भूतवद् भवितव्यं स्याद् दास्यमानं तु दत्तवत् प्राप्तव्यं प्राप्तवत् तत्र दैवी वाग् अभवच् छुभा
जे व्हायचं आहे ते होईलच; जे दिलं जातंय, ते जणू आधीच दिलं आहे; जे मिळवायचं आहे, ते जणू आधीच मिळालं आहे — अशी एक शुभ आणि दैवी वाणी ऐकू आली.
प्रभूतशत्रुः परिभूतदुःखः संपूज्य सोमेश्वरम् आप लिङ्गम् दिगीश्वरत्वं द्रविणप्रभुत्वम् अपारदातृत्वकलत्रपुत्रान्
अनेक शत्रूंनी त्रस्त आणि अपमानाने दुःखी झाल्यावर त्याने सोमेश्वराची भक्ती केली आणि त्याला लिंग मिळालं, तसेच दिशांचा अधिपत्य, भरपूर संपत्ती, अपराध माफ होणं, पत्नी आणि मुले मिळाली.
तां वाचं धनदः श्रुत्वा देवदेवं त्रिशूलिनम् एवं भवतु नामेति धनदो वाक्यम् अब्रवीत्
ती वाणी ऐकून धनाचा अधिपती देवदेवता त्रिशूलधारीला म्हणाला, 'तसं होवो, जसं तुम्ही सांगितलं तसंच होवो.'
तथैवास्त्व् इति देवेशो दैवीं वाचम् अमन्यत पुलस्त्यं च वरैः पुण्यैस् तथा विश्रवसं मुनिम्
देवताधिपतीने 'तसं होवो' असं म्हणून ती दैवी वाणी मान्य केली आणि पुलस्त्य व विश्रवा या दोन्ही ऋषींना पुण्यदायक वर दिले.
धनपालं च देवेशो ह्य् अभिनन्द्य ययौ शिवः ततः प्रभृति तत् तीर्थं पौलस्त्यं धनदं विदुः
देवताधिपतीने धनपालाचं अभिनंदन केलं आणि नंतर शंकर निघून गेला; त्याच वेळेपासून ते तीर्थ 'पौलस्त्य' आणि 'धनद' म्हणून ओळखलं जाऊ लागलं.
तथा वैश्रवसं पुण्यं सर्वकामप्रदं शुभम् तेषु स्नानादि यत् किंचित् तत् सर्वं बहुपुण्यदम्
तिथे विश्रवास हा सर्व इच्छा पूर्ण करणारा, पुण्यदायक आहे; तिथे स्नान किंवा इतर जे काही केलं, ते सर्व मोठं पुण्य देणारं आहे.
अग्नितीर्थम् इति ख्यातं सर्वक्रतुफलप्रदम् सर्वविघ्नोपशमनं तत्तीर्थस्य फलं शृणु
'अग्नितीर्थ' म्हणून प्रसिद्ध असलेलं हे तीर्थ सर्व यज्ञांचे फळ देणारं आणि सर्व अडथळे दूर करणारं आहे; त्या तीर्थाचं महत्त्व ऐक.
जातवेदा इति ख्यातो अग्नेर् भ्राता स हव्यवाट् हव्यं वहन्तं देवानां गौतम्यास् तीर एव तु
तो 'जातवेद' म्हणून ओळखला जातो, अग्नीचा भाऊ, देवांसाठी होम घेऊन जाणारा, गौतमीच्या काठी वसलेला आहे.
ऋषीणां सत्त्रसदने अग्नेर् भ्रातरम् उत्तमम् भ्रातुः प्रियं तथा दक्षं मधुर् दितिसुतो बली
ऋषींच्या सभेत, अग्नीचा प्रिय भाऊ आणि दक्षालाही आवडणारा, दितीपुत्र बलवान मधु याने, अग्नीच्या श्रेष्ठ भावाचा, ऋषी आणि देव समोर असतानाच वध केला.
