण्यानि पञ्च नद्यः सरस्वती तेषु स्नानं तथा दानं यत् किंचित् कुरुते नरः
ही पाच नद्या, सरस्वतीसह, पवित्र आहेत; जो कोणी तिथे स्नान किंवा दान करतो,
सर्वकामप्रदं तत् स्यान् नैष्कर्म्यान् मुक्तिदं स्मृतम् तत्राभवन् मृगव्याधं तीर्थं सर्वार्थदं नृणाम् स्वर्गमोक्षफलं चान्यद् ब्रह्मतीर्थफलं स्मृतम्
तेथे सर्व इच्छा पूर्ण होतात; निष्कामपणामुळे मुक्ती मिळते असे सांगितले आहे. तिथे शिकारीचे तीर्थ सर्व मनुष्यांना सर्व काही देते, आणि दुसरे ब्रह्मतीर्थ स्वर्ग व मोक्ष फळ देणारे आहे असे मानले जाते.
शमीतीर्थम् इति ख्यातं सर्वपापोपशान्तिदम् तस्याख्यानं प्रवक्ष्यामि शृणु यत्नेन नारद
त्याला शमीतीर्थ म्हणतात, जे सर्व पाप शांत करणारे आहे; त्याची कथा मी सांगतो, तू लक्षपूर्वक ऐक, हे नारद.
आसीत् प्रियव्रतो नाम क्षत्रियो जयतां वरः गौतम्या दक्षिणे तीरे दीक्षां चक्रे पुरोधसा
प्रियव्रत नावाचा एक राजा होता, विजेत्यांमध्ये श्रेष्ठ; गौतमीच्या दक्षिण काठावर त्याने आपल्या पुरोहितासह दीक्षा घेतली.
हयमेध उपक्रान्ते ऋत्विग्भिर् ऋषिभिर् वृते तस्य राज्ञो महाबाहोर् वसिष्ठस् तु पुरोहितः
अश्वमेध यज्ञ सुरू झाला, ऋत्विज व ऋषी उपस्थित होते; त्या बलवान राजाचा पुरोहित वसिष्ठ होता.
तद्यज्ञवाटम् अगमद् दानवो ऽथ हिरण्यकः तं दानवम् अभिप्रेक्ष्य देवास् त्व् इन्द्रपुरोगमाः
त्या वेळी हिरण्यक नावाचा दानव यज्ञवाटात आला; तो दानव दिसताच, इंद्रासह देवता
भीताः केचिद् दिवं जग्मुर् हव्यवाट् शमिम् आविशत् अश्वत्थं विष्णुर् अगमद् भानुर् अर्कं वटं शिवः
काही घाबरून स्वर्गात गेले; हव्यवाट शमी वृक्षात गेला; विष्णू अश्वत्थात, सूर्य अर्कात, शिव वटवृक्षात गेला.
सोमः पलाशम् अगमद् गङ्गाम्भो हव्यवाहनः अश्विनौ तु हयं गृह्य वायसो ऽभूद् यमः स्वयम्
सोम पळाशात गेला, हव्यवाट गंगेच्या पाण्यात गेला; अश्विनी कुमारांनी घोडा घेऊन वायू झाले, आणि यम स्वतः कावळा झाला.
एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र वसिष्ठो भगवान् ऋषिः यष्टिम् आदाय दैतेयान् न्यवारयद् अथाज्ञया
त्या वेळी भगवंत वसिष्ठ ऋषींनी आपली काठी घेतली आणि आज्ञेने दैत्यांना थांबवले.
ततः प्रवृत्तः पुनर् एव यज्ञो दैत्यो गतः स्वेन बलेन युक्तः इमानि तीर्थानि ततः शुभानि दशाश्वमेधस्य फलानि दद्युः
मग पुन्हा यज्ञ सुरू झाला, दैत्य आपल्या शक्तीने हरवून निघून गेला. त्यानंतर या पवित्र स्थळांना दहा अश्वमेध यज्ञांचे फळ मिळते.
