सत्त्वादियोगस् त्रिविधो ऽपि यस्य शक्रादिभिर् वक्तुम् अशक्य एव विचित्रवृत्तिं परिचिन्त्य सोमं सुखी सदा दानपरो वरेण्यः
सत्त्वादी गुणांचे तीन प्रकारचे संयोग, हे अगदी इंद्रादी देवांनाही सांगता येत नाही. तुझ्या अद्भुत लीला पाहून, तू नेहमी आनंदी, दानशील आणि श्रेष्ठ, सोमासारखा आहेस.
इत्यादिस्तुतिभिर् देवः स्तुतो गौरीपतिः शिवः प्रसन्नो ह्य् अददाच् छंभुः कश्यपाय वरान् बहून्
अशा प्रकारच्या आणि इतर स्तोत्रांनी गौरिपती शिवाची स्तुती केली असता, शंभू प्रसन्न होऊन कश्यपाला अनेक वर दिले.
भार्यार्थिनं तु तं प्राह स्यातां भार्ये उभे तु ते नदीस्वरूपे पत्न्यौ ये गङ्गां प्राप्य सरिद्वराम्
पत्नी मिळाव्यात म्हणून मागणाऱ्या त्याला तो म्हणाला, 'गंगेच्या, सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ अशा सरितेला पोहोचणाऱ्या त्या दोघी, नदीच्या रूपात तुझ्या पत्नी होतील.'
तत्संगमनमात्रेण ताभ्यां भूयात् स्वकं वपुः ते गर्भिण्यौ पुनर् जाते गङ्गायाश् च प्रसादतः
फक्त त्यांच्याशी संग केल्यावर तुझे मूळ रूप पुन्हा मिळेल; दोघी गरोदरही होतील, गंगेच्या कृपेने.
ततः प्रजापतिः प्रीतो भार्ये प्राप्य महामनाः आह्वयाम् आस तान् विप्रान् गौतमीतीरम् आश्रितान्
मग प्रजापती अत्यंत आनंदित होऊन पत्नी मिळाल्यावर, गौतमीच्या तिरी राहणाऱ्या त्या ऋषींना बोलावले.
सीमन्तोन्नयनं चक्रे ताभ्यां प्रीतः प्रजापतिः ब्राह्मणान् पूजयाम् आस विधिदृष्टेन कर्मणा
प्रजापतीने आनंदाने त्या दोघींचे सीमंतोन्नयन केले आणि विधिप्रमाणे ब्राह्मणांचे पूजन केले.
भुक्तवत्स्व् अथ विप्रेषु कश्यपस्याथ मन्दिरे भर्तृसमीपोपविष्टा कद्रूर् विप्रान् निरीक्ष्य च
ब्राह्मणांनी भोजन केल्यानंतर, कश्यपाच्या घरी, कद्रू आपल्या पतीजवळ बसली होती आणि तिने ब्राह्मणांकडे पाहिले.
ततः कद्रूर् ऋषीन् अक्ष्णा प्राहसत् ते च चुक्षुभुः येनाक्ष्णा हसिता पापे भज्यतां ते ऽक्षि पापवत्
मग कद्रूने डोळ्यांनी ऋषींना हसले आणि ते अस्वस्थ झाले; 'अरे पापी, तू डोळ्यांनी हसलीस म्हणून, तुझे डोळे पाप्यांसारखे व्हावेत.'
काणाभवत् ततः कद्रूः सर्पमातेति योच्यते ततः प्रसादयाम् आस कश्यपो भगवान् ऋषीन्
मग कद्रू काणी झाली; म्हणून तिला सर्पांची माता म्हणतात. त्यानंतर भगवंत कश्यप ऋषींना शांत करण्याचा प्रयत्न करू लागला.
ततः प्रसन्नास् ते प्रोचुर् गौतमी सरितां वरा अपराधसहस्रेभ्यो रक्षिष्यति च सेवनात्
मग ते प्रसन्न होऊन म्हणाले, 'गौतमी या श्रेष्ठ नदीची सेवा केल्याने, तिला हजारो अपराधांपासून संरक्षण मिळेल.'