जघान ऋषिमुख्येषु पश्यत्सु च सुरेष्व् अपि हव्यं देवा नैव चापुर् मृते वै जातवेदसि
सर्वश्रेष्ठ ऋषी आणि देव समोर असताना मधुने अग्नीच्या भावाचा वध केला; जातवेद मृत झाल्यावर देवांना होम मिळेनासे झाले.
मृते भ्रातरि स त्व् अग्निः प्रिये वै जातवेदसि कोपेन महताविष्टो गाङ्गम् अम्भः समाविशत्
आपला प्रिय भाऊ जातवेद मरण पावल्यानंतर अग्नी मोठ्या रागाने गंगेच्या पाण्यात शिरला.
गङ्गाम्भसि समाविष्टे ह्य् अग्नौ देवाश् च मानुषाः जीवम् उत्सर्जयाम् आसुर् अग्निजीवा यतो मताः
अग्नी गंगेच्या पाण्यात शिरल्यावर, देव आणि माणसं दोघांनीही अग्नीचा जीव सोडला, म्हणून त्यांना 'अग्निजीव' असं म्हणतात.
यत्राग्निर् जलम् आविष्टस् तं देशं सर्व एव ते आजग्मुर् विबुधाः सर्व ऋषयः पितरस् तथा
जिथे अग्नी पाण्यात गेला, तिथे सर्व देव, सर्व ऋषी आणि पितर एकत्र जमले.
विनाग्निना न जीवामः स्तुवन्तो ऽग्निं विशेषतः अग्निं जलगतं दृष्ट्वा प्रियं चोचुर् दिवौकसः
'अग्नीशिवाय आपण जगू शकत नाही' असं म्हणून त्यांनी अग्नीचं विशेष स्तवन केलं; आपला प्रिय अग्नी पाण्यात बुडालेला पाहून स्वर्गवासी देवांनी हळहळ व्यक्त केली.
देवाञ् जीवय हव्येन कव्येन च पितॄंस् तथा मानुषान् अन्नपाकेन बीजानां क्लेदनेन च
देवांना होमाने, पितरांना श्राद्धाने, माणसांना शिजवलेल्या अन्नाने आणि बियांना ओलाव्याने जिवंत कर — असं त्यांनी विनवलं.
अग्निर् अप्य् आह तान् देवाञ् शक्तो यो मे गतो ऽनुजः क्रियमाणे भवत्कार्ये या गतिर् जातवेदसः
अग्नीने देवांना उत्तर दिलं, 'जो गेला, तो माझा लहान भाऊ सक्षम होता; जातवेदावर जे घडलं, ते तुमचं काम करताना झालं, तेच असू द्या.'
सा वापि स्यान् मम सुरा नोत्सहे कार्यसाधने कार्यं तु सर्वतस् तस्य भवतां जातवेदसः
'तीच स्थिती माझी किंवा देवांची असो, मी हे काम करू शकत नाही; सर्व काम जातवेदाचंच आहे, माझं नाही.'
इमां स्थितिम् अनुप्राप्तो न जाने मे कथं भवेत् इह चामुत्र च व्याप्तौ शक्तिर् अप्य् अत्र नो भवेत्
'मी या अवस्थेला आलोय, पण माझं पुढे काय होईल हे मला माहीत नाही; इथे किंवा तिथे, सर्वत्र पसरायची शक्ती माझ्यात असणार नाही.'
अथापि क्रियमाणे वै कार्ये सैव गतिर् मम देवास् तम् ऊचुर् भावेन सर्वेण ऋषयस् तथा
तरीही, जेव्हा कुठलेही कर्म केले जाते, तेच माझे खरे मार्ग असते; तेव्हा सर्व देव आणि ऋषी पूर्ण भक्तीने त्याला म्हणाले.
आयुः कर्मणि च प्रीतिर् व्याप्तौ शक्तिश् च दीयते प्रयाजान् अनुयाजांश् च दास्यामो हव्यवाहन
आम्ही तुला दीर्घायुष्य, कर्मात आनंद, सर्वत्र पोहोचण्याची शक्ती आणि सामर्थ्य देऊ; तसेच, अग्निदेव, आम्ही तुला यज्ञाची सुरुवातीची आणि शेवटची आहुतीही देऊ.