प्रथमं तु शमीतीर्थं द्वितीयं वैष्णवं विदुः आर्कं शैवं च सौम्यं च वासिष्ठं सर्वकामदम्
सर्वात पहिले शमी तीर्थ, दुसरे वैष्णव, मग अर्क, शैव, सौम्य आणि वसिष्ठ अशी तीर्थे सर्व इच्छांची पूर्ती करणारी आहेत.
देवाश् च ऋषयः सर्वे निवृत्ते मखविस्तरे तुष्टाः प्रोचुर् वसिष्ठं तं यजमानं प्रियव्रतम्
महायज्ञ पूर्ण झाल्यावर सर्व देव आणि ऋषी संतुष्ट होऊन वसिष्ठ आणि यजमान प्रियव्रत यांना म्हणाले.
तांश् च वृक्षांस् तां च गङ्गां मुदा युक्ताः पुनः पुनः हयमेधस्य निष्पत्त्यै एते याता इतस् ततः
ते वृक्ष आणि ती गंगा, आनंदाने पुन्हा पुन्हा भेट देण्यात आली, अश्वमेध यज्ञाच्या सिद्धीसाठी लोक तिथे वारंवार गेले.
हयमेधफलं दद्युस् तीर्थानीत्य् अवदन् सुराः तस्मात् स्नानेन दानेन तेषु तीर्थेषु नारद हयमेधफलं पुण्यं प्राप्नोति न मृषा वचः
त्या तीर्थांनी अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते, असे देवांनी सांगितले. म्हणून, नारद, त्या तीर्थांमध्ये स्नान आणि दान केल्याने अश्वमेधाचे पुण्य फळ मिळते—हे खोटे नाही.
विश्वामित्रं हरिश्चन्द्रं शुनःशेपं च रोहितम् वारुणं ब्राह्मम् आग्नेयम् ऐन्द्रम् ऐन्दवम् ऐश्वरम्
विश्वामित्र, हरिश्चंद्र, शुनःशेप, रोहित, वारुण, ब्राह्म, आग्नेय, ऐंद्र, ऐंदव, ऐश्वर—
मैत्रं च वैष्णवं चैव याम्यम् आश्विनम् औशनम् एतेषां पुण्यतीर्थानां नामधेयं शृणुष्व मे
मैत्र, वैष्णव, याम्य, अश्विन, औशन—या सर्व पवित्र तीर्थांची नावे ऐक.
हरिश्चन्द्र इति त्व् आसीद् इक्ष्वाकुप्रभवो नृपः तस्य गृहे मुनी प्राप्तौ नारदः पर्वतस् तथा कृत्वातिथ्यं तयोः सम्यग् घरिश्चन्द्रो ऽब्रवीद् ऋषी
हरिश्चंद्र हा इक्ष्वाकू वंशातील राजा होता. त्याच्या घरी नारद आणि पर्वत हे दोन ऋषी आले. त्यांनी योग्यरित्या त्यांचे स्वागत केले आणि मग हरिश्चंद्राने त्या ऋषींना विचारले.
पुत्रार्थं क्लिश्यते लोकः किं पुत्रेण भविष्यति ज्ञानी वाप्य् अथवाज्ञानी उत्तमो मध्यमो ऽथवा एतं मे संशयं नित्यं ब्रूताम् ऋषिवराव् उभौ
लोक पुत्रासाठी खूप प्रयत्न करतात; पण पुत्रामुळे पुढे काय होईल? तो ज्ञानी असेल की अज्ञानी, श्रेष्ठ, मध्यम की दुसऱ्या प्रकारचा? हे माझे नेहमीचे शंका आहे, हे ऋषिवर, मला सांगा.
ताव् ऊचतुर् हरिश्चन्द्रं पर्वतो नारदस् तथा
मग पर्वत आणि नारद यांनी हरिश्चंद्राला उत्तर दिले.
एकधा दशधा राजञ् शतधा च सहस्रधा उत्तरं विद्यते सम्यक् तथाप्य् एतद् उदीर्यते
हे राजन, हे एकदाच, दहापट, शंभरपट आणि हजारपट असे होते; तरीही हे असेच सांगितले जाते.
