मृते भ्रातरि स त्व् अग्निः प्रिये वै जातवेदसि कोपेन महताविष्टो गाङ्गम् अम्भः समाविशत्
आपला प्रिय भाऊ जातवेद मरण पावल्यानंतर अग्नी मोठ्या रागाने गंगेच्या पाण्यात शिरला.
गङ्गाम्भसि समाविष्टे ह्य् अग्नौ देवाश् च मानुषाः जीवम् उत्सर्जयाम् आसुर् अग्निजीवा यतो मताः
अग्नी गंगेच्या पाण्यात शिरल्यावर, देव आणि माणसं दोघांनीही अग्नीचा जीव सोडला, म्हणून त्यांना 'अग्निजीव' असं म्हणतात.
यत्राग्निर् जलम् आविष्टस् तं देशं सर्व एव ते आजग्मुर् विबुधाः सर्व ऋषयः पितरस् तथा
जिथे अग्नी पाण्यात गेला, तिथे सर्व देव, सर्व ऋषी आणि पितर एकत्र जमले.
विनाग्निना न जीवामः स्तुवन्तो ऽग्निं विशेषतः अग्निं जलगतं दृष्ट्वा प्रियं चोचुर् दिवौकसः
'अग्नीशिवाय आपण जगू शकत नाही' असं म्हणून त्यांनी अग्नीचं विशेष स्तवन केलं; आपला प्रिय अग्नी पाण्यात बुडालेला पाहून स्वर्गवासी देवांनी हळहळ व्यक्त केली.
देवाञ् जीवय हव्येन कव्येन च पितॄंस् तथा मानुषान् अन्नपाकेन बीजानां क्लेदनेन च
देवांना होमाने, पितरांना श्राद्धाने, माणसांना शिजवलेल्या अन्नाने आणि बियांना ओलाव्याने जिवंत कर — असं त्यांनी विनवलं.
अग्निर् अप्य् आह तान् देवाञ् शक्तो यो मे गतो ऽनुजः क्रियमाणे भवत्कार्ये या गतिर् जातवेदसः
अग्नीने देवांना उत्तर दिलं, 'जो गेला, तो माझा लहान भाऊ सक्षम होता; जातवेदावर जे घडलं, ते तुमचं काम करताना झालं, तेच असू द्या.'
सा वापि स्यान् मम सुरा नोत्सहे कार्यसाधने कार्यं तु सर्वतस् तस्य भवतां जातवेदसः
'तीच स्थिती माझी किंवा देवांची असो, मी हे काम करू शकत नाही; सर्व काम जातवेदाचंच आहे, माझं नाही.'
इमां स्थितिम् अनुप्राप्तो न जाने मे कथं भवेत् इह चामुत्र च व्याप्तौ शक्तिर् अप्य् अत्र नो भवेत्
'मी या अवस्थेला आलोय, पण माझं पुढे काय होईल हे मला माहीत नाही; इथे किंवा तिथे, सर्वत्र पसरायची शक्ती माझ्यात असणार नाही.'
अथापि क्रियमाणे वै कार्ये सैव गतिर् मम देवास् तम् ऊचुर् भावेन सर्वेण ऋषयस् तथा
तरीही, जेव्हा कुठलेही कर्म केले जाते, तेच माझे खरे मार्ग असते; तेव्हा सर्व देव आणि ऋषी पूर्ण भक्तीने त्याला म्हणाले.
आयुः कर्मणि च प्रीतिर् व्याप्तौ शक्तिश् च दीयते प्रयाजान् अनुयाजांश् च दास्यामो हव्यवाहन
आम्ही तुला दीर्घायुष्य, कर्मात आनंद, सर्वत्र पोहोचण्याची शक्ती आणि सामर्थ्य देऊ; तसेच, अग्निदेव, आम्ही तुला यज्ञाची सुरुवातीची आणि शेवटची आहुतीही देऊ.