भार्यान्वितस् तथा चक्रे कश्यपो मुनिसत्तमः ततः प्रभृति तत् तीर्थम् उभयोः संगमं विदुः सर्वपापप्रशमनं सर्वक्रतुफलप्रदम्
पत्नींसह त्या महान कश्यप ऋषीने तसेच केले. तेव्हापासून त्या तीर्थाला दोघींच्या संगमाचे स्थान म्हणतात, जे सर्व पापे नष्ट करणारे आणि सर्व यज्ञांचे फळ देणारे आहे.
पुरूरवसम् आख्यातं तीर्थं वेदविदो विदुः स्मरणाद् एव पापानां नाशनं किं तु दर्शनात्
पुरूरवस नावाचे तीर्थ वेद जाणणाऱ्यांना माहित आहे; फक्त त्याचे स्मरण केल्याने पापांचा नाश होतो, आणि प्रत्यक्ष दर्शनाने तर अधिकच.
पुरूरवा ब्रह्मसदः प्राप्य तत्र सरस्वतीम् यदृच्छया देवनदीं हसन्तीं ब्रह्मणो ऽन्तिके तां दृष्ट्वा रूपसंपन्नाम् उर्वशीं प्राह भूपतिः
पुरूरवा ब्रह्मदेवाच्या सभेत पोहोचला. तिथे त्याने योगायोगाने ब्रह्मदेवाजवळ हसणारी, तेजस्वी आणि सुंदर अशी सरस्वती या देवीनदीला पाहिलं. तिचं रूप पाहून राजा पुरूरवा उर्वशीला म्हणाला.
केयं रूपवती साध्वी स्थितेयं ब्रह्मणो ऽन्तिके सर्वासाम् उत्तमा योषिद् दीपयन्ती सभाम् इमाम्
"ही सुंदर आणि सोज्वळ स्त्री कोण आहे जी ब्रह्मदेवाजवळ उभी आहे? इथल्या सगळ्या स्त्रियांमध्ये हिचं रूप उजळून निघालं आहे आणि ही संपूर्ण सभा प्रकाशमान झाली आहे."
उर्वशी प्राह राजानम् इयं देवनदी शुभा सरस्वती ब्रह्मसुता नित्यम् एति च याति च तच् छ्रुत्वा विस्मितो राजा आनयेमां ममान्तिकम्
उर्वशी राजाला म्हणाली, "ही शुभ्र आणि दिव्य अशी सरस्वती आहे, ब्रह्मदेवाची कन्या. ती नेहमी इथे येते आणि जाते." हे ऐकून राजा आश्चर्यचकित झाला आणि म्हणाला, "तिला माझ्याजवळ आण."
उर्वशी पुनर् अप्य् आह राजानं भूरिदक्षिणम्
उर्वशीने पुन्हा त्या उदार राजाला सांगितलं.
आनीयते महाराज तस्याः सर्वं निवेद्य च
"महामहाराज, तिला इथे आणलं जाईल आणि सर्व काही तिच्यापर्यंत पोहोचवीन."
ततस् तां प्राहिणोत् तत्र राजा प्रीत्या तदोर्वशीम् सा गत्वा राजवचनं न्यवेदयद् अथोर्वशी
त्यावर राजा आनंदाने उर्वशीला तिथे पाठवला. उर्वशी गेली आणि राजाचा निरोप सरस्वतीला सांगितला.
सरस्वत्य् अपि तन् मेने उर्वश्या यन् निवेदितम् सा तथेति प्रतिज्ञाय प्रायाद् यत्र पुरूरवाः
उर्वशीने जे सांगितलं ते सरस्वतीने मान्य केलं आणि "तसं होईल" असं म्हणून ती पुरूरवाजवळ गेली.