देवानां त्वं मुखं श्रेष्ठम् आहुत्यः प्रथमास् तव त्वया दत्तं तु यद् द्रव्यं भोक्ष्यामः सुरसत्तम
तू देवांचा श्रेष्ठ मुख आहेस, आणि पहिल्यांदा तुलाच आहुती मिळते; अग्निदेव, तू दिलेले सर्व पदार्थ आम्ही देव आनंदाने स्वीकारू.
ततस् तुष्टो ऽभवद् वह्निर् देववाक्याद् यथाक्रमम् इह चामुत्र च व्याप्तौ हव्ये वा लौकिके तथा
मग देवांच्या बोलण्याने अग्निदेव प्रसन्न झाले आणि योग्य क्रमाने, या जगात आणि पुढील जगात, यज्ञात आणि सांसारिक कर्मातही समाधान पावले.
सर्वत्र वह्निर् अभयः समर्थो ऽभूत् सुराज्ञया जातवेदा बृहद्भानुः सप्तार्चिर् नीललोहितः
देवांच्या आज्ञेने, सर्व जन्मांचा जाणणारा, तेजस्वी, सात ज्वाळांचा, निळा आणि तांबडा असा अग्निदेव सर्वत्र निर्भय आणि समर्थ झाला.
जलगर्भः शमीगर्भो यज्ञगर्भः स उच्यते जलाद् आकृष्य विबुधा अभिषिच्य विभावसुम्
तो जलातून जन्मलेला, शमीच्या झाडातून जन्मलेला आणि यज्ञातून जन्मलेला म्हणून ओळखला जातो; देवांनी पाण्यातून त्याला काढून, तेजस्वी अग्निला अभिषेक केला.
उभयत्र पदे वासः सर्वगो ऽग्निस् ततो ऽभवत् यथागतं सुरा जग्मुर् वह्नितीर्थं तद् उच्यते
म्हणून अग्निदेव दोन्ही लोकांत सर्वत्र वास करणारा झाला; जसे देव आले होते तसेच परत गेले—हेच अग्नितीर्थ म्हणून ओळखले जाते.
तत्र सप्त शतान्य् आसंस् तीर्थानि गुणवन्ति च तेषु स्नानं च दानं च यः करोति जितात्मवान्
तेथे सातशे पुण्यवान तीर्थस्थाने होती; जो संयमी मनुष्य तिथे स्नान आणि दान करतो,
अश्वमेधफलं साग्रं प्राप्नोत्य् अविकलं शुभम् देवतीर्थं च तत्रैव आग्नेयं जातवेदसम्
तो पूर्ण आणि निष्कलंक अश्वमेधयज्ञाचे पुण्य मिळवतो; तिथेच जाटवेदाचा पवित्र अग्नितीर्थही आहे.
अग्निप्रतिष्ठितं लिङ्गं तत्रास्ते ऽनेकवर्णवत् तद्देवदर्शनाद् एव सर्वक्रतुफलं लभेत्
तेथे अग्निद्वारे स्थापलेले, अनेक रंगांचे लिंग आहे; त्या देवाचे केवळ दर्शन केले तरी सर्व यज्ञांचे फळ मिळते.
ऋणप्रमोचनं नाम तीर्थं वेदविदो विदुः तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि शृणु नारद तन्मनाः
ऋणमुक्तीचे तीर्थ असे वेदज्ञ लोक ओळखतात; त्याचे स्वरूप मी तुला सांगतो—हे नारद, लक्षपूर्वक ऐक.
आसीत् पृथुश्रवा नाम प्रियः कक्षीवतः सुतः न दारसंग्रहं लेभे वैराग्यान् नाग्निपूजनम्
पृथुश्रवा नावाचा, कक्षीवताचा प्रिय पुत्र होता; त्याने वैराग्यामुळे लग्न केले नाही किंवा अग्निपूजा केली नाही.