देवानां त्वं मुखं श्रेष्ठम् आहुत्यः प्रथमास् तव त्वया दत्तं तु यद् द्रव्यं भोक्ष्यामः सुरसत्तम
तू देवांचा श्रेष्ठ मुख आहेस, आणि पहिल्यांदा तुलाच आहुती मिळते; अग्निदेव, तू दिलेले सर्व पदार्थ आम्ही देव आनंदाने स्वीकारू.
ततस् तुष्टो ऽभवद् वह्निर् देववाक्याद् यथाक्रमम् इह चामुत्र च व्याप्तौ हव्ये वा लौकिके तथा
मग देवांच्या बोलण्याने अग्निदेव प्रसन्न झाले आणि योग्य क्रमाने, या जगात आणि पुढील जगात, यज्ञात आणि सांसारिक कर्मातही समाधान पावले.
सर्वत्र वह्निर् अभयः समर्थो ऽभूत् सुराज्ञया जातवेदा बृहद्भानुः सप्तार्चिर् नीललोहितः
देवांच्या आज्ञेने, सर्व जन्मांचा जाणणारा, तेजस्वी, सात ज्वाळांचा, निळा आणि तांबडा असा अग्निदेव सर्वत्र निर्भय आणि समर्थ झाला.
जलगर्भः शमीगर्भो यज्ञगर्भः स उच्यते जलाद् आकृष्य विबुधा अभिषिच्य विभावसुम्
तो जलातून जन्मलेला, शमीच्या झाडातून जन्मलेला आणि यज्ञातून जन्मलेला म्हणून ओळखला जातो; देवांनी पाण्यातून त्याला काढून, तेजस्वी अग्निला अभिषेक केला.
उभयत्र पदे वासः सर्वगो ऽग्निस् ततो ऽभवत् यथागतं सुरा जग्मुर् वह्नितीर्थं तद् उच्यते
म्हणून अग्निदेव दोन्ही लोकांत सर्वत्र वास करणारा झाला; जसे देव आले होते तसेच परत गेले—हेच अग्नितीर्थ म्हणून ओळखले जाते.
तत्र सप्त शतान्य् आसंस् तीर्थानि गुणवन्ति च तेषु स्नानं च दानं च यः करोति जितात्मवान्
तेथे सातशे पुण्यवान तीर्थस्थाने होती; जो संयमी मनुष्य तिथे स्नान आणि दान करतो,
अश्वमेधफलं साग्रं प्राप्नोत्य् अविकलं शुभम् देवतीर्थं च तत्रैव आग्नेयं जातवेदसम्
तो पूर्ण आणि निष्कलंक अश्वमेधयज्ञाचे पुण्य मिळवतो; तिथेच जाटवेदाचा पवित्र अग्नितीर्थही आहे.
अग्निप्रतिष्ठितं लिङ्गं तत्रास्ते ऽनेकवर्णवत् तद्देवदर्शनाद् एव सर्वक्रतुफलं लभेत्
तेथे अग्निद्वारे स्थापलेले, अनेक रंगांचे लिंग आहे; त्या देवाचे केवळ दर्शन केले तरी सर्व यज्ञांचे फळ मिळते.
ऋणप्रमोचनं नाम तीर्थं वेदविदो विदुः तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि शृणु नारद तन्मनाः
ऋणमुक्तीचे तीर्थ असे वेदज्ञ लोक ओळखतात; त्याचे स्वरूप मी तुला सांगतो—हे नारद, लक्षपूर्वक ऐक.
आसीत् पृथुश्रवा नाम प्रियः कक्षीवतः सुतः न दारसंग्रहं लेभे वैराग्यान् नाग्निपूजनम्
पृथुश्रवा नावाचा, कक्षीवताचा प्रिय पुत्र होता; त्याने वैराग्यामुळे लग्न केले नाही किंवा अग्निपूजा केली नाही.