सरस्वत्यास् ततस् तीरे स रेमे बहुलाः समाः सरस्वान् अभवत् पुत्रो यस्य पुत्रो बृहद्रथः
सरस्वतीच्या काठी पुरूरवा अनेक वर्षे राहिला. त्याला सरस्वंत नावाचा मुलगा झाला आणि सरस्वंताचा मुलगा बृहद्रथ झाला.
तां गच्छन्तीं नृपगृहं नित्यम् एव सरस्वतीम् सरस्वन्तं ततो लक्ष्म ज्ञात्वान्येषु तथा कृतम्
सरस्वती नेहमी राजाच्या घरी जात असे, म्हणून लक्ष्मा, सरस्वंत असं त्याचं नाव सर्वत्र प्रसिद्ध झालं.
तस्यै ददाव् अहं शापं भूया इति महानदी मच्छापभीता वागीशा प्रागाद् देवीं च गौतमीम्
मी तिला शाप दिला की, "पुन्हा तू मोठी नदी हो." माझ्या शापाने घाबरून वाणीची देवी पूर्वेकडे गेली आणि गौतमी झाली.
कमण्डलुभवां पूतां मातरं लोकपावनीम् तापत्रयोपशमनीम् ऐहिकामुष्मिकप्रदाम्
कमंडलूतून जन्मलेली, पवित्र, लोकांना शुद्ध करणारी, त्रिविध दुःख शांत करणारी आणि या जगात व परलोकातही फल देणारी ती आई आहे.
सा गत्वा गौतमीं देवीं प्राह मच्छापम् आदितः गङ्गापि माम् उवाचेदं विशापां कर्तुम् अर्हसि
ती देवी गौतमीकडे गेली आणि माझ्या शापाची गोष्ट तिला सांगितली. गंगा देवीनेही मला सांगितलं, "तू हा शाप दूर करावा."
न युक्तं यत् सरस्वत्याः शापं त्वं दत्तवान् असि स्त्रीणाम् एष स्वभावो वै पुंस्कामा योषितो यतः
"सरस्वतीला शाप देणं योग्य नाही. स्त्रियांचा स्वभावच असा असतो, कारण स्त्रियांना पुरुषांची इच्छा असते."
स्वभावचपला ब्रह्मन् योषितः सकला अपि त्वं कथं तु न जानीषे जगत्स्रष्टाम्बुजासन
"हे ब्रह्मदेवा, सगळ्या स्त्रिया स्वभावाने चंचल असतात. जगाचा सृष्टीकर्ता आणि कमलासन असताना तुला हे कसं माहीत नाही?"
विडम्बयति कं वा न कामो वापि स्वभावतः ततो विशापम् अवदं दृश्यापि स्यात् सरस्वती
"स्वाभाविकपणे निर्माण होणाऱ्या कामामुळे कोण फसत नाही? म्हणून मी असं जाहीर केलं की, सरस्वती देखील लोकांना दिसू शकेल."
तस्माच् छापान् नदी मर्त्ये दृश्यादृश्या सरस्वती यत्रैषा संगता देवी गङ्गायां शापविह्वला
म्हणून शापामुळे सरस्वती ही नदी माणसांना कधी दिसते, कधी अदृश्य होते. जिथे ही देवी, शापाने व्याकुळ होऊन, गंगेत मिळते—
तत्र प्रायान् नृपवरो धार्मिकः स पुरूरवाः तपस् तप्त्वा समाराध्य देवं सिद्धेश्वरं हरम्
तिथे धर्मनिष्ठ राजा पुरूरवा गेला, त्याने तप केला आणि सिद्धेश्वर हराची भक्ती केली.
सर्वान् कामान् अथावाप गङ्गायाश् च प्रसादतः ततः प्रभृति तत् तीर्थं पुरूरवसम् उच्यते
गंगेच्या कृपेने त्याला सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या. तेव्हापासून ते तीर्थ 'पुरूरवस' म्हणून ओळखलं जातं.