नापुत्रस्य परो लोको विद्यते नृपसत्तम जाते पुत्रे पिता स्नानं यः करोति जनाधिप
हे श्रेष्ठ राजन, ज्याला पुत्र नाही त्याला पुढचा लोक मिळत नाही; पण पुत्र जन्मला की, वडील जेव्हा स्नान करतात तेव्हा तो लोक मिळतो.
दशानाम् अश्वमेधानाम् अभिषेकफलं लभेत् आत्मप्रतिष्ठा पुत्रात् स्याज् जायते चामरोत्तमः
दहा अश्वमेध यज्ञांच्या अभिषेकाचे फळ मिळते; पुत्रामुळे स्वतःची प्रतिष्ठा होते आणि उत्तम कीर्ती मिळते.
अमृतेनामरा देवाः पुत्रेण ब्राह्मणादयः त्रिऋणान् मोचयेत् पुत्रः पितरं च पितामहान्
देव अमृतामुळे अमर झाले; ब्राह्मण वगैरे पुत्रामुळे. पुत्र वडिलांना आणि आजोबांना तीन ऋणांतून मुक्त करतो.
किं तु मूलं किम् उ जलं किं तु श्मश्रूणि किं तपः विना पुत्रेण राजेन्द्र स्वर्गो मुक्तिः सुतात् स्मृताः
मुळ काय, पाणी काय, दाढी काय, तप काय? पुत्राशिवाय, हे राजेंद्र, स्वर्ग आणि मुक्ती दोन्ही पुत्रामुळेच मिळतात असे मानले जाते.
पुत्र एव परो लोको धर्मः कामो ऽर्थ एव च पुत्रो मुक्तिः परं ज्योतिस् तारकः सर्वदेहिनाम्
पुत्रच हा सर्वोच्च लोक, धर्म, काम आणि अर्थ आहे; पुत्रच मुक्ती, परम तेज आणि सर्व जीवांचे तारक आहे.
विना पुत्रेण राजेन्द्र स्वर्गमोक्षौ सुदुर्लभौ पुत्र एव परो लोके धर्मकामार्थसिद्धये
पुत्राशिवाय, हे राजेंद्र, स्वर्ग आणि मुक्ती मिळवणे फार कठीण आहे; धर्म, काम आणि अर्थ सिद्धीसाठी पुत्रच जगात सर्वोच्च आहे.
विना पुत्रेण यद् दत्तं विना पुत्रेण यद् धुतम् विना पुत्रेण यज् जन्म व्यर्थं तद् अवभाति मे
मुलगा नसताना केलेली दान, मुलगा नसताना दिलेली होम, आणि मुलगा नसताना मिळालेलं जन्म — हे सगळं मला व्यर्थ वाटतं.
तस्मात् पुत्रसमं किंचित् काम्यं नास्ति जगत्त्रये तच् छ्रुत्वा विस्मयवांस् ताव् उवाच नृपः पुनः
म्हणून या तिन्ही जगात मुलासारखं काहीच हवंहवंसं नाही; हे ऐकून राजा आश्चर्यचकित झाला आणि पुन्हा बोलू लागला.
कथं मे स्यात् सुतो ब्रूतां यत्र क्वापि यथातथम् येन केनाप्य् उपायेन कृत्वा किंचित् तु पौरुषम् मन्त्रेण यागदानाभ्याम् उत्पाद्यो ऽसौ सुतो मया
माझ्या मुलगा कसा होईल, कुठे, कधी आणि कशा प्रकारे? कोणत्याही मार्गाने, प्रयत्न, मंत्र, यज्ञ किंवा दान करून मला मुलगा मिळवायचाच आहे, असं सांगा.
ताव् ऊचतुर् नृपश्रेष्ठं हरिश्चन्द्रं सुतार्थिनम् ध्यात्वा क्षणं तथा सम्यग् गौतमीं याहि मानद
ते दोघेही त्या उत्तम राजाला, म्हणजे हरिश्चंद्राला, जो मुलासाठी इच्छुक होता, म्हणाले — 'थोडा वेळ मन लावून ध्यान कर, मग गौतमीच्या काठी जा, हे मानदायक.'