कनीयांस् तु समर्थो ऽपि परिवित्तिभयान् मुने नाकरोद् दारकर्मादि नैवाग्नीनाम् उपासनम्
कनिष्ठ मुलगा समर्थ असूनही, वारसाहक्काच्या भीतीने त्याने लग्नाचे किंवा अग्निपूजेचे कर्म केले नाही.
ततः प्रोचुः पितृगणाः पुत्रं कक्षीवतः शुभम् ज्येष्ठं चैव कनिष्ठं च पृथक् पृथग् इदं वचः
मग पितरांनी कक्षीवताच्या दोन्ही चांगल्या मुलांना, ज्येष्ठ आणि कनिष्ठ, वेगवेगळे असे शब्द सांगितले.
ऋणत्रयापनोदाय क्रियतां दारसंग्रहः
तीन ऋणांपासून मुक्त होण्यासाठी लग्न करा.
नेत्य् उवाच ततो ज्येष्ठः किम् ऋणं केन युज्यते कनीयांस् तु पितॄन् प्राह न योग्यो दारसंग्रहः
तेव्हा ज्येष्ठ म्हणाला, 'नाही; कोणते ऋण, आणि ते कोणावर आहे?' पण कनिष्ठ पितरांना म्हणाला, 'माझ्यासाठी लग्न योग्य नाही.'
ज्येष्ठे सति महाप्राज्ञः परिवित्तिभयाद् इति ताव् उभौ पुनर् अप्य् एवम् ऊचुस् ते वै पितामहाः
ज्येष्ठ असताना, हे महाप्राज्ञ, वारसाहक्काच्या भीतीने असे आहे; म्हणून दोघांनी पुन्हा तसाच उत्तर पितरांना दिला.
याताम् उभौ गौतमीं तु पुण्यां कक्षीवतः सुतौ कुरुतां गौतमीस्नानं सर्वाभीष्टप्रदायकम्
कक्षीवताचे दोन्ही पुत्र पुण्यवान गौतमी नदीकडे जावोत; तेथे स्नान करा, जे सर्व इच्छांची पूर्ती करणारे आहे.
गच्छतां गौतमीं गङ्गां लोकत्रितयपावनीम् स्नानं च तर्पणं तस्यां कुरुतां श्रद्धयान्वितौ
जे लोक त्रैलोक्य शुद्ध करणाऱ्या गौतमी गंगेपर्यंत जातात, त्यांनी तिथे श्रद्धेने स्नान आणि तर्पण करावे.
दृष्टावनामिता ध्याता गौतमी सर्वकामदा न देशकालजात्यादिनियमो ऽत्रावगाहने ज्येष्ठो ऽनृणस् ततो भूयात् परिवित्तिर् न चेतरः
गौतमी नदीला पाहिलं, वंदन केलं किंवा ध्यान केलं तरी ती सर्व इच्छा पूर्ण करते. या तीरावर जाण्यासाठी देश, काळ, जाती वगैरे काही बंधन नाही. ज्येष्ठ आणि ऋणमुक्त झालेला व्यक्तीच तसा होतो; इतर कोणी नाही.
ततः पृथुश्रवा ज्येष्ठः कृत्वा स्नानं सतर्पणम् त्रयाणाम् अपि लोकानां काक्षीवतो ऽनृणो ऽभवत्
मग ज्येष्ठ पृथुश्रवा यांनी स्नान आणि तर्पण केलं आणि तीनही लोकांचं ऋण फेडून ऋणमुक्त झाले, हे कक्षीवत वंशज.
ततः प्रभृति तत् तीर्थम् ऋणमोचनम् उच्यते श्रौतस्मार्त-ऋणेभ्यश् च इतरेभ्यश् च नारद तत्र स्नानेन दानेन ऋणी मुक्तः सुखी भवेत्
त्या वेळेपासून ते तीर्थ 'ऋणमुक्तीचे तीर्थ' म्हणून ओळखले जाते. नारद, तिथे स्नान आणि दान केल्याने वेद, पितर आणि इतर सर्व ऋणांतून मुक्त होऊन माणूस सुखी होतो.